३. तिकवारो

३२३. अत्थापत्ति तिट्ठन्ते भगवति आपज्जति, नो परिनिब्बुते; अत्थापत्ति परिनिब्बुते भगवति आपज्जति, नो तिट्ठन्ते; अत्थापत्ति तिट्ठन्तेपि भगवति आपज्जति परिनिब्बुतेपि. अत्थापत्ति काले आपज्जति, नो विकाले; अत्थापत्ति विकाले आपज्जति, नो काले; अत्थापत्ति काले चेव आपज्जति विकाले च. अत्थापत्ति रत्तिं आपज्जति, नो दिवा; अत्थापत्ति दिवा आपज्जति, नो रत्तिं; अत्थापत्ति रत्तिञ्चेव आपज्जति दिवा च. अत्थापत्ति दसवस्सो आपज्जति, नो ऊनदसवस्सो; अत्थापत्ति ऊनदसवस्सो आपज्जति, नो दसवस्सो; अत्थापत्ति दसवस्सो चेव आपज्जति ऊनदसवस्सो च. अत्थापत्ति पञ्चवस्सो आपज्जति, नो ऊनपञ्चवस्सो; अत्थापत्ति ऊनपञ्चवस्सो आपज्जति, नो पञ्चवस्सो; अत्थापत्ति पञ्चवस्सो चेव आपज्जति ऊनपञ्चवस्सो च. अत्थापत्ति कुसलचित्तो आपज्जति; अत्थापत्ति अकुसलचित्तो आपज्जति; अत्थापत्ति अब्याकतचित्तो आपज्जति. अत्थापत्ति सुखवेदनासमङ्गी आपज्जति; अत्थापत्ति दुक्खवेदनासमङ्गी आपज्जति; अत्थापत्ति अदुक्खमसुखवेदनासमङ्गी आपज्जति. तीणि चोदनावत्थूनि – दिट्ठेन, सुतेन, परिसङ्काय. तयो सलाकग्गाहा – गुळ्हको, विवटको [विवट्टको (क.)], सकण्णजप्पको. तयो पटिक्खेपा – महिच्छता, असन्तुट्ठिता [असन्तुट्ठता (स्या.)], असल्लेखता. तयो अनुञ्ञाता – अप्पिच्छता, सन्तुट्ठिता, सल्लेखता. अपरेपि तयो पटिक्खेपा – महिच्छता, असन्तुट्ठिता, अमत्तञ्ञुता. तयो अनुञ्ञाता – अप्पिच्छता, सन्तुट्ठिता, मत्तञ्ञुता. तिस्सो पञ्ञत्तियो – पञ्ञत्ति, अनुपञ्ञत्ति, अनुप्पन्नपञ्ञत्ति. अपरापि तिस्सो पञ्ञत्तियो – सब्बत्थपञ्ञत्ति, पदेसपञ्ञत्ति, साधारणपञ्ञत्ति. अपरापि तिस्सो पञ्ञत्तियो – असाधारणपञ्ञत्ति, एकतोपञ्ञत्ति, उभतोपञ्ञत्ति.

अत्थापत्ति बालो आपज्जति, नो पण्डितो; अत्थापत्ति पण्डितो आपज्जति, नो बालो; अत्थापत्ति बालो चेव आपज्जति पण्डितो च. अत्थापत्ति काळे आपज्जति, नो जुण्हे; अत्थापत्ति जुण्हे आपज्जति, नो काळे; अत्थापत्ति काळे चेव आपज्जति जुण्हे च. अत्थि काळे कप्पति, नो जुण्हे; अत्थि जुण्हे कप्पति, नो काळे; अत्थि काळे चेव कप्पति जुण्हे च. अत्थापत्ति हेमन्ते आपज्जति, नो गिम्हे नो वस्से; अत्थापत्ति गिम्हे आपज्जति, नो हेमन्ते नो वस्से; अत्थापत्ति वस्से आपज्जति, नो हेमन्ते नो गिम्हे. अत्थापत्ति सङ्घो आपज्जति, न गणो न पुग्गलो; अत्थापत्ति गणो आपज्जति, न सङ्घो न पुग्गलो; अत्थापत्ति पुग्गलो आपज्जति, न सङ्घो न गणो. अत्थि सङ्घस्स कप्पति, न गणस्स न पुग्गलस्स; अत्थि गणस्स कप्पति, न सङ्घस्स न पुग्गलस्स; अत्थि पुग्गलस्स कप्पति, न सङ्घस्स न गणस्स. तिस्सो छादना वत्थुं छादेति, नो आपत्तिं; आपत्तिं छादेति, नो वत्थुं; वत्थुञ्चेव छादेति आपत्तिञ्च. तिस्सो पटिच्छादियो – जन्ताघरपटिच्छादि, उदकपटिच्छादि, वत्थपटिच्छादि. [अ. नि. ३.१३२] तीणि पटिच्छन्नानि वहन्ति, नो विवटानि – मातुगामो पटिच्छन्नो वहति, नो विवटो; ब्राह्मणानं मन्ता पटिच्छन्ना वहन्ति, नो विवटा; मिच्छादिट्ठि पटिच्छन्ना वहति, नो विवटा. तीणि विवटानि विरोचन्ति, नो पटिच्छन्नानि – चन्दमण्डलं विवटं विरोचति, नो पटिच्छन्नं; सूरियमण्डलं विवटं विरोचति, नो पटिच्छन्नं; तथागतप्पवेदितो धम्मविनयो विवटो विरोचति, नो पटिच्छन्नो. तयो सेनासनग्गाहा – पुरिमको, पच्छिमको, अन्तरामुत्तको. अत्थापत्ति गिलानो आपज्जति, नो अगिलानो; अत्थापत्ति अगिलानो आपज्जति, नो गिलानो; अत्थापत्ति गिलानो चेव आपज्जति अगिलानो च.

तीणि अधम्मिकानि पातिमोक्खट्ठपनानि. तीणि धम्मिकानि पातिमोक्खट्ठपनानि. तयो परिवासा – पटिच्छन्नपरिवासो, अप्पटिच्छन्नपरिवासो, सुद्धन्तपरिवासो. तयो मानत्ता – पटिच्छन्नमानत्तं, अप्पटिच्छन्नमानत्तं, पक्खमानत्तं. तयो पारिवासिकस्स भिक्खुनो रत्तिच्छेदा – सहवासो, विप्पवासो, अनारोचना. अत्थापत्ति अन्तो आपज्जति, नो बहि; अत्थापत्ति बहि आपज्जति, नो अन्तो; अत्थापत्ति अन्तो चेव आपज्जति बहि च. अत्थापत्ति अन्तोसीमाय आपज्जति, नो बहिसीमाय; अत्थापत्ति बहिसीमाय आपज्जति, नो अन्तोसीमाय; अत्थापत्ति अन्तोसीमाय चेव आपज्जति बहिसीमाय च. तीहाकारेहि आपत्तिं आपज्जति – कायेन आपज्जति, वाचाय आपज्जति, कायेन वाचाय आपज्जति. अपरेहिपि तीहाकारेहि आपत्तिं आपज्जति – सङ्घमज्झे, गणमज्झे, पुग्गलस्स सन्तिके. तीहाकारेहि आपत्तिया वुट्ठाति – कायेन वुट्ठाति, वाचाय वुट्ठाति, कायेन वाचाय वुट्ठाति. अपरेहिपि तीहाकारेहि आपत्तिया वुट्ठाति – सङ्घमज्झे, गणमज्झे, पुग्गलस्स सन्तिके. तीणि अधम्मिकानि अमूळ्हविनयस्स दानानि. तीणि धम्मिकानि अमूळ्हविनयस्स दानानि.

[चूळव. ६] तीहङ्गेहि समन्नागतस्स भिक्खुनो आकङ्खमानो सङ्घो तज्जनीयकम्मं करेय्य – भण्डनकारको होति कलहकारको विवादकारको भस्सकारको सङ्घे अधिकरणकारको, बालो होति अब्यत्तो, आपत्तिबहुलो अनपदानो गिहिसंसट्ठो विहरति अननुलोमिकेहि गिहिसंसग्गेहि. [चूळव. १५] तीहङ्गेहि समन्नागतस्स भिक्खुनो आकङ्खमानो सङ्घो नियस्सकम्मं करेय्य – भण्डनकारको होति…पे… सङ्घे अधिकरणकारको, बालो होति अब्यत्तो, आपत्तिबहुलो अनपदानो गिहिसंसट्ठो विहरति अननुलोमिकेहि गिहिसंसग्गेहि. [चूळव. २७] तीहङ्गेहि समन्नागतस्स भिक्खुनो आकङ्खमानो सङ्घो पब्बाजनीयकम्मं करेय्य – भण्डनकारको होति…पे… सङ्घे अधिकरणकारको, बालो होति अब्यत्तो, आपत्तिबहुलो अनपदानो कुलदूकको होति पापसमाचारो पापसमाचारा दिस्सन्ति चेव सुय्यन्ति च. तीहङ्गेहि समन्नागतस्स भिक्खुनो आकङ्खमानो सङ्घो पटिसारणीयकम्मं करेय्य – भण्डनकारको होति…पे… सङ्घे अधिकरणकारको, बालो होति अब्यत्तो, आपत्ति बहुलो अनपदानो गिही अक्कोसति परिभासति. [चूळव. ५०] तीहङ्गेहि समन्नागतस्स भिक्खुनो आकङ्खमानो सङ्घो आपत्तिया अदस्सने उक्खेपनीयकम्मं करेय्य – भण्डनकारको होति…पे… सङ्घे अधिकरणकारको, बालो होति अब्यत्तो, आपत्तिबहुलो अनपदानो आपत्तिं आपज्जित्वा न इच्छति आपत्तिं पस्सितुं. [चूळव. ५९] तीहङ्गेहि समन्नागतस्स भिक्खुनो आकङ्खमानो सङ्घो आपत्तिया अप्पटिकम्मे उक्खेपनीयकम्मं करेय्य – भण्डनकारको होति…पे… सङ्घे अधिकरणकारको, बालो होति अब्यत्तो, आपत्तिबहुलो अनपदानो आपत्तिं आपज्जित्वा न इच्छति आपत्तिं पटिकातुं. [चूळव. ६९] तीहङ्गेहि समन्नागतस्स भिक्खुनो आकङ्खमानो सङ्घो पापिकाय दिट्ठिया अप्पटिनिस्सग्गे उक्खेपनीयकम्मं करेय्य – भण्डनकारको होति…पे… सङ्घे अधिकरणकारको, बालो होति अब्यत्तो, आपत्तिबहुलो अनपदानो न इच्छति पापिकं दिट्ठिं पटिनिस्सज्जितुं.

तीहङ्गेहि समन्नागतस्स भिक्खुनो आकङ्खमानो सङ्घो आगाळ्हाय चेतेय्य – भण्डनकारको होति कलहकारको विवादकारको भस्सकारको सङ्घे अधिकरणकारको, बालो होति अब्यत्तो आपत्तिबहुलो अनपदानो, गिहिसंसट्ठो विहरति अननुलोमिकेहि गिहिसंसग्गेहि. तीहङ्गेहि समन्नागतस्स भिक्खुनो कम्मं कातब्बं – अलज्जी च होति, बालो च, अपकतत्तो च. अपरेहिपि तीहङ्गेहि समन्नागतस्स भिक्खुनो कम्मं कातब्बं – अधिसीले सीलविपन्नो होति, अज्झाचारे आचारविपन्नो होति, अतिदिट्ठिया दिट्ठिविपन्नो होति. अपरेहिपि तीहङ्गेहि समन्नागतस्स भिक्खुनो कम्मं कातब्बं – कायिकेन दवेन समन्नागतो होति, वाचसिकेन दवेन समन्नागतो होति, कायिकवाचसिकेन दवेन समन्नागतो होति. अपरेहिपि तीहङ्गेहि समन्नागतस्स भिक्खुनो कम्मं कातब्बं – कायिकेन अनाचारेन समन्नागतो होति, वाचसिकेन अनाचारेन समन्नागतो होति, कायिकवाचसिकेन अनाचारेन समन्नागतो होति. अपरेहिपि तीहङ्गेहि समन्नागतस्स भिक्खुनो कम्मं कातब्बं – कायिकेन उपघातिकेन समन्नागतो होति, वाचसिकेन उपघातिकेन समन्नागतो होति, कायिकवाचसिकेन उपघातिकेन समन्नागतो होति. अपरेहिपि तीहङ्गेहि समन्नागतस्स भिक्खुनो कम्मं कातब्बं – कायिकेन मिच्छाजीवेन समन्नागतो होति, वाचसिकेन मिच्छाजीवेन समन्नागतो होति, कायिकवाचसिकेन मिच्छाजीवेन समन्नागतो होति. अपरेहिपि तीहङ्गेहि समन्नागतस्स भिक्खुनो कम्मं कातब्बं – आपत्तिं आपन्नो कम्मकतो उपसम्पादेति, निस्सयं देति, सामणेरं उपट्ठापेति. अपरेहिपि तीहङ्गेहि समन्नागतस्स भिक्खुनो कम्मं कातब्बं – याय आपत्तिया सङ्घेन कम्मं कतं होति तं आपत्तिं आपज्जति, अञ्ञं वा तादिसिकं, ततो वा पापिट्ठतरं. अपरेहिपि तीहङ्गेहि समन्नागतस्स भिक्खुनो कम्मं कातब्बं – बुद्धस्स अवण्णं भासति, धम्मस्स अवण्णं भासति, सङ्घस्स अवण्णं भासति.

तीहङ्गेहि समन्नागतस्स भिक्खुनो सङ्घमज्झे उपोसथं ठपेन्तस्स – ‘‘अलं, भिक्खु, मा भण्डनं मा कलहं मा विग्गहं मा विवाद’’न्ति ओमद्दित्वा सङ्घेन उपोसथो कातब्बो – अलज्जी च होति, बालो च, अपकतत्तो च. तीहङ्गेहि समन्नागतस्स भिक्खुनो सङ्घमज्झे पवारणं ठपेन्तस्स – ‘‘अलं, भिक्खु, मा भण्डनं मा कलहं मा विग्गहं मा विवाद’’न्ति ओमद्दित्वा सङ्घेन पवारेतब्बं – अलज्जी च होति, बालो च, अपकतत्तो च. तीहङ्गेहि समन्नागतस्स भिक्खुनो न काचि सङ्घसम्मुति दातब्बा – अलज्जी च होति, बालो च, अपकतत्तो च. तीहङ्गेहि समन्नागतेन भिक्खुना सङ्घे न वोहरितब्बं [संघो न वोहरितब्बो (स्या.)] – अलज्जी च होति, बालो च, अपकतत्तो च. तीहङ्गेहि समन्नागतो भिक्खु न किस्मिं चि पच्चेकट्ठाने ठपेतब्बो – अलज्जी च होति, बालो च, अपकतत्तो च. तीहङ्गेहि समन्नागतस्स भिक्खुनो निस्साय न वत्थब्बं – अलज्जी च होति, बालो च, अपकतत्तो च. तीहङ्गेहि समन्नागतस्स भिक्खुनो निस्सयो न दातब्बो – अलज्जी च होति, बालो च, अपकतत्तो च. तीहङ्गेहि समन्नागतस्स भिक्खुनो ओकासकम्मं कारापेन्तस्स नालं ओकासकम्मं कातुं – अलज्जी च होति, बालो च, अपकतत्तो च. तीहङ्गेहि समन्नागतस्स भिक्खुनो सवचनीयं नादातब्बं – अलज्जी च होति, बालो च, अपकतत्तो च. तीहङ्गेहि समन्नागतस्स भिक्खुनो विनयो न पुच्छितब्बो – अलज्जी च होति, बालो च, अपकतत्तो च. तीहङ्गेहि समन्नागतेन भिक्खुना विनयो न पुच्छितब्बो – अलज्जी च होति, बालो च, अपकतत्तो च. तीहङ्गेहि समन्नागतस्स भिक्खुनो विनयो न विस्सज्जेतब्बो – अलज्जी च होति, बालो च, अपकतत्तो च. तीहङ्गेहि समन्नागतेन भिक्खुना विनयो न विस्सज्जेतब्बो – अलज्जी च होति, बालो च, अपकतत्तो च. तीहङ्गेहि समन्नागतस्स भिक्खुनो अनुयोगो न दातब्बो – अलज्जी च होति, बालो च, अपकतत्तो च. तीहङ्गेहि समन्नागतेन भिक्खुना सद्धिं विनयो न साकच्छितब्बो [साकच्छातब्बो (क.)] – अलज्जी च होति, बालो च, अपकतत्तो च. तीहङ्गेहि समन्नागतेन भिक्खुना न उपसम्पादेतब्बं न निस्सयो दातब्बो न सामणेरो उपट्ठापेतब्बो – अलज्जी च होति, बालो च, अपकतत्तो च.

तयो उपोसथा – चातुद्दसिको, पन्नरसिको, सामग्गिउपोसथो. अपरेपि तयो उपोसथा – सङ्घेउपोसथो, गणेउपोसथो, पुग्गलेउपोसथो. अपरेपि तयो उपोसथा – सुत्तुद्देसोउपोसथो, पारिसुद्धिउपोसथो, अधिट्ठानुपोसथो. तिस्सो पवारणा – चातुद्दसिका, पन्नरसिका, सामग्गिपवारणा. अपरापि तिस्सो पवारणा – सङ्घेपवारणा, गणेपवारणा, पुग्गलेपवारणा. अपरापि तिस्सो पवारणा – तेवाचिकापवारणा, द्वेवाचिकापवारणा, समानवस्सिकापवारणा.

तयो आपायिका नेरयिका – इदमप्पहाय, यो च अब्रह्मचारी ब्रह्मचारिपटिञ्ञो, यो च सुद्धं ब्रह्मचारिं परिसुद्धब्रह्मचरियं चरन्तं अमूलकेन अब्रह्मचरियेन अनुद्धंसेति, यो चायं एवंवादी एवंदिट्ठि [एवंदिट्ठी (सी.)] – ‘‘नत्थि कामेसु दोसो’’ति सो कामेसु पातब्यतं आपज्जति. [अ. नि. ३.७०] तीणि अकुसलमूलानि – लोभो अकुसलमूलं, दोसो अकुसलमूलं, मोहो अकुसलमूलं. [अ. नि. ३.७०] तीणि कुसलमूलानि – अलोभो कुसलमूलं, अदोसो कुसलमूलं, अमोहो कुसलमूलं. तीणि दुच्चरितानि – कायदुच्चरितं, वचीदुच्चरितं, मनोदुच्चरितं. तीणि सुचरितानि – कायसुचरितं, वचीसुचरितं, मनोसुचरितं. तयो अत्थवसे पटिच्च भगवता कुलेसु तिकभोजनं पञ्ञत्तं – दुम्मङ्कूनं पुग्गलानं निग्गहाय, पेसलानं भिक्खूनं फासुविहाराय, ‘‘मा पापिच्छा पक्खं निस्साय सङ्घं भिन्देय्यु’’न्ति कुलानुद्दयताय च. [चूळव. ३५०] तीहि असद्धम्मेहि अभिभूतो परियादिन्नचित्तो देवदत्तो आपायिको नेरयिको कप्पट्ठो अतेकिच्छो पापिच्छता पापमित्तता ओरमत्तकेन विसेसाधिगमेन अन्तरा वोसानं आपादि. तिस्सो सम्मुतियो – दण्डसम्मुति, सिक्कासम्मुति, दण्डसिक्कासम्मुति. तिस्सो पादुका धुवट्ठानिका असङ्कमनीया – वच्चपादुका, पस्सावपादुका, आचमनपादुका. तिस्सो पादघंसनियो – सक्खरं, कथला, समुद्दफेणकोति.

तिकं निट्ठितं.

तस्सुद्दानं –

तिट्ठन्ते काले रत्तिञ्च, दस पञ्च कुसलेन;

वेदना चोदना वत्थु, सलाका द्वे पटिक्खिपा.

पञ्ञत्ति अपरे द्वे च, बालो काळे च कप्पति;

हेमन्ते सङ्घो सङ्घस्स, छादना च पटिच्छादि.

पटिच्छन्ना विवटा च, सेनासनगिलायना;

पातिमोक्खं परिवासं, मानत्ता पारिवासिका.

अन्तो अन्तो च सीमाय, आपज्जति पुनापरे;

वुट्ठाति अपरे चेव, अमूळ्हविनया दुवे.

तज्जनीया नियस्सा च, पब्बाजपटिसारणी;

अदस्सना पटिकम्मे, अनिस्सग्गे च दिट्ठिया.

आगाळ्हकम्माधिसीले, दवानाचार घातिका;

आजीवापन्ना तादिसिका, अवण्णुपोसथेन च.

पवारणा सम्मुति च, वोहारपच्चेकेन च;

न वत्थब्बं न दातब्बं, ओकासं न करे तथा.

न करे सवचनीयं, न पुच्छितब्बका दुवे;

न विस्सज्जे दुवे चेव, अनुयोगम्पि नो ददे.

साकच्छा उपसम्पदा, निस्सयसामणेरा च;

उपोसथतिका तीणि, पवारणतिका तयो.

आपायिका अकुसला, कुसला चरिता दुवे;

तिकभोजनसद्धम्मे, सम्मुति पादुकेन च;

पादघंसनिका चेव, उद्दानं तिकके इदन्ति.