૮. દુતિયમહાપઞ્હાસુત્તં

૨૮. એકં સમયં ભગવા કજઙ્ગલાયં વિહરતિ વેળુવને. અથ ખો સમ્બહુલા કજઙ્ગલકા ઉપાસકા યેન કજઙ્ગલિકા ભિક્ખુની તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા કજઙ્ગલિકં ભિક્ખુનિં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ. એકમન્તં નિસિન્ના ખો કજઙ્ગલકા ઉપાસકા કજઙ્ગલિકં ભિક્ખુનિં એતદવોચું –

‘‘વુત્તમિદં, અય્યે, ભગવતા મહાપઞ્હેસુ – ‘એકો પઞ્હો એકો ઉદ્દેસો એકં વેય્યાકરણં, દ્વે પઞ્હા દ્વે ઉદ્દેસા દ્વે વેય્યાકરણાનિ, તયો પઞ્હા તયો ઉદ્દેસા તીણિ વેય્યાકરણાનિ, ચત્તારો પઞ્હા ચત્તારો ઉદ્દેસા ચત્તારિ વેય્યાકરણાનિ, પઞ્ચ પઞ્હા પઞ્ચુદ્દેસા પઞ્ચ વેય્યાકરણાનિ, છ પઞ્હા છ ઉદ્દેસા છ વેય્યાકરણાનિ, સત્ત પઞ્હા સત્તુદ્દેસા સત્ત વેય્યાકરણાનિ, અટ્ઠ પઞ્હા અટ્ઠુદ્દેસા અટ્ઠ વેય્યાકરણાનિ, નવ પઞ્હા નવુદ્દેસા નવ વેય્યાકરણાનિ, દસ પઞ્હા દસુદ્દેસા દસ વેય્યાકરણાની’તિ. ઇમસ્સ નુ ખો, અય્યે, ભગવતા સંખિત્તેન ભાસિતસ્સ કથં વિત્થારેન અત્થો દટ્ઠબ્બો’’તિ?

‘‘ન ખો પનેતં, આવુસો, ભગવતો સમ્મુખા સુતં સમ્મુખા પટિગ્ગહિતં, નપિ મનોભાવનીયાનં ભિક્ખૂનં સમ્મુખા સુતં સમ્મુખા પટિગ્ગહિતં; અપિ ચ, યથા મેત્થ ખાયતિ તં સુણાથ, સાધુકં મનસિ કરોથ, ભાસિસ્સામી’’તિ. ‘‘એવં, અય્યે’’તિ, ખો કજઙ્ગલકા ઉપાસકા કજઙ્ગલિકાય ભિક્ખુનિયા પચ્ચસ્સોસું. કજઙ્ગલિકા ભિક્ખુની એતદવોચ –

‘‘‘એકો પઞ્હો એકો ઉદ્દેસો એકં વેય્યાકરણ’ન્તિ, ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં ભગવતા. કિઞ્ચેતં પટિચ્ચ વુત્તં? એકધમ્મે, આવુસો, ભિક્ખુ સમ્મા નિબ્બિન્દમાનો સમ્મા વિરજ્જમાનો સમ્મા વિમુચ્ચમાનો સમ્મા પરિયન્તદસ્સાવી સમ્મદત્થં અભિસમેચ્ચ દિટ્ઠેવ ધમ્મે દુક્ખસ્સન્તકરો હોતિ. કતમસ્મિં એકધમ્મે? સબ્બે સત્તા આહારટ્ઠિતિકા – ઇમસ્મિં ખો, આવુસો, એકધમ્મે ભિક્ખુ સમ્મા નિબ્બિન્દમાનો સમ્મા વિરજ્જમાનો સમ્મા વિમુચ્ચમાનો સમ્મા પરિયન્તદસ્સાવી સમ્મદત્થં અભિસમેચ્ચ દિટ્ઠેવ ધમ્મે દુક્ખસ્સન્તકરો હોતિ. ‘એકો પઞ્હો એકો ઉદ્દેસો એકં વેય્યાકરણન્તિ, ઇતિ યં તં વુત્તં ભગવતા ઇદમેતં પટિચ્ચ વુત્તં.

‘‘‘દ્વે પઞ્હા દ્વે ઉદ્દેસા દ્વે વેય્યાકરણાની’તિ ઇતિ, ખો પનેતં વુત્તં ભગવતા. કિઞ્ચેતં પટિચ્ચ વુત્તં? દ્વીસુ, આવુસો, ધમ્મેસુ ભિક્ખુ સમ્મા નિબ્બિન્દમાનો સમ્મા વિરજ્જમાનો સમ્મા વિમુચ્ચમાનો સમ્મા પરિયન્તદસ્સાવી સમ્મદત્થં અભિસમેચ્ચ દિટ્ઠેવ ધમ્મે દુક્ખસ્સન્તકરો હોતિ. કતમેસુ દ્વીસુ? નામે ચ રૂપે ચ…પે… કતમેસુ તીસુ? તીસુ વેદનાસુ – ઇમેસુ ખો, આવુસો, તીસુ ધમ્મેસુ ભિક્ખુ સમ્મા નિબ્બિન્દમાનો સમ્મા વિરજ્જમાનો સમ્મા વિમુચ્ચમાનો સમ્મા પરિયન્તદસ્સાવી સમ્મદત્થં અભિસમેચ્ચ દિટ્ઠેવ ધમ્મે દુક્ખસ્સન્તકરો હોતિ. ‘તયો પઞ્હા તયો ઉદ્દેસા તીણિ વેય્યાકરણાની’તિ, ઇતિ યં તં વુત્તં ભગવતા ઇદમેતં પટિચ્ચ વુત્તં.

‘‘‘ચત્તારો પઞ્હા ચત્તારો ઉદ્દેસા ચત્તારિ વેય્યાકરણાની’તિ, ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં ભગવતા. કિઞ્ચેતં પટિચ્ચ વુત્તં? ચતૂસુ, આવુસો, ધમ્મેસુ ભિક્ખુ સમ્મા સુભાવિતચિત્તો સમ્મા પરિયન્તદસ્સાવી સમ્મદત્થં અભિસમેચ્ચ દિટ્ઠેવ ધમ્મે દુક્ખસ્સન્તકરો હોતિ. કતમેસુ ચતૂસુ? ચતૂસુ સતિપટ્ઠાનેસુ – ઇમેસુ ખો, આવુસો, ચતૂસુ ધમ્મેસુ ભિક્ખુ સમ્મા સુભાવિતચિત્તો સમ્મા પરિયન્તદસ્સાવી સમ્મદત્થં અભિસમેચ્ચ દિટ્ઠેવ ધમ્મે દુક્ખસ્સન્તકરો હોતિ. ‘ચત્તારો પઞ્હા ચત્તારો ઉદ્દેસા ચત્તારિ વેય્યાકરણાની’તિ, ઇતિ યં તં વુત્તં ભગવતા ઇદમેતં પટિચ્ચ વુત્તં.

‘‘‘પઞ્ચ પઞ્હા પઞ્ચુદ્દેસા પઞ્ચ વેય્યાકરણાની’તિ, ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં ભગવતા. કિઞ્ચેતં પટિચ્ચ વુત્તં? પઞ્ચસુ, આવુસો, ધમ્મેસુ ભિક્ખુ સમ્મા સુભાવિતચિત્તો સમ્મા પરિયન્તદસ્સાવી સમ્મદત્થં અભિસમેચ્ચ દિટ્ઠેવ ધમ્મે દુક્ખસ્સન્તકરો હોતિ. કતમેસુ પઞ્ચસુ? પઞ્ચસુ ઇન્દ્રિયેસુ…પે… કતમેસુ છસુ? છસુ નિસ્સરણીયાસુ ધાતૂસુ…પે… કતમેસુ સત્તસુ? સત્તસુ બોજ્ઝઙ્ગેસુ…પે… કતમેસુ અટ્ઠસુ? અટ્ઠસુ અરિયઅટ્ઠઙ્ગિકમગ્ગેસુ – ઇમેસુ ખો, આવુસો, અટ્ઠસુ ધમ્મેસુ ભિક્ખુ સમ્મા સુભાવિતચિત્તો સમ્મા પરિયન્તદસ્સાવી સમ્મદત્થં અભિસમેચ્ચ દિટ્ઠેવ ધમ્મે દુક્ખસ્સન્તકરો હોતિ. ‘અટ્ઠ પઞ્હા અટ્ઠુદ્દેસા અટ્ઠ વેય્યાકરણાની’તિ, ઇતિ યં તં વુત્તં ભગવતા ઇદમેતં પટિચ્ચ વુત્તં.

‘‘‘નવ પઞ્હા નવુદ્દેસા નવ વેય્યાકરણાની’તિ, ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં ભગવતા. કિઞ્ચેતં પટિચ્ચ વુત્તં? નવસુ, આવુસો, ધમ્મેસુ ભિક્ખુ સમ્મા નિબ્બિન્દમાનો સમ્મા વિરજ્જમાનો સમ્મા વિમુચ્ચમાનો સમ્મા પરિયન્તદસ્સાવી સમ્મદત્થં અભિસમેચ્ચ દિટ્ઠેવ ધમ્મે દુક્ખસ્સન્તકરો હોતિ. કતમેસુ નવસુ? નવસુ સત્તાવાસેસુ – ઇમેસુ ખો, આવુસો, નવસુ ધમ્મેસુ ભિક્ખુ સમ્મા નિબ્બિન્દમાનો સમ્મા વિરજ્જમાનો સમ્મા વિમુચ્ચમાનો સમ્મા પરિયન્તદસ્સાવી સમ્મદત્થં અભિસમેચ્ચ દિટ્ઠેવ ધમ્મે દુક્ખસ્સન્તકરો હોતિ. ‘નવ પઞ્હા નવુદ્દેસા નવ વેય્યાકરણાની’તિ, ઇતિ યં તં વુત્તં ભગવતા ઇદમેતં પટિચ્ચ વુત્તં.

‘‘‘દસ પઞ્હા દસુદ્દેસા દસ વેય્યાકરણાની’તિ, ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં ભગવતા. કિઞ્ચેતં પટિચ્ચ વુત્તં? દસસુ, આવુસો, ધમ્મેસુ ભિક્ખુ સમ્મા સુભાવિતચિત્તો સમ્મા પરિયન્તદસ્સાવી સમ્મદત્થં અભિસમેચ્ચ દિટ્ઠેવ ધમ્મે દુક્ખસ્સન્તકરો હોતિ. કતમેસુ દસસુ? દસસુ કુસલેસુ કમ્મપથેસુ – ઇમેસુ ખો, આવુસો, દસસુ ધમ્મેસુ ભિક્ખુ સમ્મા સુભાવિતચિત્તો સમ્મા પરિયન્તદસ્સાવી સમ્મદત્થં અભિસમેચ્ચ દિટ્ઠેવ ધમ્મે દુક્ખસ્સન્તકરો હોતિ. ‘દસ પઞ્હા દસુદ્દેસા દસ વેય્યાકરણાની’તિ, ઇતિ યં તં વુત્તં ભગવતા ઇદમેતં પટિચ્ચ વુત્તં.

‘‘ઇતિ ખો, આવુસો, યં તં વુત્તં ભગવતા સંખિત્તેન ભાસિતાસુ મહાપઞ્હાસુ – ‘એકો પઞ્હો એકો ઉદ્દેસો એકં વેય્યાકરણં…પે… દસ પઞ્હા દસુદ્દેસા દસ વેય્યાકરણાની’તિ, ઇમસ્સ ખો અહં, આવુસો, ભગવતા સંખિત્તેન ભાસિતસ્સ એવં વિત્થારેન અત્થં આજાનામિ. આકઙ્ખમાના ચ પન તુમ્હે, આવુસો, ભગવન્તઞ્ઞેવ ઉપસઙ્કમિત્વા એતમત્થં પટિપુચ્છેય્યાથ. યથા વો [યથા ખો (ક.), યથા નો (બહૂસુ) અ. નિ. ૧૦.૧૧૫, ૧૭૨ પન પાઠભેદો નત્થિ] ભગવા બ્યાકરોતિ તથા નં ધારેય્યાથા’’તિ. ‘‘એવં, અય્યે’’તિ ખો કજઙ્ગલકા ઉપાસકા કજઙ્ગલિકાય ખો ભિક્ખુનિયા ભાસિતં અભિનન્દિત્વા અનુમોદિત્વા ઉટ્ઠાયાસના કજઙ્ગલિકં ભિક્ખુનિં અભિવાદેત્વા પદક્ખિણં કત્વા યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ. એકમન્તં નિસિન્ના ખો કજઙ્ગલકા ઉપાસકા યાવતકો અહોસિ કજઙ્ગલિકાય ભિક્ખુનિયા સદ્ધિં કથાસલ્લાપો, તં સબ્બં ભગવતો આરોચેસું.

‘‘સાધુ સાધુ, ગહપતયો! પણ્ડિતા, ગહપતયો, કજઙ્ગલિકા ભિક્ખુની. મહાપઞ્ઞા, ગહપતયો, કજઙ્ગલિકા ભિક્ખુની. મઞ્ચેપિ તુમ્હે, ગહપતયો, ઉપસઙ્કમિત્વા એતમત્થં પટિપુચ્છેય્યાથ, અહમ્પિ ચેતં એવમેવં [એવમેવ (ક.) મ. નિ. ૧.૨૦૫ પસ્સિતબ્બં] બ્યાકરેય્યં યથા તં કજઙ્ગલિકાય ભિક્ખુનિયા બ્યાકતં. એસો ચેવ તસ્સ [એસો ચેવેતસ્સ (મ. નિ. ૧.૨૦૫)] અત્થો. એવઞ્ચ નં ધારેય્યાથા’’તિ. અટ્ઠમં.