१. भूतगामसिक्खापदं

८९. तेन समयेन बुद्धो भगवा आळवियं विहरति अग्गाळवे चेतिये. तेन खो पन समयेन आळवका भिक्खू नवकम्मं करोन्ता रुक्खं छिन्दन्तिपि छेदापेन्तिपि. अञ्ञतरोपि आळवको भिक्खु रुक्खं छिन्दति. तस्मिं रुक्खे अधिवत्था देवता तं भिक्खुं एतदवोच – ‘‘मा, भन्ते, अत्तनो भवनं कत्तुकामो मय्हं भवनं छिन्दी’’ति. सो भिक्खु अनादियन्तो छिन्दि येव, तस्सा च देवताय दारकस्स बाहुं आकोटेसि. अथ खो तस्सा देवताय एतदहोसि – ‘‘यंन्नूनाहं इमं भिक्खुं इधेव जीविता वोरोपेय्य’’न्ति. अथ खो तस्सा देवताय एतदहोसि – ‘‘न खो मेतं पतिरूपं याहं इमं भिक्खुं इधेव जीविता वोरोपेय्यं. यन्नूनाहं भगवतो एतमत्थं आरोचेय्य’’न्ति. अथ खो सा देवता येन भगवा तेनुपसङ्कमि; उपसङ्कमित्वा भगवतो एतमत्थं आरोचेसि. ‘‘साधु साधु देवते! साधु खो त्वं, देवते, तं भिक्खुं जीविता न वोरोपेसि. सचज्ज त्वं, देवते, तं भिक्खुं जीविता वोरोपेय्यासि, बहुञ्च त्वं, देवते, अपुञ्ञं पसवेय्यासि. गच्छ त्वं, देवते, अमुकस्मिं ओकासे रुक्खो विवित्तो तस्मिं उपगच्छा’’ति. मनुस्सा उज्झायन्ति खिय्यन्ति विपाचेन्ति – ‘‘कथञ्हि नाम समणा सक्यपुत्तिया रुक्खं छिन्दिस्सन्तिपि छेदापेस्सन्तिपि एकिन्द्रियं समणा सक्यपुत्तिया जीवं विहेठेस्सन्ती’’ति!

अस्सोसुं खो भिक्खू तेसं मनुस्सानं उज्झायन्तानं खिय्यन्तानं विपाचेन्तानं. ये ते भिक्खू अप्पिच्छा…पे… ते उज्झायन्ति खिय्यन्ति विपाचेन्ति – ‘‘कथञ्हि नाम आळवका भिक्खू रुक्खं छिन्दिस्सन्तिपि छेदापेस्सन्तिपी’’ति…पे… ‘‘सच्चं किर तुम्हे, भिक्खवे, रुक्खं छिन्दथापि छेदापेथापी’’ति? ‘‘सच्चं, भगवा’’ति. विगरहि बुद्धो भगवा…पे… कथञ्हि नाम तुम्हे, मोघपुरिसा, रुक्खं छिन्दिस्सथापि, छेदापेस्सथापि! जीवसञ्ञिनो हि, मोघपुरिसा, मनुस्सा रुक्खस्मिं, नेतं मोघपुरिसा अप्पसन्नानं वा पसादाय…पे… एवञ्च पन, भिक्खवे, इमं सिक्खापदं उद्दिसेय्याथ –

९०. ‘‘भूतगामपातब्यताय पाचित्तिय’’न्ति.

९१. भूतगामो नाम पञ्च बीजजातानि – मूलबीजं, खन्धबीजं, फळुबीजं, अग्गबीजं, बीजबीजमेव [बीजबीजञ्चेव (इतिपि)] पञ्चमं.

मूलबीजं नाम – हलिद्दि, सिङ्गिवेरं, वचा, वचत्तं, अतिविसा, कटुकरोहिणी, उसीरं, भद्दमूत्तकं, यानि वा पनञ्ञानिपि अत्थि मूले जायन्ति, मूले सञ्जायन्ति, एतं मूलबीजं नाम.

खन्धबीजं नाम – अस्सत्थो, निग्रोधो, पिलक्खो, उदुम्बरो, कच्छको, कपित्थनो, यानि वा पनञ्ञानिपि अत्थि खन्धे जायन्ति, खन्धे सञ्जायन्ति, एतं खन्धबीजं नाम.

फळुबीजं नाम – उच्छु, वेळु, नळो, यानि वा पनञ्ञानिपि अत्थि पब्बे जायन्ति, पब्बे सञ्जायन्ति, एतं फळुबीजं नाम.

अग्गबीजं नाम – अज्जुकं, फणिज्जकं, हिरिवेरं, यानि वा पनञ्ञानिपि अत्थि अग्गे जायन्ति, अग्गे सञ्जायन्ति, एतं अग्गबीजं नाम.

बीजबीजं नाम – पुब्बण्णं, अपरण्णं, यानि वा पनञ्ञानिपि अत्थि बीजे जायन्ति, बीजे सञ्जायन्ति, एतं बीजबीजं नाम.

९२. बीजे बीजसञ्ञी छिन्दति वा छेदापेति वा, भिन्दति वा भेदापेति वा, पचति वा पचापेति वा, आपत्ति पाचित्तियस्स. बीजे वेमतिको छिन्दति वा छेदापेति वा, भिन्दति वा भेदापेति वा, पचति वा पचापेति वा, आपत्ति दुक्कटस्स. बीजे अबीजसञ्ञी छिन्दति वा छेदापेति वा, भिन्दति वा भेदापेति वा, पचति वा पचापेति वा, अनापत्ति. अबीजे बीजसञ्ञी आपत्ति दुक्कटस्स. अबीजे वेमतिको, आपत्ति दुक्कटस्स. अबीजे अबीजसञ्ञी, अनापत्ति.

९३. अनापत्ति – ‘‘इमं जान, इमं देहि, इमं आहर, इमिना अत्थो, इमं कप्पियं करोही’’ति भणति, असञ्चिच्च, अस्सतिया, अजानन्तस्स, उम्मत्तकस्स, आदिकम्मिकस्साति.

भूतगामसिक्खापदं निट्ठितं पठमं.