२. रतनसिक्खापदं

५०२. तेन समयेन बुद्धो भगवा सावत्थियं विहरति जेतवने अनाथपिण्डिकस्स आरामे. तेन खो पन समयेन अञ्ञतरो भिक्खु अचिरवतिया नदिया नहायति. अञ्ञतरोपि ब्राह्मणो पञ्चसतानं थविकं थले निक्खिपित्वा अचिरवतिया नदिया नहायन्तो विस्सरित्वा अगमासि. अथ खो सो भिक्खु – ‘‘तस्सायं ब्राह्मणस्स थविका, मा इध नस्सी’’ति अग्गहेसि. अथ खो सो ब्राह्मणो सरित्वा तुरितो आधावित्वा तं भिक्खुं एतदवोच – ‘‘अपि मे, भो, थविकं पस्सेय्यासी’’ति? ‘‘हन्द, ब्राह्मणा’’ति अदासि. अथ खो तस्स ब्राह्मणस्स एतदहोसि – ‘‘केन नु खो अहं उपायेन इमस्स भिक्खुनो पुण्णपत्तं न ददेय्य’’न्ति! ‘‘न मे, भो, पञ्चसतानि, सहस्सं मे’’ति पलिबुन्धेत्वा मुञ्चि. अथ खो सो भिक्खु आरामं गन्त्वा भिक्खूनं एतमत्थं आरोचेसि. ये ते भिक्खू अप्पिच्छा…पे… ते उज्झायन्ति खिय्यन्ति विपाचेन्ति – ‘‘कथञ्हि नाम भिक्खु रतनं उग्गहेस्सती’’ति…पे… सच्चं किर त्वं, भिक्खु, रतनं उग्गहेसीति? ‘‘सच्चं, भगवा’’ति. विगरहि बुद्धो भगवा…पे… कथञ्हि नाम त्वं, मोघपुरिस, रतनं उग्गहेस्ससि! नेतं, मोघपुरिस, अप्पसन्नानं वा पसादाय…पे… एवञ्च पन, भिक्खवे, इमं सिक्खापदं उद्दिसेय्याथ –

‘‘यो पन भिक्खु रतनं वा रतनसम्मतं वा उग्गण्हेय्य वा उग्गण्हापेय्य वा, पाचित्तिय’’न्ति.

एवञ्चिदं भगवता भिक्खूनं सिक्खापदं पञ्ञत्तं होति.

५०३. तेन खो पन समयेन सावत्थिया उस्सवो होति. मनुस्सा अलङ्कतप्पटियत्ता उय्यानं गच्छन्ति. विसाखापि मिगारमाता अलङ्कतप्पटियत्ता ‘‘उय्यानं गमिस्सामी’’ति गामतो निक्खमित्वा – ‘‘क्याहं करिस्सामि उय्यानं गन्त्वा, यंनूनाहं भगवन्तं पयिरुपासेय्य’’न्ति आभरणं ओमुञ्चित्वा उत्तरासङ्गेन भण्डिकं बन्धित्वा दासिया अदासि – ‘‘हन्द, जे, इमं भण्डिकं गण्हाही’’ति. अथ खो विसाखा मिगारमाता येन भगवा तेनुपसङ्कमि; उपसङ्कमित्वा भगवन्तं अभिवादेत्वा एकमन्तं निसीदि. एकमन्तं निसिन्नं खो विसाखं मिगारमातरं भगवा धम्मिया कथाय सन्दस्सेसि समादपेसि समुत्तेजेसि सम्पहंसेसि. अथ खो विसाखा मिगारमाता भगवता धम्मिया कथाय सन्दस्सिता समादपिता समुत्तेजिता सम्पहंसिता उट्ठायासना भगवन्तं अभिवादेत्वा पदक्खिणं कत्वा पक्कामि. अथ खो सा दासी तं भण्डिकं विस्सरित्वा अगमासि. भिक्खू पस्सित्वा भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘तेन हि, भिक्खवे, उग्गहेत्वा निक्खिपथा’’ति. अथ खो भगवा एतस्मिं निदाने एतस्मिं पकरणे धम्मिं कथं कत्वा भिक्खू आमन्तेसि – ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, रतनं वा रतनसम्मतं वा अज्झारामे उग्गहेत्वा वा उग्गहापेत्वा वा निक्खिपितुं – ‘‘यस्स भविस्सति सो हरिस्सती’’ति. एवञ्च पन, भिक्खवे, इमं सिक्खापदं उद्दिसेय्याथ –

‘‘यो पन भिक्खु रतनं वा रतनसम्मतं वा, अञ्ञत्र अज्झारामा, उग्गण्हेय्य वा उग्गण्हापेय्य वा, पाचित्तिय’’न्ति.

एवञ्चिदं भगवता भिक्खूनं सिक्खापदं पञ्ञत्तं होति.

५०४. तेन खो पन समयेन कासीसु जनपदे अनाथपिण्डिकस्स गहपतिस्स कम्मन्तगामो होति. तेन च गहपतिना अन्तेवासी आणत्तो होति – ‘‘सचे भदन्ता आगच्छन्ति भत्तं करेय्यासी’’ति. तेन खो पन समयेन सम्बहुला भिक्खू कासीसु जनपदे चारिकं चरमाना येन अनाथपिण्डिकस्स गहपतिस्स कम्मन्तगामो तेनुपसङ्कमिंसु. अद्दसा खो सो पुरिसो ते भिक्खू दूरतोव आगच्छन्ते. दिस्वान येन ते भिक्खू तेनुपसङ्कमि; उपसङ्कमित्वा ते भिक्खू अभिवादेत्वा एतदवोच – ‘‘अधिवासेन्तु, भन्ते, अय्या स्वातनाय गहपतिनो भत्त’’न्ति. अधिवासेसुं खो ते भिक्खू तुण्हीभावेन. अथ खो सो पुरिसो तस्सा रत्तिया अच्चयेन पणीतं खादनीयं भोजनीयं पटियादापेत्वा कालं आरोचापेत्वा अङ्गुलिमुद्दिकं ओमुञ्चित्वा ते भिक्खू भत्तेन परिविसित्वा – ‘‘अय्या भुञ्जित्वा गच्छन्तु, अहम्पि कम्मन्तं गमिस्सामी’’ति अङ्गुलिमुद्दिकं विस्सरित्वा अगमासि. भिक्खू पस्सित्वा – ‘‘सचे मयं गमिस्साम नस्सिस्सतायं अङ्गुलिमुद्दिका’’ति तत्थेव अच्छिंसु. अथ खो सो पुरिसो कम्मन्ता आगच्छन्तो ते भिक्खू पस्सित्वा एतदवोच – ‘‘किस्स, भन्ते, अय्या इधेव अच्छन्ती’’ति? अथ खो ते भिक्खू तस्स पुरिसस्स एतमत्थं आरोचेत्वा सावत्थिं गन्त्वा भिक्खूनं एतमत्थं आरोचेसुं. भिक्खू भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. अथ खो भगवा एतस्मिं निदाने एतस्मिं पकरणे धम्मिं कथं कत्वा भिक्खू आमन्तेसि – ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, रतनं वा रतनसम्मतं वा अज्झारामे वा अज्झावसथे वा उग्गहेत्वा वा उग्गहापेत्वा वा निक्खिपितुं – यस्स भविस्सति सो हरिस्सती’’ति. एवञ्च पन, भिक्खवे, इमं सिक्खापदं उद्दिसेय्याथ –

५०५. ‘‘यो पन भिक्खु रतनं वा रतनसम्मतं वा, अञ्ञत्र अज्झारामा वा अज्झावसथा वा, उग्गण्हेय्य वा उग्गण्हापेय्य वा, पाचित्तियं. रतनं वा पन भिक्खुना रतनसम्मतं वा अज्झारामे वा अज्झावसथे वा उग्गहेत्वा वा उग्गहापेत्वा वा निक्खिपितब्बं – ‘यस्स भविस्सति सो हरिस्सती’ति. अयं तत्थ सामीची’’ति.

५०६. यो पनाति यो यादिसो…पे… भिक्खूति…पे… अयं इमस्मिं अत्थे अधिप्पेतो भिक्खूति.

रतनं नाम मुत्ता मणि वेळुरियो सङ्खो सिला पवालं रजतं जातरूपं लोहितङ्को [लोहितको (?)] मसारगल्लं.

रतनसम्मतं नाम यं मनुस्सानं उपभोगपरिभोगं, एतं रतनसम्मतं नाम.

अञ्ञत्र अज्झारामा वा अज्झावसथा वाति ठपेत्वा अज्झारामं अज्झावसथं.

अज्झारामो नाम परिक्खित्तस्स आरामस्स अन्तो आरामो, अपरिक्खित्तस्स उपचारो.

अज्झावसथो नाम परिक्खित्तस्स आवसथस्स अन्तो आवसथो, अपरिक्खित्तस्स उपचारो.

उग्गण्हेय्याति सयं गण्हाति, आपत्ति पाचित्तियस्स.

उग्गण्हापेय्याति अञ्ञं गाहापेति, आपत्ति पाचित्तियस्स.

रतनं वा पन भिक्खुना रतनसम्मतं वा अज्झारामे वा अज्झावसथे वा उग्गहेत्वा वा उग्गहापेत्वा वा निक्खिपितब्बन्ति रूपेन वा निमित्तेन वा सञ्ञाणं कत्वा निक्खिपित्वा आचिक्खितब्बं – ‘‘यस्स भण्डं नट्ठं सो आगच्छतू’’ति. सचे तत्थ आगच्छति सो वत्तब्बो – ‘‘आवुसो, कीदिसं ते भण्ड’’न्ति? सचे रूपेन वा निमित्तेन वा सम्पादेति दातब्बं, नो चे सम्पादेति ‘‘विचिनाहि आवुसो’’ति वत्तब्बो. तम्हा आवासा पक्कमन्तेन ये तत्थ होन्ति भिक्खू पतिरूपा, तेसं हत्थे निक्खिपित्वा पक्कमितब्बं. नो चे होन्ति भिक्खू पतिरूपा, ये तत्थ होन्ति गहपतिका पतिरूपा, तेसं हत्थे निक्खिपित्वा पक्कमितब्बं.

अयं तत्थ सामीचीति अयं तत्थ अनुधम्मता.

५०७. अनापत्ति रतनं वा रतनसम्मतं वा अज्झारामे वा अज्झावसथे वा उग्गहेत्वा वा उग्गहापेत्वा वा निक्खिपति – ‘‘यस्स भविस्सति सो हरिस्सती’’ति, रतनसम्मतं विस्सासं गण्हाति, तावकालिकं गण्हाति, पंसुकूलसञ्ञिस्स, उम्मत्तकस्स, आदिकम्मिकस्साति.

रतनसिक्खापदं निट्ठितं दुतियं.