३. विकालगामप्पविसनसिक्खापदं

५०८. तेन समयेन बुद्धो भगवा सावत्थियं विहरति जेतवने अनाथपिण्डिकस्स आरामे. तेन खो पन समयेन छब्बग्गिया भिक्खू विकाले गामं पविसित्वा सभायं निसीदित्वा अनेकविहितं तिरच्छानकथं कथेन्ति, सेय्यथिदं – [इमा तिरच्छानकथायो दी. १.१७; म. नि. २.२२३; सं. नि.; अ. नि. १०.६९] राजकथं चोरकथं महामत्तकथं सेनाकथं भयकथं युद्धकथं अन्नकथं पानकथं वत्थकथं सयनकथं मालाकथं गन्धकथं ञातिकथं यानकथं गामकथं निगमकथं नगरकथं जनपदकथं इत्थिकथं [इत्थिकथं पुरिसकथं (क.) मज्झिमपण्णासट्ठकथा १५६ पिट्ठे ओलोकेतब्बा] सूरकथं विसिखाकथं कुम्भट्ठानकथं पुब्बपेतकथं नानत्तकथं लोकक्खायिकं समुद्दक्खायिकं इतिभवाभवकथं इति वा. मनुस्सा उज्झायन्ति खिय्यन्ति विपाचेन्ति – ‘‘कथञ्हि नाम समणा सक्यपुत्तिया विकाले गामं पविसित्वा सभायं निसीदित्वा अनेकविहितं तिरच्छानकथं कथेस्सन्ति, सेय्यथिदं – राजकथं चोरकथं…पे… इतिभवाभवकथं इति वा, सेय्यथापि गिही कामभोगिनो’’ति!

अस्सोसुं खो भिक्खू तेसं मनुस्सानं उज्झायन्तानं खिय्यन्तानं विपाचेन्तानं. ये ते भिक्खू अप्पिच्छा…पे… ते उज्झायन्ति खिय्यन्ति विपाचेन्ति – ‘‘कथञ्हि नाम छब्बग्गिया भिक्खू विकाले गामं पविसित्वा सभायं निसीदित्वा अनेकविहितं तिरच्छानकथं कथेस्सन्ति, सेय्यथिदं – राजकथं चोरकथं…पे… इतिभवाभवकथं इति वा’’ति…पे… सच्चं किर तुम्हे, भिक्खवे, विकाले गामं पविसित्वा सभायं निसीदित्वा अनेकविहितं तिरच्छानकथं कथेथ, सेय्यथिदं – राजकथं चोरकथं…पे… इतिभवाभवकथं इति वाति? ‘‘सच्चं, भगवा’’ति. विगरहि बुद्धो भगवा…पे… कथञ्हि नाम तुम्हे, मोघपुरिसा, विकाले गामं पविसित्वा सभायं निसीदित्वा अनेकविहितं तिरच्छानकथं कथेस्सथ, सेय्यथिदं – राजकथं चोरकथं…पे… इतिभवाभवकथं इति वा! नेतं, मोघपुरिसा, अप्पसन्नानं वा पसादाय…पे… एवञ्च पन, भिक्खवे, इमं सिक्खापदं उद्दिसेय्याथ –

‘‘यो पन भिक्खु विकाले गामं पविसेय्य, पाचित्तिय’’न्ति.

एवञ्चिदं भगवता भिक्खूनं सिक्खापदं पञ्ञत्तं होति.

५०९. तेन खो पन समयेन सम्बहुला भिक्खू कोसलेसु जनपदे सावत्थिं गच्छन्ता सायं अञ्ञतरं गामं उपगच्छिंसु. मनुस्सा ते भिक्खू पस्सित्वा एतदवोचुं – ‘‘पविसथ, भन्ते’’ति. अथ खो ते भिक्खू – ‘‘भगवता पटिक्खित्तं विकाले गामं पविसितु’’न्ति कुक्कुच्चायन्ता न पविसिंसु. चोरा ते भिक्खू अच्छिन्दिंसु. अथ खो ते भिक्खू सावत्थिं गन्त्वा भिक्खूनं एतमत्थं आरोचेसुं. भिक्खू भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. अथ खो भगवा एतस्मिं निदाने एतस्मिं पकरणे धम्मिं कथं कत्वा भिक्खू आमन्तेसि – ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, आपुच्छा विकाले गामं पविसितुं. एवञ्च पन, भिक्खवे, इमं सिक्खापदं उद्दिसेय्याथ –

‘‘यो पन भिक्खु अनापुच्छा विकाले गामं पविसेय्य, पाचित्तिय’’न्ति.

एवञ्चिदं भगवता भिक्खूनं सिक्खापदं पञ्ञत्तं होति.

५१०. तेन खो पन समयेन अञ्ञतरो भिक्खु कोसलेसु जनपदे सावत्थिं गच्छन्तो सायं अञ्ञतरं गामं उपगच्छि. मनुस्सा तं भिक्खुं पस्सित्वा एतदवोचुं – ‘‘पविसथ, भन्ते’’ति. अथ खो सो भिक्खु – ‘‘भगवता पटिक्खित्तं अनापुच्छा विकाले गामं पविसितु’’न्ति कुक्कुच्चायन्तो न पाविसि. चोरा तं भिक्खुं अच्छिन्दिंसु. अथ खो सो भिक्खु सावत्थिं गन्त्वा भिक्खूनं एतमत्थं आरोचेसि. भिक्खू भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. अथ खो भगवा एतस्मिं निदाने एतस्मिं पकरणे धम्मिं कथं कत्वा भिक्खू आमन्तेसि – ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, सन्तं भिक्खुं आपुच्छा विकाले गामं पविसितुं. एवञ्च पन, भिक्खवे, इमं सिक्खापदं उद्दिसेय्याथ –

‘‘यो पन भिक्खु सन्तं भिक्खुं अनापुच्छा विकाले गामं पविसेय्य, पाचित्तिय’’न्ति.

एवञ्चिदं भगवता भिक्खूनं सिक्खापदं पञ्ञत्तं होति.

५११. तेन खो पन समयेन अञ्ञतरो भिक्खु अहिना दट्ठो होति. अञ्ञतरो भिक्खु ‘‘अग्गिं आहरिस्सामी’’ति गामं गच्छति. अथ खो सो भिक्खु – ‘‘भगवता पटिक्खित्तं सन्तं भिक्खुं अनापुच्छा विकाले गामं पविसितु’’न्ति कुक्कुच्चायन्तो न पाविसि…पे… भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. अथ खो भगवा एतस्मिं निदाने एतस्मिं पकरणे धम्मिं कथं कत्वा भिक्खू आमन्तेसि – ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, तथारूपे अच्चायिके करणीये सन्तं भिक्खुं अनापुच्छा विकाले गामं पविसितुं. एवञ्च पन, भिक्खवे, इमं सिक्खापदं उद्दिसेय्याथ –

५१२. ‘‘यो पन भिक्खु सन्तं भिक्खुं अनापुच्छा विकाले गामं पविसेय्य, अञ्ञत्र तथारूपा अच्चायिका करणीया, पाचित्तिय’’न्ति.

५१३. यो पनाति यो यादिसो…पे… भिक्खूति…पे… अयं इमस्मिं अत्थे अधिप्पेतो भिक्खूति.

सन्तो नाम भिक्खु सक्का होति आपुच्छा पविसितुं.

असन्तो नाम भिक्खु न सक्का होति आपुच्छा पविसितुं.

विकालो नाम मज्झन्हिके वीतिवत्ते याव अरुणुग्गमना.

गामं पविसेय्याति परिक्खित्तस्स गामस्स परिक्खेपं अतिक्कमन्तस्स आपत्ति पाचित्तियस्स. अपरिक्खित्तस्स गामस्स उपचारं ओक्कमन्तस्स आपत्ति पाचित्तियस्स.

अञ्ञत्र तथारूपा अच्चायिका करणीयाति ठपेत्वा तथारूपं अच्चायिकं करणीयं.

५१४. विकाले विकालसञ्ञी सन्तं भिक्खुं अनापुच्छा गामं पविसति, अञ्ञत्र तथारूपा अच्चायिका करणीया, आपत्ति पाचित्तियस्स. विकाले वेमतिको सन्तं भिक्खुं अनापुच्छा गामं पविसति, अञ्ञत्र तथारूपा अच्चायिका करणीया, आपत्ति पाचित्तियस्स. विकाले कालसञ्ञी सन्तं भिक्खुं अनापुच्छा गामं पविसति, अञ्ञत्र तथारूपा अच्चायिका करणीया, आपत्ति पाचित्तियस्स.

काले विकालसञ्ञी, आपत्ति दुक्कटस्स. काले वेमतिको, आपत्ति दुक्कटस्स. काले कालसञ्ञी, अनापत्ति.

५१५. अनापत्ति तथारूपे अच्चायिके करणीये, सन्तं भिक्खुं आपुच्छा पविसति, असन्तं भिक्खुं अनापुच्छा पविसति, अन्तरारामं गच्छति, भिक्खुनुपस्सयं गच्छति, तित्थियसेय्यं गच्छति, पटिक्कमनं गच्छति, गामेन मग्गो होति, आपदासु, उम्मत्तकस्स, आदिकम्मिकस्साति.

विकालगामप्पविसनसिक्खापदं निट्ठितं ततियं.