૧. આનિસંસવગ્ગો

૧. કિમત્થિયસુત્તં

૧. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. અથ ખો આયસ્મા આનન્દો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા આનન્દો ભગવન્તં એતદવોચ –

‘‘કિમત્થિયાનિ, ભન્તે, કુસલાનિ સીલાનિ કિમાનિસંસાની’’તિ? ‘‘અવિપ્પટિસારત્થાનિ ખો, આનન્દ, કુસલાનિ સીલાનિ અવિપ્પટિસારાનિસંસાની’’તિ.

‘‘અવિપ્પટિસારો પન, ભન્તે, કિમત્થિયો કિમાનિસંસો’’તિ? ‘‘અવિપ્પટિસારો ખો, આનન્દ, પામોજ્જત્થો પામોજ્જાનિસંસો’’તિ [પામુજ્જત્થો પામુજ્જાનિસંસોતિ (સી. સ્યા. પી.) અ. નિ. ૧૧.૧].

‘‘પામોજ્જં પન, ભન્તે, કિમત્થિયં કિમાનિસંસ’’ન્તિ? ‘‘પામોજ્જં ખો, આનન્દ, પીતત્થં પીતાનિસંસ’’ન્તિ.

‘‘પીતિ પન, ભન્તે, કિમત્થિયા કિમાનિસંસા’’તિ? ‘‘પીતિ ખો, આનન્દ, પસ્સદ્ધત્થા પસ્સદ્ધાનિસંસા’’તિ.

‘‘પસ્સદ્ધિ પન, ભન્તે, કિમત્થિયા કિમાનિસંસા’’તિ? ‘‘પસ્સદ્ધિ ખો, આનન્દ, સુખત્થા સુખાનિસંસા’’તિ.

‘‘સુખં પન, ભન્તે, કિમત્થિયં કિમાનિસંસ’’ન્તિ? ‘‘સુખં ખો, આનન્દ, સમાધત્થં સમાધાનિસંસ’’ન્તિ.

‘‘સમાધિ પન, ભન્તે, કિમત્થિયો કિમાનિસંસો’’તિ? ‘‘સમાધિ ખો, આનન્દ, યથાભૂતઞાણદસ્સનત્થો યથાભૂતઞાણદસ્સનાનિસંસો’’તિ.

‘‘યથાભૂતઞાણદસ્સનં પન, ભન્તે, કિમત્થિયં કિમાનિસંસ’’ન્તિ? ‘‘યથાભૂતઞાણદસ્સનં ખો, આનન્દ, નિબ્બિદાવિરાગત્થં નિબ્બિદાવિરાગાનિસંસ’’ન્તિ.

‘‘નિબ્બિદાવિરાગો પન, ભન્તે કિમત્થિયો કિમાનિસંસો’’તિ? ‘‘નિબ્બિદાવિરાગો ખો, આનન્દ, વિમુત્તિઞાણદસ્સનત્થો વિમુત્તિઞાણદસ્સનાનિસંસો [… નિસંસોતિ (સી. ક.)].

‘‘ઇતિ ખો, આનન્દ, કુસલાનિ સીલાનિ અવિપ્પટિસારત્થાનિ અવિપ્પટિસારાનિસંસાનિ; અવિપ્પટિસારો પામોજ્જત્થો પામોજ્જાનિસંસો; પામોજ્જં પીતત્થં પીતાનિસંસં; પીતિ પસ્સદ્ધત્થા પસ્સદ્ધાનિસંસા; પસ્સદ્ધિ સુખત્થા સુખાનિસંસા; સુખં સમાધત્થં સમાધાનિસંસં; સમાધિ યથાભૂતઞાણદસ્સનત્થો યથાભૂતઞાણદસ્સનાનિસંસો; યથાભૂતઞાણદસ્સનં નિબ્બિદાવિરાગત્થં નિબ્બિદાવિરાગાનિસંસં; નિબ્બિદાવિરાગો વિમુત્તિઞાણદસ્સનત્થો વિમુત્તિઞાણદસ્સનાનિસંસો. ઇતિ ખો, આનન્દ, કુસલાનિ સીલાનિ અનુપુબ્બેન અગ્ગાય પરેન્તી’’તિ [અરહત્તાય પૂરેન્તીતિ (સ્યા.)]. પઠમં.

૨. ચેતનાકરણીયસુત્તં

૨. [અ. નિ. ૧૧.૨] ‘‘સીલવતો, ભિક્ખવે, સીલસમ્પન્નસ્સ ન ચેતનાય કરણીયં – ‘અવિપ્પટિસારો મે ઉપ્પજ્જતૂ’તિ. ધમ્મતા એસા, ભિક્ખવે, યં સીલવતો સીલસમ્પન્નસ્સ અવિપ્પટિસારો ઉપ્પજ્જતિ. અવિપ્પટિસારિસ્સ, ભિક્ખવે, ન ચેતનાય કરણીયં – ‘પામોજ્જં મે ઉપ્પજ્જતૂ’તિ. ધમ્મતા એસા, ભિક્ખવે, યં અવિપ્પટિસારિસ્સ પામોજ્જં જાયતિ. પમુદિતસ્સ, ભિક્ખવે, ન ચેતનાય કરણીયં – ‘પીતિ મે ઉપ્પજ્જતૂ’તિ. ધમ્મતા એસા, ભિક્ખવે, યં પમુદિતસ્સ પીતિ ઉપ્પજ્જતિ. પીતિમનસ્સ, ભિક્ખવે, ન ચેતનાય કરણીયં – ‘કાયો મે પસ્સમ્ભતૂ’તિ. ધમ્મતા એસા, ભિક્ખવે, યં પીતિમનસ્સ કાયો પસ્સમ્ભતિ. પસ્સદ્ધકાયસ્સ, ભિક્ખવે, ન ચેતનાય કરણીયં – ‘સુખં વેદિયામી’તિ. ધમ્મતા એસા, ભિક્ખવે, યં પસ્સદ્ધકાયો સુખં વેદિયતિ. સુખિનો, ભિક્ખવે, ન ચેતનાય કરણીયં – ‘ચિત્તં મે સમાધિયતૂ’તિ. ધમ્મતા એસા, ભિક્ખવે, યં સુખિનો ચિત્તં સમાધિયતિ. સમાહિતસ્સ, ભિક્ખવે, ન ચેતનાય કરણીયં – ‘યથાભૂતં જાનામિ પસ્સામી’તિ. ધમ્મતા એસા, ભિક્ખવે, યં સમાહિતો યથાભૂતં જાનાતિ પસ્સતિ. યથાભૂતં, ભિક્ખવે, જાનતો પસ્સતો ન ચેતનાય કરણીયં – ‘નિબ્બિન્દામિ વિરજ્જામી’તિ. ધમ્મતા એસા, ભિક્ખવે, યં યથાભૂતં જાનં પસ્સં નિબ્બિન્દતિ વિરજ્જતિ. નિબ્બિન્નસ્સ [નિબ્બિન્દસ્સ (સી. ક.)], ભિક્ખવે, વિરત્તસ્સ ન ચેતનાય કરણીયં – ‘વિમુત્તિઞાણદસ્સનં સચ્છિકરોમી’તિ. ધમ્મતા એસા, ભિક્ખવે, યં નિબ્બિન્નો [નિબ્બિન્દો (સી. ક.)] વિરત્તો વિમુત્તિઞાણદસ્સનં સચ્છિકરોતિ.

‘‘ઇતિ ખો, ભિક્ખવે, નિબ્બિદાવિરાગો વિમુત્તિઞાણદસ્સનત્થો વિમુત્તિઞાણદસ્સનાનિસંસો; યથાભૂતઞાણદસ્સનં નિબ્બિદાવિરાગત્થં નિબ્બિદાવિરાગાનિસંસં; સમાધિ યથાભૂતઞાણદસ્સનત્થો યથાભૂતઞાણદસ્સનાનિસંસો; સુખં સમાધત્થં સમાધાનિસંસં; પસ્સદ્ધિ સુખત્થા સુખાનિસંસા; પીતિ પસ્સદ્ધત્થા પસ્સદ્ધાનિસંસા; પામોજ્જં પીતત્થં પીતાનિસંસં; અવિપ્પટિસારો પામોજ્જત્થો પામોજ્જાનિસંસો; કુસલાનિ સીલાનિ અવિપ્પટિસારત્થાનિ અવિપ્પટિસારાનિસંસાનિ. ઇતિ ખો, ભિક્ખવે, ધમ્મા ધમ્મે અભિસન્દેન્તિ, ધમ્મા ધમ્મે પરિપૂરેન્તિ અપારા પારં ગમનાયા’’તિ. દુતિયં.

૩. પઠમઉપનિસસુત્તં

૩. [અ. નિ. ૫.૨૪; ૧૧.૩] ‘‘દુસ્સીલસ્સ, ભિક્ખવે, સીલવિપન્નસ્સ હતૂપનિસો હોતિ અવિપ્પટિસારો; અવિપ્પટિસારે અસતિ અવિપ્પટિસારવિપન્નસ્સ હતૂપનિસં હોતિ પામોજ્જં; પામોજ્જે અસતિ પામોજ્જવિપન્નસ્સ હતૂપનિસા હોતિ પીતિ; પીતિયા અસતિ પીતિવિપન્નસ્સ હતૂપનિસા હોતિ પસ્સદ્ધિ; પસ્સદ્ધિયા અસતિ પસ્સદ્ધિવિપન્નસ્સ હતૂપનિસં હોતિ સુખં; સુખે અસતિ સુખવિપન્નસ્સ હતૂપનિસો હોતિ સમ્માસમાધિ; સમ્માસમાધિમ્હિ અસતિ સમ્માસમાધિવિપન્નસ્સ હતૂપનિસં હોતિ યથાભૂતઞાણદસ્સનં; યથાભૂતઞાણદસ્સને અસતિ યથાભૂતઞાણદસ્સનવિપન્નસ્સ હતૂપનિસો હોતિ નિબ્બિદાવિરાગો; નિબ્બિદાવિરાગે અસતિ નિબ્બિદાવિરાગવિપન્નસ્સ હતૂપનિસં હોતિ વિમુત્તિઞાણદસ્સનં. સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, રુક્ખો સાખાપલાસવિપન્નો. તસ્સ પપટિકાપિ ન પારિપૂરિં ગચ્છતિ, તચોપિ… ફેગ્ગુપિ… સારોપિ ન પારિપૂરિં ગચ્છતિ. એવમેવં ખો, ભિક્ખવે, દુસ્સીલસ્સ સીલવિપન્નસ્સ હતૂપનિસો હોતિ અવિપ્પટિસારો; અવિપ્પટિસારે અસતિ અવિપ્પટિસારવિપન્નસ્સ હતૂપનિસં હોતિ…પે… વિમુત્તિઞાણદસ્સનં.

‘‘સીલવતો, ભિક્ખવે, સીલસમ્પન્નસ્સ ઉપનિસસમ્પન્નો હોતિ અવિપ્પટિસારો; અવિપ્પટિસારે સતિ અવિપ્પટિસારસમ્પન્નસ્સ ઉપનિસસમ્પન્નં હોતિ પામોજ્જં; પામોજ્જે સતિ પામોજ્જસમ્પન્નસ્સ ઉપનિસસમ્પન્ના હોતિ પીતિ; પીતિયા સતિ પીતિસમ્પન્નસ્સ ઉપનિસસમ્પન્ના હોતિ પસ્સદ્ધિ; પસ્સદ્ધિયા સતિ પસ્સદ્ધિસમ્પન્નસ્સ ઉપનિસસમ્પન્નં હોતિ સુખં; સુખે સતિ સુખસમ્પન્નસ્સ ઉપનિસસમ્પન્નો હોતિ સમ્માસમાધિ; સમ્માસમાધિમ્હિ સતિ સમ્માસમાધિસમ્પન્નસ્સ ઉપનિસસમ્પન્નં હોતિ યથાભૂતઞાણદસ્સનં; યથાભૂતઞાણદસ્સને સતિ યથાભૂતઞાણદસ્સનસમ્પન્નસ્સ ઉપનિસસમ્પન્નો હોતિ નિબ્બિદાવિરાગો; નિબ્બિદાવિરાગે સતિ નિબ્બિદાવિરાગસમ્પન્નસ્સ ઉપનિસસમ્પન્નં હોતિ વિમુત્તિઞાણદસ્સનં. સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, રુક્ખો સાખાપલાસસમ્પન્નો. તસ્સ પપટિકાપિ પારિપૂરિં ગચ્છતિ, તચોપિ… ફેગ્ગુપિ… સારોપિ પારિપૂરિં ગચ્છતિ. એવમેવં ખો, ભિક્ખવે, સીલવતો સીલસમ્પન્નસ્સ ઉપનિસસમ્પન્નો હોતિ અવિપ્પટિસારો; અવિપ્પટિસારે સતિ અવિપ્પટિસારસમ્પન્નસ્સ ઉપનિસસમ્પન્નં હોતિ…પે… વિમુત્તિઞાણદસ્સન’’ન્તિ. તતિયં.

૪. દુતિયઉપનિસસુત્તં

૪. [અ. નિ. ૧૧.૪] તત્ર ખો આયસ્મા સારિપુત્તો ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘દુસ્સીલસ્સ, આવુસો, સીલવિપન્નસ્સ હતૂપનિસો હોતિ અવિપ્પટિસારો; અવિપ્પટિસારે અસતિ અવિપ્પટિસારવિપન્નસ્સ હતૂપનિસં હોતિ…પે… વિમુત્તિઞાણદસ્સનં. સેય્યથાપિ, આવુસો, રુક્ખો સાખાપલાસવિપન્નો. તસ્સ પપટિકાપિ ન પારિપૂરિં ગચ્છતિ, તચોપિ… ફેગ્ગુપિ… સારોપિ ન પારિપૂરિં ગચ્છતિ. એવમેવં ખો, આવુસો, દુસ્સીલસ્સ સીલવિપન્નસ્સ હતૂપનિસો હોતિ અવિપ્પટિસારો; અવિપ્પટિસારે અસતિ અવિપ્પટિસારવિપન્નસ્સ હતૂપનિસં હોતિ…પે… વિમુત્તિઞાણદસ્સનં.

‘‘સીલવતો, આવુસો, સીલસમ્પન્નસ્સ ઉપનિસસમ્પન્નો હોતિ અવિપ્પટિસારો; અવિપ્પટિસારે સતિ અવિપ્પટિસારસમ્પન્નસ્સ ઉપનિસસમ્પન્નં હોતિ…પે. … વિમુત્તિઞાણદસ્સનં. સેય્યથાપિ, આવુસો, રુક્ખો સાખાપલાસસમ્પન્નો. તસ્સ પપટિકાપિ પારિપૂરિં ગચ્છતિ, તચોપિ… ફેગ્ગુપિ… સારોપિ પારિપૂરિં ગચ્છતિ. એવમેવં ખો, આવુસો, સીલવતો સીલસમ્પન્નસ્સ ઉપનિસસમ્પન્નો હોતિ અવિપ્પટિસારો; અવિપ્પટિસારે સતિ અવિપ્પટિસારસમ્પન્નસ્સ ઉપનિસસમ્પન્નં હોતિ…પે… વિમુત્તિઞાણદસ્સન’’ન્તિ. ચતુત્થં.

૫. તતિયઉપનિસસુત્તં

૫. [અ. નિ. ૧૧.૫] તત્ર ખો આયસ્મા આનન્દો ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘દુસ્સીલસ્સ, આવુસો, સીલવિપન્નસ્સ હતૂપનિસો હોતિ અવિપ્પટિસારો; અવિપ્પટિસારે અસતિ અવિપ્પટિસારવિપન્નસ્સ હતૂપનિસં હોતિ પામોજ્જં; પામોજ્જે અસતિ પામોજ્જવિપન્નસ્સ હતૂપનિસા હોતિ પીતિ; પીતિયા અસતિ પીતિવિપન્નસ્સ હતૂપનિસા હોતિ પસ્સદ્ધિ; પસ્સદ્ધિયા અસતિ પસ્સદ્ધિવિપન્નસ્સ હતૂપનિસં હોતિ સુખં; સુખે અસતિ સુખવિપન્નસ્સ હતૂપનિસો હોતિ સમ્માસમાધિ; સમ્માસમાધિમ્હિ અસતિ સમ્માસમાધિવિપન્નસ્સ હતૂપનિસં હોતિ યથાભૂતઞાણદસ્સનં; યથાભૂતઞાણદસ્સને અસતિ યથાભૂતઞાણદસ્સનવિપન્નસ્સ હતૂપનિસો હોતિ નિબ્બિદાવિરાગો; નિબ્બિદાવિરાગે અસતિ નિબ્બિદાવિરાગવિપન્નસ્સ હતૂપનિસં હોતિ વિમુત્તિઞાણદસ્સનં. સેય્યથાપિ, આવુસો, રુક્ખો સાખાપલાસવિપન્નો. તસ્સ પપટિકાપિ ન પારિપૂરિં ગચ્છતિ, તચોપિ… ફેગ્ગુપિ… સારોપિ ન પારિપૂરિં ગચ્છતિ. એવમેવં ખો, આવુસો, દુસ્સીલસ્સ સીલવિપન્નસ્સ હતૂપનિસો હોતિ અવિપ્પટિસારો; અવિપ્પટિસારે અસતિ અવિપ્પટિસારવિપન્નસ્સ હતૂપનિસં હોતિ…પે… વિમુત્તિઞાણદસ્સનં.

‘‘સીલવતો, આવુસો, સીલસમ્પન્નસ્સ ઉપનિસસમ્પન્નો હોતિ અવિપ્પટિસારો; અવિપ્પટિસારે સતિ અવિપ્પટિસારસમ્પન્નસ્સ ઉપનિસસમ્પન્નં હોતિ પામોજ્જં; પામોજ્જે સતિ પામોજ્જસમ્પન્નસ્સ ઉપનિસસમ્પન્ના હોતિ પીતિ; પીતિયા સતિ પીતિસમ્પન્નસ્સ ઉપનિસસમ્પન્ના હોતિ પસ્સદ્ધિ; પસ્સદ્ધિયા સતિ પસ્સદ્ધિસમ્પન્નસ્સ ઉપનિસસમ્પન્નં હોતિ સુખં; સુખે સતિ સુખસમ્પન્નસ્સ ઉપનિસસમ્પન્નો હોતિ સમ્માસમાધિ; સમ્માસમાધિમ્હિ સતિ સમ્માસમાધિસમ્પન્નસ્સ ઉપનિસસમ્પન્નં હોતિ યથાભૂતઞાણદસ્સનં; યથાભૂતઞાણદસ્સને સતિ યથાભૂતઞાણદસ્સનસમ્પન્નસ્સ ઉપનિસસમ્પન્નો હોતિ નિબ્બિદાવિરાગો; નિબ્બિદાવિરાગે સતિ નિબ્બિદાવિરાગસમ્પન્નસ્સ ઉપનિસસમ્પન્નં હોતિ વિમુત્તિઞાણદસ્સનં. સેય્યથાપિ, આવુસો, રુક્ખો સાખાપલાસસમ્પન્નો. તસ્સ પપટિકાપિ પારિપૂરિં ગચ્છતિ, તચોપિ… ફેગ્ગુપિ… સારોપિ પારિપૂરિં ગચ્છતિ. એવમેવં ખો, આવુસો, સીલવતો સીલસમ્પન્નસ્સ ઉપનિસસમ્પન્નો હોતિ અવિપ્પટિસારો; અવિપ્પટિસારે સતિ અવિપ્પટિસારસમ્પન્નસ્સ ઉપનિસસમ્પન્નં હોતિ…પે… વિમુત્તિઞાણદસ્સન’’ન્તિ. પઞ્ચમં.

૬. સમાધિસુત્તં

૬. [અ. નિ. ૧૧.૧૮] અથ ખો આયસ્મા આનન્દો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ…પે… એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા આનન્દો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘સિયા નુ ખો, ભન્તે, ભિક્ખુનો તથારૂપો સમાધિપટિલાભો યથા નેવ પથવિયં પથવિસઞ્ઞી [પઠવિસઞ્ઞી (સી.), પઠવીસઞ્ઞી (સ્યા.)] અસ્સ, ન આપસ્મિં આપોસઞ્ઞી અસ્સ, ન તેજસ્મિં તેજોસઞ્ઞી અસ્સ, ન વાયસ્મિં વાયોસઞ્ઞી અસ્સ, ન આકાસાનઞ્ચાયતને આકાસાનઞ્ચાયતનસઞ્ઞી અસ્સ, ન વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતને વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનસઞ્ઞી અસ્સ, ન આકિઞ્ચઞ્ઞાયતને આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસઞ્ઞી અસ્સ, ન નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતને નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસઞ્ઞી અસ્સ, ન ઇધલોકે ઇધલોકસઞ્ઞી અસ્સ, ન પરલોકે પરલોકસઞ્ઞી અસ્સ; સઞ્ઞી ચ પન અસ્સા’’તિ? ‘‘સિયા, આનન્દ, ભિક્ખુનો તથારૂપો સમાધિપટિલાભો યથા નેવ પથવિયં પથવિસઞ્ઞી અસ્સ, ન આપસ્મિં આપોસઞ્ઞી અસ્સ, ન તેજસ્મિં તેજોસઞ્ઞી અસ્સ, ન વાયસ્મિં વાયોસઞ્ઞી અસ્સ, ન આકાસાનઞ્ચાયતને આકાસાનઞ્ચાયતનસઞ્ઞી અસ્સ, ન વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતને વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનસઞ્ઞી અસ્સ, ન આકિઞ્ચઞ્ઞાયતને આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસઞ્ઞી અસ્સ, ન નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતને નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસઞ્ઞી અસ્સ, ન ઇધલોકે ઇધલોકસઞ્ઞી અસ્સ, ન પરલોકે પરલોકસઞ્ઞી અસ્સ; સઞ્ઞી ચ પન અસ્સા’’તિ.

‘‘યથા કથં પન, ભન્તે, સિયા ભિક્ખુનો તથારૂપો સમાધિપટિલાભો યથા નેવ પથવિયં પથવિસઞ્ઞી અસ્સ, ન આપસ્મિં આપોસઞ્ઞી અસ્સ ન તેજસ્મિં તેજોસઞ્ઞી અસ્સ, ન વાયસ્મિં વાયોસઞ્ઞી અસ્સ, ન આકાસાનઞ્ચાયતને આકાસાનઞ્ચાયતનસઞ્ઞી અસ્સ, ન વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતને વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનસઞ્ઞી અસ્સ, ન આકિઞ્ચઞ્ઞાયત્તને આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસઞ્ઞી અસ્સ, ન નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતને નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસઞ્ઞી અસ્સ, ન ઇધલોકે ઇધલોકસઞ્ઞી અસ્સ, ન પરલોકે પરલોકસઞ્ઞી અસ્સ; સઞ્ઞી ચ પન અસ્સા’’તિ?

‘‘ઇધાનન્દ, ભિક્ખુ એવંસઞ્ઞી હોતિ – ‘એતં સન્તં એતં પણીતં યદિદં સબ્બસઙ્ખારસમથો સબ્બૂપધિપટિનિસ્સગ્ગો તણ્હાક્ખયો વિરાગો નિરોધો નિબ્બાન’ન્તિ. એવં ખો, આનન્દ, સિયા ભિક્ખુનો તથારૂપો સમાધિપટિલાભો યથા નેવ પથવિયં પથવિસઞ્ઞી અસ્સ, ન આપસ્મિં આપોસઞ્ઞી અસ્સ, ન તેજસ્મિં તેજોસઞ્ઞી અસ્સ, ન વાયસ્મિં વાયોસઞ્ઞી અસ્સ, ન આકાસાનઞ્ચાયતને આકાસાનઞ્ચાયતનસઞ્ઞી અસ્સ, ન વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતને વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનસઞ્ઞી અસ્સ, ન આકિઞ્ચઞ્ઞાયતને આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસઞ્ઞી અસ્સ, ન નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતને નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસઞ્ઞી અસ્સ, ન ઇધલોકે ઇધલોકસઞ્ઞી અસ્સ, ન પરલોકે પરલોકસઞ્ઞી અસ્સ; સઞ્ઞી ચ પન અસ્સા’’તિ. છટ્ઠં.

૭. સારિપુત્તસુત્તં

૭. અથ ખો આયસ્મા આનન્દો યેનાયસ્મા સારિપુત્તો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મતા સારિપુત્તેન સદ્ધિં સમ્મોદિ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા આનન્દો આયસ્મન્તં સારિપુત્તં એતદવોચ –

‘‘સિયા નુ ખો, આવુસો સારિપુત્ત, ભિક્ખુનો તથારૂપો સમાધિપટિલાભો યથા નેવ પથવિયં પથવિસઞ્ઞી અસ્સ, ન આપસ્મિં આપોસઞ્ઞી અસ્સ, ન તેજસ્મિં તેજોસઞ્ઞી અસ્સ, ન વાયસ્મિં વાયોસઞ્ઞી અસ્સ, ન આકાસાનઞ્ચાયતને આકાસાનઞ્ચાયતનસઞ્ઞી અસ્સ, ન વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતને વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનસઞ્ઞી અસ્સ, ન આકિઞ્ચઞ્ઞાયતને આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસઞ્ઞી અસ્સ, ન નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતને નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસઞ્ઞી અસ્સ, ન ઇધલોકે ઇધલોકસઞ્ઞી અસ્સ, ન પરલોકે પરલોકસઞ્ઞી અસ્સ; સઞ્ઞી ચ પન અસ્સા’’તિ?

‘‘સિયા, આવુસો આનન્દ, ભિક્ખુનો તથારૂપો સમાધિપટિલાભો યથા નેવ પથવિયં પથવિસઞ્ઞી અસ્સ…પે… ન પરલોકે પરલોકસઞ્ઞી અસ્સ; સઞ્ઞી ચ પન અસ્સા’’તિ.

‘‘યથા કથં પન, આવુસો સારિપુત્ત, સિયા ભિક્ખુનો તથારૂપો સમાધિપટિલાભો યથા નેવ પથવિયં પથવિસઞ્ઞી અસ્સ…પે… સઞ્ઞી ચ પન અસ્સા’’તિ? ‘‘એકમિદાહં, આવુસો આનન્દ, સમયં ઇધેવ સાવત્થિયં વિહરામિ અન્ધવનસ્મિં. તત્થાહં [અથાહં (ક.)] તથારૂપં સમાધિં સમાપજ્જિં [પટિલભામિ (ક.)] યથા નેવ પથવિયં પથવિસઞ્ઞી અહોસિં, ન આપસ્મિં આપોસઞ્ઞી અહોસિં, ન તેજસ્મિં તેજોસઞ્ઞી અહોસિં, ન વાયસ્મિં વાયોસઞ્ઞી અહોસિં, ન આકાસાનઞ્ચાયતને આકાસાનઞ્ચાયતનસઞ્ઞી અહોસિં, ન વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતને વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનસઞ્ઞી અહોસિં, ન આકિઞ્ચઞ્ઞાયતને આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસઞ્ઞી અહોસિં, ન નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતને નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસઞ્ઞી અહોસિં, ન ઇધલોકે ઇધલોકસઞ્ઞી અહોસિં, ન પરલોકે પરલોકસઞ્ઞી અહોસિં; સઞ્ઞી ચ પન અહોસિ’’ન્તિ.

‘‘કિંસઞ્ઞી પનાયસ્મા સારિપુત્તો [કિં સઞ્ઞી પનાવુસો સારિપુત્ત (ક.)] તસ્મિં સમયે અહોસી’’તિ? ‘‘ભવનિરોધો નિબ્બાનં ભવનિરોધો નિબ્બાન’’ન્તિ ખો મે, આવુસો, અઞ્ઞાવ સઞ્ઞા ઉપ્પજ્જતિ અઞ્ઞાવ સઞ્ઞા નિરુજ્ઝતિ. સેય્યથાપિ, આવુસો, સકલિકગ્ગિસ્સ ઝાયમાનસ્સ અઞ્ઞાવ અચ્ચિ ઉપ્પજ્જતિ અઞ્ઞાવ અચ્ચિ નિરુજ્ઝતિ; એવમેવં ખો, આવુસો, ‘ભવનિરોધો નિબ્બાનં ભવનિરોધો નિબ્બાન’ન્તિ અઞ્ઞાવ સઞ્ઞા ઉપ્પજ્જતિ અઞ્ઞાવ સઞ્ઞા નિરુજ્ઝતિ. ‘ભવનિરોધો નિબ્બાન’ન્તિ [નિબ્બાનં (સી. ક.)] સઞ્ઞી ચ પનાહં, આવુસો, તસ્મિં સમયે અહોસિ’’ન્તિ. સત્તમં.

૮. ઝાનસુત્તં

૮. ‘‘સદ્ધો ચ [ઇમસ્મિં વાક્યે અયં ચ કારો નત્થિ સ્યામપોત્થકે], ભિક્ખવે, ભિક્ખુ હોતિ, નો ચ [નો (સ્યા.) એવમુપરિપિ. અ. નિ. ૮.૭૧] સીલવા; એવં સો તેનઙ્ગેન અપરિપૂરો હોતિ. તેન તં અઙ્ગં પરિપૂરેતબ્બં – ‘કિન્તાહં સદ્ધો ચ અસ્સં, સીલવા ચા’તિ! યતો ચ ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સદ્ધો ચ હોતિ સીલવા ચ, એવં સો તેનઙ્ગેન પરિપૂરો હોતિ.

‘‘સદ્ધો ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ હોતિ સીલવા ચ, નો ચ બહુસ્સુતો…પે… બહુસ્સુતો ચ, નો ચ ધમ્મકથિકો… ધમ્મકથિકો ચ, નો ચ પરિસાવચરો… પરિસાવચરો ચ, નો ચ વિસારદો પરિસાય ધમ્મં દેસેતિ… વિસારદો ચ પરિસાય ધમ્મં દેસેતિ, નો ચ વિનયધરો… વિનયધરો ચ, નો ચ આરઞ્ઞિકો [આરઞ્ઞકો (ક.)] પન્તસેનાસનો… આરઞ્ઞિકો ચ પન્તસેનાસનો, નો ચ ચતુન્નં ઝાનાનં આભિચેતસિકાનં દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારાનં નિકામલાભી હોતિ અકિચ્છલાભી અકસિરલાભી… ચતુન્નઞ્ચ ઝાનાનં આભિચેતસિકાનં દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારાનં નિકામલાભી હોતિ અકિચ્છલાભી અકસિરલાભી, નો ચ આસવાનં ખયા અનાસવં ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. એવં સો તેનઙ્ગેન અપરિપૂરો હોતિ. તેન તં અઙ્ગં પરિપૂરેતબ્બં – ‘કિન્તાહં સદ્ધો ચ અસ્સં, સીલવા ચ, બહુસ્સુતો ચ, ધમ્મકથિકો ચ, પરિસાવચરો ચ, વિસારદો ચ પરિસાય ધમ્મં દેસેય્યં, વિનયધરો ચ, આરઞ્ઞિકો ચ પન્તસેનાસનો, ચતુન્નઞ્ચ ઝાનાનં આભિચેતસિકાનં દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારાનં નિકામલાભી અસ્સં અકિચ્છલાભી અકસિરલાભી, આસવાનઞ્ચ ખયા અનાસવં ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરેય્ય’ન્તિ.

‘‘યતો ચ ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સદ્ધો ચ હોતિ, સીલવા ચ, બહુસ્સુતો ચ, ધમ્મકથિકો ચ, પરિસાવચરો ચ, વિસારદો ચ પરિસાય ધમ્મં દેસેતિ, વિનયધરો ચ, આરઞ્ઞિકો ચ પન્તસેનાસનો, ચતુન્નઞ્ચ ઝાનાનં આભિચેતસિકાનં દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારાનં નિકામલાભી હોતિ અકિચ્છલાભી અકસિરલાભી, આસવાનઞ્ચ ખયા અનાસવં ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ; એવં સો તેનઙ્ગેન પરિપૂરો હોતિ. ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, દસહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ સમન્તપાસાદિકો ચ હોતિ સબ્બાકારપરિપૂરો ચા’’તિ. અટ્ઠમં.

૯. સન્તવિમોક્ખસુત્તં

૯. ‘‘સદ્ધો ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ હોતિ, નો ચ સીલવા…પે… સીલવા ચ, નો ચ બહુસ્સુતો… બહુસ્સુતો ચ, નો ચ ધમ્મકથિકો… ધમ્મકથિકો ચ, નો ચ પરિસાવચરો… પરિસાવચરો ચ, નો ચ વિસારદો પરિસાય ધમ્મં દેસેતિ… વિસારદો ચ પરિસાય ધમ્મં દેસેતિ, નો ચ વિનયધરો… વિનયધરો ચ, નો ચ આરઞ્ઞિકો પન્તસેનાસનો… આરઞ્ઞિકો ચ પન્તસેનાસનો, નો ચ યે તે સન્તા વિમોક્ખા અતિક્કમ્મ રૂપે આરુપ્પા તે કાયેન ફુસિત્વા વિહરતિ… યે તે સન્તા વિમોક્ખા અતિક્કમ્મ રૂપે આરુપ્પા તે ચ કાયેન ફુસિત્વા વિહરતિ, નો ચ આસવાનં ખયા અનાસવં ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. એવં સો તેનઙ્ગેન અપરિપૂરો હોતિ. તેન તં અઙ્ગં પરિપૂરેતબ્બં – ‘કિન્તાહં સદ્ધો ચ અસ્સં, સીલવા ચ, બહુસ્સુતો ચ, ધમ્મકથિકો ચ, પરિસાવચરો ચ, વિસારદો ચ પરિસાય ધમ્મં દેસેય્યં, વિનયધરો ચ, આરઞ્ઞિકો ચ પન્તસેનાસનો, યે તે સન્તા વિમોક્ખા અતિક્કમ્મ રૂપે આરુપ્પા તે ચ કાયેન ફુસિત્વા વિહરેય્યં, આસવાનઞ્ચ ખયા અનાસવં ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરેય્ય’ન્તિ.

‘‘યતો ચ ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સદ્ધો ચ હોતિ, સીલવા ચ, બહુસ્સુતો ચ, ધમ્મકથિકો ચ, પરિસાવચરો ચ, વિસારદો ચ પરિસાય ધમ્મં દેસેતિ, વિનયધરો ચ, આરઞ્ઞિકો ચ પન્તસેનાસનો, યે તે સન્તા વિમોક્ખા અતિક્કમ્મ રૂપે આરુપ્પા તે ચ કાયેન ફુસિત્વા વિહરતિ, આસવાનઞ્ચ ખયા અનાસવં ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ; એવં સો તેનઙ્ગેન પરિપૂરો હોતિ. ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, દસહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ સમન્તપાસાદિકો ચ હોતિ સબ્બાકારપરિપૂરો ચા’’તિ. નવમં.

૧૦. વિજ્જાસુત્તં

૧૦. ‘‘સદ્ધો ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ હોતિ, નો ચ સીલવા. એવં સો તેનઙ્ગેન અપરિપૂરો હોતિ. તેન તં અઙ્ગં પરિપૂરેતબ્બં – ‘કિન્તાહં સદ્ધો ચ અસ્સં સીલવા ચા’તિ. યતો ચ ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સદ્ધો ચ હોતિ, સીલવા ચ, એવં સો તેનઙ્ગેન પરિપૂરો હોતિ.

‘‘સદ્ધો ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ હોતિ સીલવા ચ, નો ચ બહુસ્સુતો બહુસ્સુતો ચ, નો ચ ધમ્મકથિકો ધમ્મકથિકો ચ, નો ચ પરિસાવચરો પરિસાવચરો ચ, નો ચ વિસારદો પરિસાય ધમ્મં દેસેતિ વિસારદો ચ પરિસાય ધમ્મં દેસેતિ, નો ચ વિનયધરો વિનયધરો ચ, નો ચ અનેકવિહિતં પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરતિ, સેય્યથિદં એકમ્પિ જાતિં દ્વેપિ જાતિયો…પે… ઇતિ સાકારં સઉદ્દેસં અનેકવિહિતં પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરતિ. અનેકવિહિતઞ્ચ…પે… પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરતિ, નો ચ દિબ્બેન ચક્ખુના વિસુદ્ધેન અતિક્કન્તમાનુસકેન…પે… યથાકમ્મૂપગે સત્તે પજાનાતિ દિબ્બેન ચ ચક્ખુના વિસુદ્ધેન અતિક્કન્તમાનુસકેન…પે… યથાકમ્મૂપગે સત્તે પજાનાતિ, નો ચ આસવાનં ખયા…પે… સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. એવં સો તેનઙ્ગેન અપરિપૂરો હોતિ. તેન તં અઙ્ગં પરિપૂરેતબ્બં – ‘કિન્તાહં સદ્ધો ચ અસ્સં, સીલવા ચ, બહુસ્સુતો ચ, ધમ્મકથિકો ચ, પરિસાવચરો ચ, વિસારદો ચ પરિસાય ધમ્મં દેસેય્યં, વિનયધરો ચ, અનેકવિહિતઞ્ચ પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરેય્યં, સેય્યથિદં, એકમ્પિ જાતિં દ્વેપિ જાતિયો…પે… ઇતિ સાકારં સઉદ્દેસં અનેકવિહિતં પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરેય્યં, દિબ્બેન ચ ચક્ખુના વિસુદ્ધેન અતિક્કન્તમાનુસકેન…પે… યથાકમ્મૂપગે સત્તે પજાનેય્યં, આસવાનઞ્ચ ખયા…પે… સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરેય્ય’ન્તિ.

‘‘યતો ચ ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સદ્ધો ચ હોતિ, સીલવા ચ, બહુસ્સુતો ચ, ધમ્મકથિકો ચ, પરિસાવચરો ચ, વિસારદો ચ પરિસાય ધમ્મં દેસેતિ, વિનયધરો ચ, અનેકવિહિતઞ્ચ પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરતિ, સેય્યથિદં – એકમ્પિ જાતિં દ્વેપિ જાતિયો…પે… ઇતિ સાકારં સઉદ્દેસં અનેકવિહિતં પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરતિ, દિબ્બેન ચ ચક્ખુના વિસુદ્ધેન અતિક્કન્તમાનુસકેન…પે… યથાકમ્મૂપગે સત્તે પજાનાતિ, આસવાનઞ્ચ ખયા અનાસવં ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. એવં સો તેનઙ્ગેન પરિપૂરો હોતિ. ઇમેહિ, ખો, ભિક્ખવે, દસહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ સમન્તપાસાદિકો ચ હોતિ સબ્બાકારપરિપૂરો ચા’’તિ. દસમં.

આનિસંસવગ્ગો પઠમો.