१. अन्तेपुरसिक्खापदं

४९४. तेन समयेन बुद्धो भगवा सावत्थियं विहरति जेतवने अनाथपिण्डिकस्स आरामे. तेन खो पन समयेन राजा पसेनदि कोसलो उय्यानपालं आणापेसि – ‘‘गच्छ, भणे, उय्यानं सोधेहि. उय्यानं गमिस्सामा’’ति. ‘‘एवं, देवा’’ति खो सो उय्यानपालो रञ्ञो पसेनदिस्स कोसलस्स पटिस्सुत्वा उय्यानं सोधेन्तो अद्दस भगवन्तं अञ्ञतरस्मिं रुक्खमूले निसिन्नं. दिस्वान येन राजा पसेनदि कोसलो तेनुपसङ्कमि; उपसङ्कमित्वा राजानं पसेनदिं कोसलं एतदवोच – ‘‘सुद्धं, देव, उय्यानं. अपिच, भगवा तत्थ निसिन्नो’’ति. ‘‘होतु, भणे! मयं भगवन्तं पयिरुपासिस्सामा’’ति. अथ खो राजा पसेनदि कोसलो उय्यानं गन्त्वा येन भगवा तेनुपसङ्कमि. तेन खो पन समयेन अञ्ञतरो उपासको भगवन्तं पयिरुपासन्तो निसिन्नो होति. अद्दसा खो राजा पसेनदि कोसलो तं उपासकं भगवन्तं पयिरुपासन्तं निसिन्नं. दिस्वान भीतो अट्ठासि. अथ खो रञ्ञो पसेनदिस्स कोसलस्स एतदहोसि – ‘‘नारहतायं पुरिसो पापो होतुं, यथा भगवन्तं पयिरुपासती’’ति. येन भगवा तेनुपसङ्कमि; उपसङ्कमित्वा भगवन्तं अभिवादेत्वा एकमन्तं निसीदि. अथ खो सो उपासको भगवतो गारवेन राजानं पसेनदिं कोसलं नेव अभिवादेसि न पच्चुट्ठासि. अथ खो राजा पसेनदि कोसलो अनत्तमनो अहोसि – ‘‘कथञ्हि नामायं पुरिसो मयि आगते नेव अभिवादेस्सति न पच्चुट्ठेस्सती’’ति! अथ खो भगवा राजानं पसेनदिं कोसलं अनत्तमनं विदित्वा राजानं पसेनदिं कोसलं एतदवोच – ‘‘एसो खो, महाराज, उपासको बहुस्सुतो आगतागमो कामेसु वीतरागो’’ति. अथ खो रञ्ञो पसेनदिस्स कोसलस्स एतदहोसि – ‘‘नारहतायं उपासको ओरको होतुं, भगवापि इमस्स वण्णं भासती’’ति. तं उपासकं एतदवोच – ‘‘वदेय्यासि, उपासक, येन अत्थो’’ति. ‘‘सुट्ठु, देवा’’ति. अथ खो भगवा राजानं पसेनदिं कोसलं धम्मिया कथाय सन्दस्सेसि समादपेसि समुत्तेजेसि सम्पहंसेसि. अथ खो राजा पसेनदि कोसलो भगवता धम्मिया कथाय सन्दस्सितो समादपितो समुत्तेजितो सम्पहंसितो उट्ठायासना भगवन्तं अभिवादेत्वा पदक्खिणं कत्वा पक्कामि.

४९५. तेन खो पन समयेन राजा पसेनदि कोसलो उपरिपासादवरगतो होति. अद्दसा खो राजा पसेनदि कोसलो तं उपासकं रथिकाय [रथियाय (इतिपि)] छत्तपाणिं गच्छन्तं. दिस्वान पक्कोसापेत्वा एतदवोच – ‘‘त्वं किर, उपासक, बहुस्सुतो आगतागमो. साधु, उपासक, अम्हाकं इत्थागारं धम्मं वाचेही’’ति. ‘‘यमहं [यम्पाहं (सी.)], देव, जानामि अय्यानं वाहसा, अय्याव देवस्स इत्थागारं धम्मं वाचेस्सन्ती’’ति. अथ खो राजा पसेनदि कोसलो – ‘‘सच्चं खो उपासको आहा’’ति येन भगवा तेनुपसङ्कमि; उपसङ्कमित्वा भगवन्तं अभिवादेत्वा एकमन्तं निसीदि. एकमन्तं निसिन्नो खो राजा पसेनदि कोसलो भगवन्तं एतदवोच – ‘‘साधु, भन्ते, भगवा एकं भिक्खुं आणापेतु यो अम्हाकं इत्थागारं धम्मं वाचेस्सती’’ति. अथ खो भगवा राजानं पसेनदिं कोसलं धम्मिया कथाय सन्दस्सेसि…पे… पदक्खिणं कत्वा पक्कामि. अथ खो भगवा आयस्मन्तं आनन्दं आमन्तेसि – ‘‘तेनहानन्द, रञ्ञो इत्थागारं धम्मं वाचेही’’ति. ‘‘एवं, भन्ते’’ति खो आयस्मा आनन्दो भगवतो पटिस्सुत्वा कालेन कालं पविसित्वा रञ्ञो इत्थागारं धम्मं वाचेति. अथ खो आयस्मा आनन्दो पुब्बण्हसमयं निवासेत्वा पत्तचीवरमादाय येन रञ्ञो पसेनदिस्स कोसलस्स निवेसनं तेनुपसङ्कमि.

४९६. तेन खो पन समयेन राजा पसेनदि कोसलो मल्लिकाय देविया सद्धिं सयनगतो होति. अद्दसा खो मल्लिका देवी आयस्मन्तं आनन्दं दूरतोव आगच्छन्तं. दिस्वान सहसा वुट्ठासि; पीतकमट्ठं दुस्सं पभस्सित्थ. अथ खो आयस्मा आनन्दो ततोव पटिनिवत्तित्वा आरामं गन्त्वा भिक्खूनं एतमत्थं आरोचेसि. ये ते भिक्खू अप्पिच्छा…पे… ते उज्झायन्ति खिय्यन्ति विपाचेन्ति – ‘‘कथञ्हि नाम आयस्मा आनन्दो पुब्बे अप्पटिसंविदितो रञ्ञो अन्तेपुरं पविसिस्सती’’ति…पे… सच्चं किर त्वं, आनन्द, पुब्बे अप्पटिसंविदितो रञ्ञो अन्तेपुरं पविससीति? ‘‘सच्चं, भगवा’’ति. विगरहि बुद्धो भगवा…पे… कथञ्हि नाम त्वं, आनन्द, पुब्बे अप्पटिसंविदितो रञ्ञो अन्तेपुरं पविसिस्ससि! नेतं, आनन्द, अप्पसन्नानं वा पसादाय…पे… विगरहित्वा…पे… धम्मिं कथं कत्वा भिक्खू आमन्तेसि –

४९७. [अ. नि. १०.४५] ‘‘दसयिमे, भिक्खवे, आदीनवा राजन्तेपुरप्पवेसने. कतमे दस? इध, भिक्खवे, राजा महेसिया सद्धिं निसिन्नो होति, तत्थ भिक्खु पविसति. महेसी वा भिक्खुं दिस्वा सितं पातुकरोति. भिक्खु वा महेसिं दिस्वा सितं पातुकरोति. तत्थ रञ्ञो एवं होति – ‘‘अद्धा इमेसं कतं वा करिस्सन्ति वा’’ति. अयं, भिक्खवे, पठमो आदीनवो राजन्तेपुरप्पवेसने.

‘‘पुन चपरं, भिक्खवे, राजा बहुकिच्चो बहुकरणीयो. अञ्ञतरं इत्थिं गन्त्वा नस्सरति. सा तेन गब्भं गण्हि. तत्थ रञ्ञो एवं होति – ‘‘न खो इध अञ्ञो कोचि पविसति अञ्ञत्र पब्बजितेन. सिया नु खो पब्बजितस्स कम्म’’न्ति. अयं, भिक्खवे, दुतियो आदीनवो राजन्तेपुरप्पवेसने.

‘‘पुन चपरं, भिक्खवे, रञ्ञो अन्तेपुरे अञ्ञतरं रतनं नस्सति. तत्थ रञ्ञो एवं होति – ‘‘न खो इध अञ्ञो कोचि पविसति अञ्ञत्र पब्बजितेन. सिया नु खो पब्बजितस्स कम्म’’न्ति. अयं, भिक्खवे, ततियो आदीनवो राजन्तेपुरप्पवेसने.

‘‘पुन चपरं, भिक्खवे, रञ्ञो अन्तेपुरे अब्भन्तरा गुय्हमन्ता बहिद्धा सम्भेदं गच्छन्ति. तत्थ रञ्ञो एवं होति – ‘‘न खो इध अञ्ञो कोचि पविसति अञ्ञत्र पब्बजितेन. सिया नु खो पब्बजितस्स कम्म’’न्ति. अयं, भिक्खवे, चतुत्थो आदीनवो राजन्तेपुरप्पवेसने.

‘‘पुन चपरं, भिक्खवे, रञ्ञो अन्तेपुरे पुत्तो वा पितरं पत्थेति पिता वा पुत्तं पत्थेति. तेसं एवं होति – ‘‘न खो इध अञ्ञो कोचि पविसति अञ्ञत्र पब्बजितेन. सिया नु खो पब्बजितस्स कम्म’’न्ति. अयं, भिक्खवे, पञ्चमो आदीनवो राजन्तेपुरप्पवेसने.

‘‘पुन चपरं, भिक्खवे, राजा नीचट्ठानियं उच्चे ठाने ठपेति. येसं तं अमनापं तेसं एवं होति – ‘‘राजा खो पब्बजितेन संसट्ठो. सिया नु खो पब्बजितस्स कम्म’’न्ति. अयं, भिक्खवे, छट्ठो आदीनवो, राजन्तेपुरप्पवेसने.

‘‘पुन चपरं, भिक्खवे, राजा उच्चट्ठानियं नीचे ठाने ठपेति. येसं तं अमनापं तेसं एवं होति – ‘‘राजा खो पब्बजितेन संसट्ठो. सिया नु खो पब्बजितस्स कम्म’’न्ति. अयं, भिक्खवे, सत्तमो आदीनवो राजन्तेपुरप्पवेसने.

‘‘पुन चपरं, भिक्खवे, राजा अकाले सेनं उय्योजेति. येसं तं अमनापं तेसं एवं होति – ‘‘राजा खो पब्बजितेन संसट्ठो. सिया नु खो पब्बजितस्स कम्म’’न्ति. अयं, भिक्खवे, अट्ठमो आदीनवो राजन्तेपुरप्पवेसने.

‘‘पुन चपरं, भिक्खवे, राजा काले सेनं उय्योजेत्वा अन्तरामग्गतो निवत्तापेति. येसं तं अमनापं तेसं एवं होति – ‘‘‘राजा खो पब्बजितेन संसट्ठो. सिया नु खो पब्बजितस्स कम्म’’न्ति. अयं, भिक्खवे, नवमो आदीनवो राजन्तेपुरप्पवेसने.

‘‘पुन चपरं, भिक्खवे, रञ्ञो राजन्तेपुरं हत्थिसम्मद्दं अस्ससम्मद्दं रथसम्मद्दं रज्जनीयानि [रज्जनीयानि (क.)] रूपसद्दगन्धरसफोट्ठब्बानि, यानि न पब्बजितस्स सारुप्पानि. अयं, भिक्खवे, दसमो आदीनवो राजन्तेपुरप्पवेसने. इमे खो, भिक्खवे, दस आदीनवा राजन्तेपुरप्पवेसने’’ति. अथ खो भगवा आयस्मन्तं आनन्दं अनेकपरियायेन विगरहित्वा दुब्भरताय…पे… एवञ्च पन, भिक्खवे, इमं सिक्खापदं उद्दिसेय्याथ –

४९८. ‘‘यो पन भिक्खु रञ्ञो खत्तियस्स मुद्धावसित्तस्स [मुद्धाभिसित्तस्स (स्या.)] अनिक्खन्तराजके अनिग्गतरतनके पुब्बे अप्पटिसंविदितो इन्दखीलं अतिक्कामेय्य, पाचित्तिय’’न्ति.

४९९. यो पनाति यो यादिसो…पे… भिक्खूति…पे… अयं इमस्मिं अत्थे अधिप्पेतो भिक्खूति.

खत्तियो नाम उभतो सुजातो होति, मातितो च पितितो च संसुद्धगहणिको, याव सत्तमा पितामहयुगा अक्खित्तो अनुपकुट्ठो जातिवादेन.

मुद्धावसित्तो नाम खत्तियाभिसेकेन अभिसित्तो होति.

अनिक्खन्तराजकेति राजा सयनिघरा अनिक्खन्तो होति.

अनिग्गतरतनकेति महेसी सयनिघरा अनिक्खन्ता होति, उभो वा अनिक्खन्ता होन्ति.

पुब्बे अप्पटिसंविदितोति पुब्बे अनामन्तेत्वा.

इन्दखीलो नाम सयनिघरस्स उम्मारो वुच्चति.

सयनिघरं नाम यत्थ कत्थचि रञ्ञो सयनं पञ्ञत्तं होति, अन्तमसो साणिपाकारपरिक्खित्तम्पि.

इन्दखीलं अतिक्कामेय्याति पठमं पादं उम्मारं अतिक्कामेति, आपत्ति दुक्कटस्स. दुतियं पादं अतिक्कामेति, आपत्ति पाचित्तियस्स.

५००. अप्पटिसंविदिते अप्पटिसंविदितसञ्ञी इन्दखीलं अतिक्कामेति, आपत्ति पाचित्तियस्स. अप्पटिसंविदिते वेमतिको इन्दखीलं अतिक्कामेति, आपत्ति पाचित्तियस्स. अप्पटिसंविदिते पटिसंविदितसञ्ञी इन्दखीलं अतिक्कामेति, आपत्ति पाचित्तियस्स.

पटिसंविदिते अप्पटिसंविदितसञ्ञी, आपत्ति दुक्कटस्स. पटिसंविदिते वेमतिको, आपत्ति दुक्कटस्स. पटिसंविदिते पटिसंविदितसञ्ञी, अनापत्ति.

५०१. अनापत्ति पटिसंविदिते, न खत्तियो होति, न खत्तियाभिसेकेन अभिसित्तो होति, राजा सयनिघरा निक्खन्तो होति, महेसी सयनिघरा निक्खन्ता होति, उभो वा निक्खन्ता होन्ति, न सयनिघरे, उम्मत्तकस्स, आदिकम्मिकस्साति.

अन्तेपुरसिक्खापदं निट्ठितं पठमं.