२. भूतगामवग्गो

१. भूतगामसिक्खापदं

८९. तेन समयेन बुद्धो भगवा आळवियं विहरति अग्गाळवे चेतिये. तेन खो पन समयेन आळवका भिक्खू नवकम्मं करोन्ता रुक्खं छिन्दन्तिपि छेदापेन्तिपि. अञ्ञतरोपि आळवको भिक्खु रुक्खं छिन्दति. तस्मिं रुक्खे अधिवत्था देवता तं भिक्खुं एतदवोच – ‘‘मा, भन्ते, अत्तनो भवनं कत्तुकामो मय्हं भवनं छिन्दी’’ति. सो भिक्खु अनादियन्तो छिन्दि येव, तस्सा च देवताय दारकस्स बाहुं आकोटेसि. अथ खो तस्सा देवताय एतदहोसि – ‘‘यंन्नूनाहं इमं भिक्खुं इधेव जीविता वोरोपेय्य’’न्ति. अथ खो तस्सा देवताय एतदहोसि – ‘‘न खो मेतं पतिरूपं याहं इमं भिक्खुं इधेव जीविता वोरोपेय्यं. यन्नूनाहं भगवतो एतमत्थं आरोचेय्य’’न्ति. अथ खो सा देवता येन भगवा तेनुपसङ्कमि; उपसङ्कमित्वा भगवतो एतमत्थं आरोचेसि. ‘‘साधु साधु देवते! साधु खो त्वं, देवते, तं भिक्खुं जीविता न वोरोपेसि. सचज्ज त्वं, देवते, तं भिक्खुं जीविता वोरोपेय्यासि, बहुञ्च त्वं, देवते, अपुञ्ञं पसवेय्यासि. गच्छ त्वं, देवते, अमुकस्मिं ओकासे रुक्खो विवित्तो तस्मिं उपगच्छा’’ति. मनुस्सा उज्झायन्ति खिय्यन्ति विपाचेन्ति – ‘‘कथञ्हि नाम समणा सक्यपुत्तिया रुक्खं छिन्दिस्सन्तिपि छेदापेस्सन्तिपि एकिन्द्रियं समणा सक्यपुत्तिया जीवं विहेठेस्सन्ती’’ति!

अस्सोसुं खो भिक्खू तेसं मनुस्सानं उज्झायन्तानं खिय्यन्तानं विपाचेन्तानं. ये ते भिक्खू अप्पिच्छा…पे… ते उज्झायन्ति खिय्यन्ति विपाचेन्ति – ‘‘कथञ्हि नाम आळवका भिक्खू रुक्खं छिन्दिस्सन्तिपि छेदापेस्सन्तिपी’’ति…पे… ‘‘सच्चं किर तुम्हे, भिक्खवे, रुक्खं छिन्दथापि छेदापेथापी’’ति? ‘‘सच्चं, भगवा’’ति. विगरहि बुद्धो भगवा…पे… कथञ्हि नाम तुम्हे, मोघपुरिसा, रुक्खं छिन्दिस्सथापि, छेदापेस्सथापि! जीवसञ्ञिनो हि, मोघपुरिसा, मनुस्सा रुक्खस्मिं, नेतं मोघपुरिसा अप्पसन्नानं वा पसादाय…पे… एवञ्च पन, भिक्खवे, इमं सिक्खापदं उद्दिसेय्याथ –

९०. ‘‘भूतगामपातब्यताय पाचित्तिय’’न्ति.

९१. भूतगामो नाम पञ्च बीजजातानि – मूलबीजं, खन्धबीजं, फळुबीजं, अग्गबीजं, बीजबीजमेव [बीजबीजञ्चेव (इतिपि)] पञ्चमं.

मूलबीजं नाम – हलिद्दि, सिङ्गिवेरं, वचा, वचत्तं, अतिविसा, कटुकरोहिणी, उसीरं, भद्दमूत्तकं, यानि वा पनञ्ञानिपि अत्थि मूले जायन्ति, मूले सञ्जायन्ति, एतं मूलबीजं नाम.

खन्धबीजं नाम – अस्सत्थो, निग्रोधो, पिलक्खो, उदुम्बरो, कच्छको, कपित्थनो, यानि वा पनञ्ञानिपि अत्थि खन्धे जायन्ति, खन्धे सञ्जायन्ति, एतं खन्धबीजं नाम.

फळुबीजं नाम – उच्छु, वेळु, नळो, यानि वा पनञ्ञानिपि अत्थि पब्बे जायन्ति, पब्बे सञ्जायन्ति, एतं फळुबीजं नाम.

अग्गबीजं नाम – अज्जुकं, फणिज्जकं, हिरिवेरं, यानि वा पनञ्ञानिपि अत्थि अग्गे जायन्ति, अग्गे सञ्जायन्ति, एतं अग्गबीजं नाम.

बीजबीजं नाम – पुब्बण्णं, अपरण्णं, यानि वा पनञ्ञानिपि अत्थि बीजे जायन्ति, बीजे सञ्जायन्ति, एतं बीजबीजं नाम.

९२. बीजे बीजसञ्ञी छिन्दति वा छेदापेति वा, भिन्दति वा भेदापेति वा, पचति वा पचापेति वा, आपत्ति पाचित्तियस्स. बीजे वेमतिको छिन्दति वा छेदापेति वा, भिन्दति वा भेदापेति वा, पचति वा पचापेति वा, आपत्ति दुक्कटस्स. बीजे अबीजसञ्ञी छिन्दति वा छेदापेति वा, भिन्दति वा भेदापेति वा, पचति वा पचापेति वा, अनापत्ति. अबीजे बीजसञ्ञी आपत्ति दुक्कटस्स. अबीजे वेमतिको, आपत्ति दुक्कटस्स. अबीजे अबीजसञ्ञी, अनापत्ति.

९३. अनापत्ति – ‘‘इमं जान, इमं देहि, इमं आहर, इमिना अत्थो, इमं कप्पियं करोही’’ति भणति, असञ्चिच्च, अस्सतिया, अजानन्तस्स, उम्मत्तकस्स, आदिकम्मिकस्साति.

भूतगामसिक्खापदं निट्ठितं पठमं.

२. अञ्ञवादकसिक्खापदं

९४. तेन समयेन बुद्धो भगवा कोसम्बियं विहरति घोसितारामे. तेन खो पन समयेन आयस्मा छन्नो अनाचारं आचरित्वा सङ्घमज्झे आपत्तिया अनुयुञ्जीयमानो अञ्ञेनञ्ञं पटिचरति – ‘‘को आपन्नो, किं आपन्नो, किस्मिं आपन्नो, कथं आपन्नो, कं भणथ, किं भणथा’’ति? ये ते भिक्खू अप्पिच्छा…पे… ते उज्झायन्ति खिय्यन्ति विपाचेन्ति – ‘‘कथञ्हि नाम आयस्मा छन्नो सङ्घमज्झे आपत्तिया अनुयुञ्जीयमानो अञ्ञेनञ्ञं पटिचरिस्सति – को आपन्नो, किं आपन्नो, किस्मिं आपन्नो, कथं आपन्नो, कं भणथ, किं भणथा’’ति…पे… सच्चं किर त्वं, छन्न, सङ्घमज्झे आपत्तिया अनुयुञ्जीयमानो अञ्ञेनञ्ञं पटिचरसि – को आपन्नो, किं आपन्नो, किस्मिं आपन्नो, कथं आपन्नो, कं भणथ, किं भणथाति? ‘‘सच्चं, भगवा’’ति. विगरहि बुद्धो भगवा…पे… कथञ्हि नाम त्वं, मोघपुरिस, सङ्घमज्झे आपत्तिया अनुयुञ्जीयमानो अञ्ञेनञ्ञं पटिचरिस्ससि – को आपन्नो, किं आपन्नो, किस्मिं आपन्नो, कथं आपन्नो, कं भणथ, किं भणथाति! नेतं, मोघपुरिस, अप्पसन्नानं वा पसादाय…पे… विगरहित्वा…पे… धम्मिं कथं कत्वा भिक्खू आमन्तेसि – ‘‘तेन हि, भिक्खवे, सङ्घो छन्नस्स भिक्खुनो अञ्ञवादकं रोपेतु. एवञ्च पन, भिक्खवे, रोपेतब्बं. ब्यत्तेन भिक्खुना पटिबलेन सङ्घो ञापेतब्बो –

९५. ‘‘सुणातु मे, भन्ते, सङ्घो. अयं छन्नो भिक्खु सङ्घमज्झे आपत्तिया अनुयुञ्जीयमानो अञ्ञेनञ्ञं पटिचरति. यदि सङ्घस्स पत्तकल्लं, सङ्घो छन्नस्स भिक्खुनो अञ्ञवादकं रोपेय्य. एसा ञत्ति.

‘‘सुणातु मे, भन्ते, सङ्घो. अयं छन्नो भिक्खु सङ्घमज्झे आपत्तिया अनुयुञ्जीयमानो अञ्ञेनञ्ञं पटिचरति. सङ्घो छन्नस्स भिक्खुनो अञ्ञवादकं रोपेति. यस्सायस्मतो खमति छन्नस्स भिक्खुनो अञ्ञवादकस्स रोपना, सो तुण्हस्स; यस्स नक्खमति, सो भासेय्य.

‘‘रोपितं सङ्घेन छन्नस्स भिक्खुनो अञ्ञवादकं. खमति सङ्घस्स, तस्मा तुण्ही, एवमेतं धारयामी’’ति.

अथ खो भगवा आयस्मन्तं छन्नं अनेकपरियायेन विगरहित्वा दुब्भरताय…पे… एवञ्च पन, भिक्खवे, इमं सिक्खापदं उद्दिसेय्याथ –

‘‘अञ्ञवादके पाचित्तिय’’न्ति.

एवञ्चिदं भगवता भिक्खूनं सिक्खापदं पञ्ञत्तं होति.

९६. तेन खो पन समयेन आयस्मा छन्नो सङ्घमज्झे आपत्तिया अनुयुञ्जीयमानो ‘‘अञ्ञेनञ्ञं पटिचरन्तो – ‘‘आपत्तिं आपज्जिस्सामी’’ति तुण्हीभूतो सङ्घं विहेसेति. ये ते भिक्खू अप्पिच्छा…पे… ते उज्झायन्ति खिय्यन्ति विपाचेन्ति – ‘‘कथञ्हि नाम आयस्मा छन्नो सङ्घमज्झे आपत्तिया अनुयुञ्जीयमानो तुण्हीभूतो सङ्घं विहेसेस्सती’’ति…पे… सच्चं किर त्वं, छन्न, सङ्घमज्झे आपत्तिया अनुयुञ्जीयमानो तुण्हीभूतो सङ्घं विहेसेसीति? ‘‘सच्चं, भगवा’’ति. विगरहि बुद्धो भगवा…पे… कथञ्हि नाम त्वं, मोघपुरिस, सङ्घमज्झे आपत्तिया अनुयुञ्जीयमानो तुण्हीभूतो सङ्घं विहेसेस्ससि! नेतं, मोघपुरिस, अप्पसन्नानं वा पसादाय…पे… विगरहित्वा…पे… धम्मिं कथं कत्वा भिक्खू आमन्तेसि – ‘‘तेन हि, भिक्खवे, सङ्घो छन्नस्स भिक्खुनो विहेसकं रोपेतु. एवञ्च पन, भिक्खवे, रोपेतब्बं. ब्यत्तेन भिक्खुना पटिबलेन सङ्घो ञापेतब्बो –

९७. ‘‘सुणातु मे, भन्ते, सङ्घो. अयं छन्नो भिक्खु सङ्घमज्झे आपत्तिया अनुयुञ्जीयमानो तुण्हीभूतो सङ्घं विहेसेति. यदि सङ्घस्स पत्तकल्लं, सङ्घो छन्नस्स भिक्खुनो विहेसकं रोपेय्य. एसा ञत्ति.

‘‘सुणातु मे, भन्ते, सङ्घो. अयं छन्नो भिक्खु सङ्घमज्झे आपत्तिया अनुयुञ्जीयमानो तुण्हीभूतो सङ्घं विहेसेति. सङ्घो छन्नस्स भिक्खुनो विहेसकं रोपेति. यस्सायस्मातो खमति छन्नस्स भिक्खुनो विहेसकस्स रोपना, सो तुण्हस्स; यस्स नक्खमति, सो भासेय्य.

‘‘रोपितं सङ्घेन छन्नस्स भिक्खुनो विहेसकं. खमति सङ्घस्स, तस्मा तुण्ही, एवमेतं धारयामी’’ति.

९८. ‘‘अञ्ञवादके विहेसके पाचित्तिय’’न्ति.

९९. अञ्ञवादको नाम सङ्घमज्झे वत्थुस्मिं वा आपत्तिया वा अनुयुञ्जीयमानो तं न कथेतुकामो तं न उग्घाटेतुकामो अञ्ञेनञ्ञं पटिचरति – ‘‘को आपन्नो, किं आपन्नो, किस्मिं आपन्नो, कथं आपन्नो, कं भणथ, किं भणथा’’ति. एसो अञ्ञवादको नाम.

विहेसको नाम सङ्घमज्झे वत्थुस्मिं वा आपत्तिया वा अनुयुञ्जीयमानो तं न कथेतुकामो तं न उग्घाटेतुकामो तुण्हीभूतो सङ्घं विहेसेति. एसो विहेसको नाम.

१००. आरोपिते अञ्ञवादके सङ्घमज्झे वत्थुस्मिं वा आपत्तिया वा अनुयुञ्जीयमानो तं न कथेतुकामो तं न उग्घाटेतुकामो अञ्ञेनञ्ञं पटिचरति – ‘‘को आपन्नो, किं आपन्नो, किस्मिं आपन्नो, कथं आपन्नो, कं भणथ, किं भणथा’’ति, आपत्ति दुक्कटस्स. आरोपिते विहेसके सङ्घमज्झे वत्थुस्मिं वा आपत्तिया वा अनुयुञ्जीयमानो तं न कथेतुकामो तं न उग्घाटेतुकामो तुण्हीभूतो सङ्घं विहेसेति, आपत्ति दुक्कटस्स. रोपिते अञ्ञवादके सङ्घमज्झे वत्थुस्मिं वा आपत्तिया वा अनुयुञ्जीयमानो तं न कथेतुकामो तं न उग्घाटेतुकामो अञ्ञेनञ्ञं पटिचरति – ‘‘को आपन्नो, किं आपन्नो, किस्मिं आपन्नो, कथं आपन्नो, कं भणथ, किं भणथा’’ति, आपत्ति पाचित्तियस्स. रोपिते विहेसके सङ्घमज्झे वत्थुस्मिं वा आपत्तिया वा अनुयुञ्जीयमानो तं न कथेतुकामो तं न उग्घाटेतुकामो तुण्हीभूतो सङ्घं विहेसेति, आपत्ति पाचित्तियस्स.

१०१. धम्मकम्मे धम्मकम्मसञ्ञी अञ्ञवादके विहेसके, आपत्ति पाचित्तियस्स. धम्मकम्मे वेमतिको अञ्ञवादके विहेसके, आपत्ति पाचित्तियस्स. धम्मकम्मे अधम्मकम्मसञ्ञी अञ्ञवादके विहेसके, आपत्ति पाचित्तियस्स. अधम्मकम्मे धम्मकम्मसञ्ञी, आपत्ति दुक्कटस्स. अधम्मकम्मे वेमतिको, आपत्ति दुक्कटस्स. अधम्मकम्मे अधम्मकम्मसञ्ञी, आपत्ति दुक्कटस्स.

१०२. अनापत्ति अजानन्तो पुच्छति, गिलानो वा न कथेति; ‘‘सङ्घस्स भण्डनं वा कलहो वा विग्गहो वा विवादो वा भविस्सती’’ति न कथेति; ‘‘सङ्घभेदो वा सङ्घराजि वा भविस्सती’’ति न कथेति; ‘‘अधम्मेन वा वग्गेन वा नकम्मारहस्स वा कम्मं करिस्सती’’ति न कथेति; उम्मत्तकस्स, आदिकम्मिकस्साति.

अञ्ञवादकसिक्खापदं निट्ठितं दुतियं.

३. उज्झापनकसिक्खापदं

१०३. तेन समयेन बुद्धो भगवा राजगहे विहरति वेळुवने कलन्दकनिवापे. तेन खो पन समयेन आयस्मा दब्बो मल्लपुत्तो सङ्घस्स सेनासनञ्च पञ्ञपेति भत्तानि च उद्दिसति. तेन खो पन समयेन मेत्तियभूमजका [मेत्तियभूम्मजका (सी. स्या.)] भिक्खू नवका चेव होन्ति अप्पपुञ्ञा च. यानि सङ्घस्स लामकानि सेनासनानि तानि तेसं पापुणन्ति लामकानि च भत्तानि. ते आयस्मन्तं दब्बं मल्लपुत्तं भिक्खू उज्झापेन्ति – ‘‘छन्दाय दब्बो मल्लपुत्तो सेनासनं पञ्ञपेति, छन्दाय च भत्तानि उद्दिसती’’ति. ये ते भिक्खू अप्पिच्छा…पे… ते उज्झायन्ति खिय्यन्ति विपाचेन्ति – ‘‘कथञ्हि नाम मेत्तियभूमजका भिक्खू आयस्मन्तं दब्बं मल्लपुत्तं भिक्खू उज्झापेस्सन्ती’’ति…पे… ‘‘सच्चं किर तुम्हे, भिक्खवे, दब्बं मल्लपुत्तं भिक्खू उज्झापेथा’’ति? ‘‘सच्चं, भगवा’’ति. विगरहि बुद्धो भगवा…पे… कथञ्हि नाम तुम्हे, मोघपुरिसा, दब्बं मल्लपुत्तं भिक्खू उज्झापेस्सथ! नेतं, मोघपुरिसा, अप्पसन्नानं वा पसादाय…पे… एवञ्च पन, भिक्खवे, इमं सिक्खापदं उद्दिसेय्याथ –

‘‘उज्झापनके पाचित्तिय’’न्ति.

एवञ्चिदं भगवता भिक्खूनं सिक्खापदं पञ्ञत्तं होति.

१०४. तेन खो पन समयेन मेत्तियभूमजका भिक्खू – ‘‘भगवता उज्झापनकं पटिक्खित्त’’न्ति, ‘‘एत्तावता भिक्खू सोस्सन्ती’’ति [विहेसिस्सन्तीति (इतिपि)] भिक्खूनं सामन्ता आयस्मन्तं दब्बं मल्लपुत्तं खिय्यन्ति – ‘‘छन्दाय दब्बो मल्लपुत्तो सेनासनं पञ्ञपेति, छन्दाय च भत्तानि उद्दिसती’’ति. ये ते भिक्खू अप्पिच्छा…पे… ते उज्झायन्ति खिय्यन्ति विपाचेन्ति – ‘‘कथञ्हि नाम मेत्तियभूमजका भिक्खू आयस्मन्तं दब्बं मल्लपुत्तं खिय्यिस्सन्ती’’ति…पे… ‘‘सच्चं किर तुम्हे, भिक्खवे, दब्बं मल्लपुत्तं खिय्यथा’’ति? ‘‘सच्चं, भगवा’’ति. विगरहि बुद्धो भगवा…पे… कथञ्हि नाम तुम्हे, मोघपुरिसा, दब्बं मल्लपुत्तं खिय्यिस्सथ! नेतं, मोघपुरिसा, अप्पसन्नानं वा पसादाय…पे… एवञ्च पन, भिक्खवे, इमं सिक्खापदं उद्दिसेय्याथ –

१०५. ‘‘उज्झापनके खिय्यनके पाचित्तिय’’न्ति.

१०६. उज्झापनकं नाम उपसम्पन्नं सङ्घेन सम्मतं सेनासनपञ्ञापकं वा भत्तुद्देसकं वा यागुभाजकं वा फलभाजकं वा खज्जभाजकं वा अप्पमत्तकविस्सज्जकं वा अवण्णं कत्तुकामो, अयसं कत्तुकामो, मङ्कुकत्तुकामो, उपसम्पन्नं उज्झापेति वा खिय्यति वा, आपत्ति पाचित्तियस्स. धम्मकम्मे धम्मकम्मसञ्ञी उज्झापनके खिय्यनके आपत्ति पाचित्तियस्स. धम्मकम्मे वेमतिको उज्झापनके खिय्यनके आपत्ति पाचित्तियस्स. धम्मकम्मे अधम्मकम्मसञ्ञी उज्झापनके खिय्यनके आपत्ति पाचित्तियस्स.

अनुपसम्पन्नं उज्झापेति वा खिय्यति वा, आपत्ति दुक्कटस्स. उपसम्पन्नं सङ्घेन असम्मतं सेनासनपञ्ञापकं वा भत्तुद्देसकं वा यागुभाजकं वा फलभाजकं वा खज्जभाजकं वा अप्पमत्तकविस्सज्जकं वा अवण्णं कत्तुकामो, अयसं कत्तुकामो, मङ्कुकत्तुकामो, उपसम्पन्नं वा अनुपसम्पन्नं वा उज्झापेति वा खिय्यति वा, आपत्ति दुक्कटस्स. अनुपसम्पन्नं सङ्घेन सम्मतं वा असम्मतं वा सेनासनपञ्ञापकं वा भत्तुद्देसकं वा यागुभाजकं वा फलभाजकं वा खज्जभाजकं वा अप्पमत्तकविस्सज्जकं वा अवण्णं कत्तुकामो, अयसं कत्तुकामो, मङ्कुकत्तुकामो, उपसम्पन्नं वा अनुपसम्पन्नं वा उज्झापेति वा खिय्यति वा, आपत्ति दुक्कटस्स. अधम्मकम्मे धम्मकम्मसञ्ञी, आपत्ति दुक्कटस्स. अधम्मकम्मे वेमतिको, आपत्ति दुक्कटस्स. अधम्मकम्मे अधम्मकम्मसञ्ञी आपत्ति दुक्कटस्स.

१०७. अनापत्ति पकतिया छन्दा दोसा मोहा भया करोन्तं उज्झापेति वा खिय्यति वा, उम्मत्तकस्स, आदिकम्मिकस्साति.

उज्झापनकसिक्खापदं निट्ठितं ततियं.

४. पठमसेनासनसिक्खापदं

१०८. तेन समयेन बुद्धो भगवा सावत्थियं विहरति जेतवने अनाथपिण्डिकस्स आरामे. तेन खो पन समयेन भिक्खू हेमन्तिके काले अज्झोकासे सेनासनं पञ्ञपेत्वा कायं ओतापेन्ता काले आरोचिते तं पक्कमन्ता नेव उद्धरिंसु न उद्धरापेसुं, अनापुच्छा पक्कमिंसु. सेनासनं ओवट्ठं होति. ये ते भिक्खू अप्पिच्छा…पे… ते उज्झायन्ति खिय्यन्ति विपाचेन्ति – ‘‘कथं हि नाम भिक्खू अज्झोकासे सेनासनं पञ्ञपेत्वा तं पक्कमन्ता नेव उद्धरिस्सन्ति न उद्धरापेस्सन्ति, अनापुच्छा पक्कमिस्सन्ति, सेनासनं ओवट्ठ’’न्ति! अथ खो ते भिक्खू ते अनेकपरियायेन विगरहित्वा भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं…पे… सच्चं किर, भिक्खवे, भिक्खू अज्झोकासे…पे… एवञ्च पन, भिक्खवे, इमं सिक्खापदं उद्दिसेय्याथ –

१०९. ‘‘यो पन भिक्खु सङ्घिकं मञ्चं वा पीठं वा भिसिं वा कोच्छं वा अज्झोकासे सन्थरित्वा वा सन्थरापेत्वा वा तं पक्कमन्तो नेव उद्धरेय्य न उद्धरापेय्य, अनापुच्छं वा गच्छेय्य, पाचित्तिय’’न्ति.

एवञ्चिदं भगवता भिक्खूनं सिक्खापदं पञ्ञत्तं होति.

११०. तेन खो पन समयेन भिक्खू अज्झोकासे वसित्वा कालस्सेव सेनासनं अभिहरन्ति. अद्दसा खो भगवा ते भिक्खू कालस्सेव सेनासनं अभिहरन्ते. दिस्वान एतस्मिं निदाने एतस्मिं पकरणे धम्मिं कथं कत्वा भिक्खू आमन्तेसि – ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, अट्ठ मासे अवस्सिकसङ्केते [वसितुं अवस्सिकसंकेते (इतिपि)] मण्डपे वा रुक्खमूले वा यत्थ काका वा कुलला वा न ऊहदन्ति तत्थ सेनासनं निक्खिपितु’’न्ति.

१११. यो पनाति यो यादिसो…पे… भिक्खूति…पे… अयं इमस्मिं अत्थे अधिप्पेतो भिक्खूति.

सङ्घिकं नाम सङ्घस्स दिन्नं होति परिच्चत्तं.

मञ्चो नाम चत्तारो मञ्चा – मसारको, बुन्दिकाबद्धो, कुळीरपादको, आहच्चपादको.

पीठं नाम चत्तारि पीठानि – मसारकं, बुन्दिकाबद्धं, कुळीरपादकं, आहच्चपादकं.

भिसि नाम पञ्च भिसियो – उण्णभिसि, चोळभिति, वाकभिसि, तिणभिसि, पण्णभिसि.

कोच्छं नाम – वाकमयं वा उसीरमयं वा मुञ्जमयं वा पब्बजमयं [बब्बजमयं (सी.)] वा अन्तो संवेठेत्वा बद्धं होति.

सन्थरित्वाति सयं सन्थरित्वा.

सन्थरापेत्वाति अञ्ञं सन्थरापेत्वा. अनुपसम्पन्नं सन्थरापेति, तस्स पलिबोधो. उपसम्पन्नं सन्थरापेति, सन्थारकस्स [सन्थतस्स (इतिपि)] पलिबोधो.

तं पक्कमन्तो नेव उद्धरेय्याति न सयं उद्धरेय्य.

न उद्धरापेय्याति न अञ्ञं उद्धरापेय्य.

अनापुच्छं वा गच्छेय्याति भिक्खुं वा सामणेरं वा आरामिकं वा अनापुच्छा मज्झिमस्स पुरिसस्स लेड्डुपातं अतिक्कमन्तस्स आपत्ति पाचित्तियस्स.

११२. सङ्घिके सङ्घिकसञ्ञी अज्झोकासे सन्थरित्वा वा सन्थरापेत्वा वा तं पक्कमन्तो नेव उद्धरेय्य न उद्धरापेय्य अनापुच्छं वा गच्छेय्य, आपत्ति पाचित्तियस्स. सङ्घिके वेमतिको…पे… सङ्घिके पुग्गलिकसञ्ञी अज्झोकासे सन्थरित्वा वा सन्थरापेत्वा वा तं पक्कमन्तो नेव उद्धरेय्य न उद्धरापेय्य, अनापुच्छं वा गच्छेय्य, आपत्ति पाचित्तियस्स.

चिमिलिकं वा उत्तरत्थरणं वा भूमत्थरणं वा तट्टिकं वा चम्मखण्डं वा पादपुञ्छनिं वा फलकपीठं वा अज्झोकासे सन्थरित्वा वा सन्थरापेत्वा वा तं पक्कमन्तो नेव उद्धरेय्य न उद्धरापेय्य, अनापुच्छं वा गच्छेय्य, आपत्ति दुक्कटस्स. पुग्गलिके सङ्घिकसञ्ञी, आपत्ति दुक्कटस्स. पुग्गलिके वेमतिको, आपत्ति दुक्कटस्स. पुग्गलिके पुग्गलिकसञ्ञी अञ्ञस्स पुग्गलिके, आपत्ति दुक्कटस्स. अत्तनो पुग्गलिके अनापत्ति.

११३. अनापत्ति उद्धरित्वा गच्छति, उद्धरापेत्वा गच्छति, आपुच्छं गच्छति, ओतापेन्तो गच्छति, केनचि पलिबुद्धं होति, आपदासु, उम्मत्तकस्स, आदिकम्मिकस्साति.

पठमसेनासनसिक्खापदं निट्ठितं चतुत्थं.

५. दुतियसेनासनसिक्खापदं

११४. तेन समयेन बुद्धो भगवा सावत्थियं विहरति जेतवने अनाथपिण्डिकस्स आरामे. तेन खो पन समयेन सत्तरसवग्गिया भिक्खू सहायका होन्ति. ते वसन्तापि एकतोव वसन्ति, पक्कमन्तापि एकतोव पक्कमन्ति. ते अञ्ञतरस्मिं सङ्घिके विहारे सेय्यं सन्थरित्वा तं पक्कमन्ता नेव उद्धरिंसु न उद्धरापेसुं, अनापुच्छा पक्कमिंसु. सेनासनं उपचिकाहि खायितं होति. ये ते भिक्खू अप्पिच्छा…पे… ते उज्झायन्ति खिय्यन्ति विपाचेन्ति – ‘‘कथञ्हि नाम सत्तरसवग्गिया भिक्खू सङ्घिके विहारे सेय्यं सन्थरित्वा तं पक्कमन्ता नेव उद्धरिस्सन्ति न उद्धरापेस्सन्ति, अनापुच्छा पक्कमिस्सन्ति, सेनासनं उपचिकाहि खायित’’न्ति! अथ खो ते भिक्खू सत्तरसवग्गिये भिक्खू अनेकपरियायेन विगरहित्वा भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं…पे… ‘‘सच्चं किर, भिक्खवे, सत्तरसवग्गिया भिक्खू सङ्घिके विहारे सेय्यं सन्थरित्वा तं पक्कमन्ता नेव उद्धरिंसु न उद्धरापेसुं, अनापुच्छा पक्कमिंसु, सेनासनं उपचिकाहि खायित’’न्ति? ‘‘सच्चं, भगवा’’ति. विगरहि बुद्धो भगवा…पे… कथञ्हि नाम ते, भिक्खवे, मोघपुरिसा सङ्घिके विहारे सेय्यं सन्थरित्वा तं पक्कमन्ता नेव उद्धरिस्सन्ति न उद्धरापेस्सन्ति, अनापुच्छा पक्कमिस्सन्ति, सेनासनं उपचिकाहि खायितं! नेतं, भिक्खवे, अप्पसन्नानं वा पसादाय…पे… एवञ्च पन, भिक्खवे, इमं सिक्खापदं उद्दिसेय्याथ –

११५. ‘‘यो पन भिक्खु सङ्घिके विहारे सेय्यं सन्थरित्वा वा सन्थरापेत्वा वा तं पक्कमन्तो नेव उद्धरेय्य न उद्धरापेय्य, अनापुच्छं वा गच्छेय्य, पाचित्तिय’’न्ति.

११६. यो पनाति यो यादिसो…पे… भिक्खूति…पे… अयं इमस्मिं अत्थे अधिप्पेतो भिक्खूति.

सङ्घिको नाम विहारो सङ्घस्स दिन्नो होति परिच्चत्तो.

सेय्यं नाम भिसि, चिमिलिका उत्तरत्थरणं, भूमत्थरणं, तट्टिका, चम्मखण्डो, निसीदनं, पच्चत्थरणं, तिणसन्थारो, पण्णसन्थारो.

सन्थरित्वाति सयं सन्थरित्वा.

सन्थरापेत्वाति अञ्ञं सन्थरापेत्वा.

तं पक्कमन्तो नेव उद्धरेय्याति न सयं उद्धरेय्य.

न उद्धरापेय्याति न अञ्ञं उद्धरापेय्य.

अनापुच्छं वा गच्छेय्याति भिक्खुं वा सामणेरं वा आरामिकं वा अनापुच्छा परिक्खित्तस्स आरामस्स परिक्खेपं अतिक्कमन्तस्स आपत्ति पाचित्तियस्स. अपरिक्खित्तस्स आरामस्स उपचारं अतिक्कमन्तस्स आपत्ति पाचित्तियस्स. सङ्घिके सङ्घिकसञ्ञी सेय्यं सन्थरित्वा वा सन्थरापेत्वा वा तं पक्कमन्तो नेव उद्धरेय्य न उद्धरापेय्य, अनापुच्छं वा गच्छेय्य, आपत्ति पाचित्तियस्स. सङ्घिके वेमतिको सेय्यं सन्थरित्वा वा सन्थरापेत्वा वा तं पक्कमन्तो नेव उद्धरेय्य न उद्धरापेय्य, अनापुच्छं वा गच्छेय्य, आपत्ति पाचित्तियस्स. सङ्घिके पुग्गलिकसञ्ञी सेय्यं सन्थरित्वा वा सन्थरापेत्वा वा तं पक्कमन्तो नेव उद्धरेय्य न उद्धरापेय्य, अनापुच्छं वा गच्छेय्य, आपत्ति पाचित्तियस्स.

११७. विहारस्स उपचारे वा उपट्ठानसालायं वा मण्डपे वा रुक्खमूले वा सेय्यं सन्थरित्वा वा सन्थरापेत्वा वा तं पक्कमन्तो नेव उद्धरेय्य न उद्धरापेय्य, अनापुच्छं वा गच्छेय्य, आपत्ति दुक्कटस्स. मञ्चं वा पीठं वा विहारे वा विहारस्सूपचारे वा उपट्ठानसालायं वा मण्डपे वा रुक्खमूले वा सन्थरित्वा वा सन्थरापेत्वा वा तं पक्कमन्तो नेव उद्धरेय्य न उद्धरापेय्य, अनापुच्छं वा गच्छेय्य, आपत्ति दुक्कटस्स.

पुग्गलिके सङ्घिकसञ्ञी, आपत्ति दुक्कटस्स. पुग्गलिके वेमतिको, आपत्ति दुक्कटस्स. पुग्गलिके पुग्गलिकसञ्ञी अञ्ञस्स पुग्गलिके आपत्ति दुक्कटस्स. अत्तनो पुग्गलिके अनापत्ति.

११८. अनापत्ति उद्धरित्वा गच्छति, उद्धरापेत्वा गच्छति, आपुच्छं गच्छति, केनचि पलिबुद्धं होति, सापेक्खो गन्त्वा तत्थ ठितो आपुच्छति, केनचि पलिबुद्धो होति, आपदासु, उम्मत्तकस्स, आदिकम्मिकस्साति.

दुतियसेनासनसिक्खापदं निट्ठितं पञ्चमं.

६. अनुपखज्जसिक्खापदं

११९. तेन समयेन बुद्धो भगवा सावत्थियं विहरति जेतवने अनाथपिण्डिकस्स आरामे. तेन खो पन समयेन छब्बग्गिया भिक्खू वरसेय्यायो पलिबुन्धेन्ति, थेरा भिक्खू वुट्ठापेन्ति [एत्थ ते इति कम्मपदं ऊनं विय दिस्सति]. अथ खो छब्बग्गियानं भिक्खूनं एतदहोसि – ‘‘केन नु खो मयं उपायेन इधेव वस्सं वसेय्यामा’’ति? अथ खो छब्बग्गिया भिक्खू थेरे भिक्खू अनुपखज्ज सेय्यं कप्पेन्ति – यस्स सम्बाधो भविस्सति सो पक्कमिस्सतीति. ये ते भिक्खू अप्पिच्छा…पे… ते उज्झायन्ति खिय्यन्ति विपाचेन्ति – ‘‘कथञ्हि नाम छब्बग्गिया भिक्खू थेरे भिक्खू अनुपखज्ज सेय्यं कप्पेस्सन्ती’’ति! अथ खो ते भिक्खू छब्बग्गिये भिक्खू अनेकपरियायेन विगरहित्वा भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं …पे… ‘‘सच्चं किर तुम्हे, भिक्खवे, थेरे भिक्खू अनुपखज्ज सेय्यं कप्पेथा’’ति? ‘‘सच्चं, भगवा’’ति. विगरहि बुद्धो भगवा…पे… कथञ्हि नाम तुम्हे, मोघपुरिसा, थेरे भिक्खू अनुपखज्ज सेय्यं कप्पेस्सथ! नेतं, मोघपुरिसा, अप्पसन्नानं वा पसादाय…पे… एवञ्च पन, भिक्खवे, इमं सिक्खापदं उद्दिसेय्याथ –

१२०. ‘‘यो पन भिक्खु सङ्घिके विहारे जानं पुब्बुपगतं भिक्खुं अनुपखज्ज सेय्यं कप्पेय्य – यस्स सम्बाधो भविस्सति सो पक्कमिस्सती’ति, एतदेव पच्चयं करित्वा अनञ्ञं, पाचित्तिय’’न्ति.

१२१. यो पनाति यो यादिसो…पे… भिक्खूति…पे… अयं इमस्मिं २.०२५१ अत्थे अधिप्पेतो भिक्खूति.

सङ्घिको नाम विहारो सङ्घस्स दिन्नो होति परिच्चत्तो.

जानाति नाम वुड्ढोति जानाति, गिलानोति जानाति, सङ्घेन दिन्नोति जानाति.

अनुपखज्जाति अनुपविसित्वा.

सेय्यं कप्पेय्याति मञ्चस्स वा पीठस्स वा पविसन्तस्स वा निक्खमन्तस्स वा उपचारे सेय्यं सन्थरति वा सन्थरापेति वा, आपत्ति दुक्कटस्स. अभिनिसीदति वा अभिनिपज्जति वा, आपत्ति पाचित्तियस्स.

एतदेव पच्चयं करित्वा अनञ्ञन्ति न अञ्ञो कोचि पच्चयो होति अनुपखज्ज सेय्यं कप्पेतुं.

१२२. सङ्घिके सङ्घिकसञ्ञी अनुपखज्ज सेय्यं कप्पेति, आपत्ति पाचित्तियस्स. सङ्घिके वेमतिको अनुपखज्ज सेय्यं कप्पेति, आपत्ति पाचित्तियस्स. सङ्घिके पुग्गलिकसञ्ञी अनुपखज्ज सेय्यं कप्पेति, आपत्ति पाचित्तियस्स.

मञ्चस्स वा पीठस्स वा पविसन्तस्स वा निक्खमन्तस्स वा उपचारं ठपेत्वा सेय्यं सन्थरति वा सन्थरापेति वा, आपत्ति दुक्कटस्स. अभिनिसीदति वा अभिनिपज्जति वा, आपत्ति दुक्कटस्स. विहारस्स उपचारे वा उपट्ठानसालायं वा मण्डपे वा रुक्खमूले वा अज्झोकासे वा सेय्यं सन्थरति वा सन्थरापेति वा, आपत्ति दुक्कटस्स. अभिनिसीदति वा अभिनिप्पज्जति वा, आपत्ति दुक्कटस्स. पुग्गलिके सङ्घिकसञ्ञी, आपत्ति दुक्कटस्स. पुग्गलिके वेमतिको, आपत्ति दुक्कटस्स. पुग्गलिके पुग्गलिकसञ्ञी अञ्ञस्स पुग्गलिके आपत्ति दुक्कटस्स. अत्तनो पुग्गलिके अनापत्ति.

१२३. अनापत्ति गिलानो पविसति, सीतेन वा उण्हेन वा पीळितो पविसति, आपदासु, उम्मत्तकस्स, आदिकम्मिकस्साति.

अनुपखज्जसिक्खापदं निट्ठितं छट्ठं.

७. निक्कड्ढनसिक्खापदं

१२४. तेन समयेन बुद्धो भगवा सावत्थियं विहरति जेतवने अनाथपिण्डिकस्स आरामे. तेन खो पन समयेन सत्तरसवग्गिया भिक्खू अञ्ञतरं पच्चन्तिमं महाविहारं पटिसङ्खरोन्ति – ‘‘इध मयं वस्सं वसिस्सामा’’ति. अद्दसंसु खो छब्बग्गिया भिक्खू सत्तरसवग्गिये भिक्खू विहारं पटिसङ्खरोन्ते. दिस्वान एवमाहंसु – ‘‘इमे, आवुसो, सत्तरसवग्गिया भिक्खू विहारं पटिसङ्खरोन्ति. हन्द ने वुट्ठापेस्सामा’’ति! एकच्चे एवमाहंसु – ‘‘आगमेथावुसो, याव पटिसङ्खरोन्ति; पटिसङ्खते वुट्ठापेस्सामा’’ति.

अथ खो छब्बग्गिया भिक्खू सत्तरसवग्गिये भिक्खू एतदवोचुं – ‘‘उट्ठेथावुसो, अम्हाकं विहारो पापुणाती’’ति. ‘‘ननु, आवुसो, पटिकच्चेव [पटिगच्चेव (सी.)] आचिक्खितब्बं, मयञ्चञ्ञं पटिसङ्खरेय्यामा’’ति. ‘‘ननु, आवुसो, सङ्घिको विहारो’’ति? ‘‘आमावुसो, सङ्घिको विहारो’’ति. ‘‘उट्ठेथावुसो, अम्हाकं विहारो पापुणाती’’ति. ‘‘महल्लको, आवुसो, विहारो. तुम्हेपि वसथ, मयम्पि वसिस्सामा’’ति. ‘‘उट्ठेथावुसो, अम्हाकं विहारो पापुणाती’’ति कुपिता अनत्तमना गीवायं गहेत्वा निक्कड्ढन्ति. ते निक्कड्ढीयमाना रोदन्ति. भिक्खू एवमाहंसु – ‘‘किस्स तुम्हे, आवुसो, रोदथा’’ति? ‘‘इमे, आवुसो, छब्बग्गिया भिक्खू कुपिता अनत्तमना अम्हे सङ्घिका विहारा निक्कड्ढन्ती’’ति. ये ते भिक्खू अप्पिच्छा…पे… ते उज्झायन्ति खिय्यन्ति विपाचेन्ति – ‘‘कथञ्हि नाम छब्बग्गिया भिक्खू कुपिता अनत्तमना भिक्खू सङ्घिका विहारा निक्कड्ढिस्सन्ती’’ति! अथ खो ते भिक्खू छब्बग्गिये भिक्खू अनेकपरियायेन विगरहित्वा भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं…पे… ‘‘सच्चं किर तुम्हे, भिक्खवे, कुपिता अनत्तमना भिक्खू सङ्घिका विहारा निक्कड्ढथा’’ति? ‘‘सच्चं, भगवा’’ति. विगरहि बुद्धो भगवा…पे… कथञ्हि नाम तुम्हे, मोघपुरिसा, कुपिता अनत्तमना भिक्खू सङ्घिका विहारा निक्कड्ढिस्सथ? नेतं, मोघपुरिसा, अप्पसन्नानं वा पसादाय…पे… एवञ्च पन, भिक्खवे, इमं सिक्खापदं उद्दिसेय्याथ –

१२५. ‘‘यो पन भिक्खु भिक्खुं कुपितो अनत्तमनो सङ्घिका विहारा निक्कड्ढेय्य वा निक्कड्ढापेय्य वा, पाचित्तिय’’न्ति.

१२६. यो पनाति यो यादिसो…पे… भिक्खूति…पे… अयं इमस्मिं अत्थे अधिप्पेतो भिक्खूति.

भिक्खुन्ति अञ्ञं भिक्खुं.

कुपितो अनत्तमनोति अनभिरद्धो आहतचित्तो खिलजातो.

सङ्घिको नाम विहारो सङ्घस्स दिन्नो होति परिच्चत्तो.

निक्कड्ढेय्याति गब्भे गहेत्वा पमुखं निक्कड्ढति, आपत्ति पाचित्तियस्स. पमुखे गहेत्वा बहि निक्कड्ढति, आपत्ति पाचित्तियस्स. एकेन पयोगेन बहुकेपि द्वारे अतिक्कामेति, आपत्ति पाचित्तियस्स.

निक्कड्ढापेय्याति अञ्ञं आणापेति, आपत्ति पाचित्तियस्स [दुक्कटस्स (कत्थचि)]. सकिं आणत्तो बहुकेपि द्वारे अतिक्कामेति, आपत्ति पाचित्तियस्स.

१२७. सङ्घिके सङ्घिकसञ्ञी कुपितो अनत्तमनो निक्कड्ढति वा निक्कड्ढापेति वा, आपत्ति पाचित्तियस्स. सङ्घिके वेमतिको कुपितो अनत्तमनो निक्कड्ढति वा निक्कड्ढापेति वा, आपत्ति पाचित्तियस्स. सङ्घिके पुग्गलिकसञ्ञी कुपितो अनत्तमनो निक्कड्ढति वा निक्कड्ढापेति वा, आपत्ति पाचित्तियस्स.

तस्स परिक्खारं निक्कड्ढति वा निक्कड्ढापेति वा, आपत्ति दुक्कटस्स. विहारस्स उपचारा वा उपट्ठानसालाय वा मण्डपा वा रुक्खमूला वा अज्झोकासा वा निक्कड्ढति वा निक्कड्ढापेति वा, आपत्ति दुक्कटस्स. तस्स परिक्खारं निक्कड्ढति वा निक्कड्ढापेति वा, आपत्ति दुक्कटस्स. अनुपसम्पन्नं विहारा वा विहारस्स उपचारा वा उपट्ठानसालाय वा मण्डपा वा रुक्खमूला वा अज्झोकासा वा निक्कड्ढति वा निक्कड्ढापेति वा, आपत्ति दुक्कटस्स. तस्स परिक्खारं निक्कड्ढति वा निक्कड्ढापेति वा, आपत्ति दुक्कटस्स.

१२८. अनापत्ति अलज्जिं निक्कड्ढति वा निक्कड्ढापेति वा, तस्स परिक्खारं निक्कड्ढति वा निक्कड्ढापेति वा, उम्मत्तकं निक्कड्ढति वा निक्कड्ढापेति वा, तस्स परिक्खारं निक्कड्ढति वा निक्कड्ढापेति वा, भण्डनकारकं कलहकारकं विवादकारकं भस्सकारकं सङ्घे अधिकरणकारकं निक्कड्ढति वा निक्कड्ढापेति वा, तस्स परिक्खारं निक्कड्ढति वा निक्कड्ढापेति वा, अन्तेवासिकं वा सद्धिविहारिकं वा न सम्मा वत्तन्तं निक्कड्ढति वा निक्कड्ढापेति वा, तस्स परिक्खारं निक्कड्ढति वा निक्कड्ढापेति वा, उम्मत्तकस्स, आदिकम्मिकस्साति.

निक्कड्ढनसिक्खापदं निट्ठितं सत्तमं.

८. वेहासकुटिसिक्खापदं

१२९. तेन समयेन बुद्धो भगवा सावत्थियं विहरति जेतवने अनाथपिण्डिकस्स आरामे. तेन खो पन समयेन द्वे भिक्खू सङ्घिके विहारे उपरिवेहासकुटिया विहरन्ति?. एको हेट्ठा विहरति [विहरन्ति, एको हेट्ठा (?)], एको उपरि. उपरिमो भिक्खु आहच्चपादकं मञ्चं सहसा अभिनिसीदि. मञ्चपादो निप्पतित्वा [पतित्वा (स्या.)] हेट्ठिमस्स भिक्खुनो मत्थके अवत्थासि. सो भिक्खु विस्सरमकासि. भिक्खू उपधावित्वा तं भिक्खुं एतदवोचुं – ‘‘किस्स त्वं, आवुसो, विस्सरमकासी’’ति? अथ खो सो भिक्खु भिक्खूनं एतमत्थं आरोचेसि. ये ते भिक्खू अप्पिच्छा…पे… ते उज्झायन्ति खिय्यन्ति विपाचेन्ति – ‘‘कथञ्हि नाम भिक्खु सङ्घिके विहारे उपरिवेहासकुटिया आहच्चपादकं मञ्चं सहसा अभिनिसीदिस्सती’’ति! अथ खो ते भिक्खू तं भिक्खुं अनेकपरियायेन विगरहित्वा भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं…पे… ‘‘सच्चं किर त्वं, भिक्खु, सङ्घिके विहारे उपरिवेहासकुटिया आहच्चपादकं मञ्चं सहसा अभिनिसीदसी’’ति? ‘‘सच्चं, भगवा’’ति. विगरहि बुद्धो भगवा…पे… कथञ्हि नाम त्वं, मोघपुरिस, सङ्घिके विहारे उपरिवेहासकुटिया आहच्चपादकं मञ्चं सहसा अभिनिसीदिस्ससि! नेतं, मोघपुरिस, अप्पसन्नानं वा पसादाय…पे… एवञ्च पन, भिक्खवे, इमं सिक्खापदं उद्दिसेय्याथ –

१३०. ‘‘यो पन भिक्खु सङ्घिके विहारे उपरिवेहासकुटिया आहच्चपादकं मञ्चं वा पीठं वा अभिनिसीदेय्य वा अभिनिपज्जेय्य वा, पाचित्तिय’’न्ति.

१३१. यो पनाति यो यादिसो…पे… भिक्खूति…पे… अयं इमस्मिं अत्थे अधिप्पेतो भिक्खूति.

सङ्घिको नाम विहारो सङ्घस्स दिन्नो होति परिच्चत्तो.

वेहासकुटि नाम मज्झिमस्स पुरिसस्स असीसघट्टा.

आहच्चपादको नाम मञ्चो अङ्गे विज्झित्वा ठितो होति. आहच्चपादकं नाम पीठं अङ्गे विज्झित्वा ठितं होति.

अभिनिसीदेय्याति तस्मिं अभिनिसीदति, आपत्ति पाचित्तियस्स.

अभिनिपज्जेय्याति तस्मिं अभिनिपज्जति, आपत्ति पाचित्तियस्स.

१३२. सङ्घिके सङ्घिकसञ्ञी उपरिवेहासकुटिया आहच्चपादकं मञ्चं वा पीठं वा अभिनिसीदति वा अभिनिपज्जति वा, आपत्ति पाचित्तियस्स. सङ्घिके वेमतिको…पे… सङ्घिके पुग्गलिकसञ्ञी उपरिवेहासकुटिया आहच्चपादकं मञ्चं वा पीठं वा अभिनिसीदति वा अभिनिपज्जति वा, आपत्ति पाचित्तियस्स.

पुग्गलिके सङ्घिकसञ्ञी, आपत्ति दुक्कटस्स. पुग्गलिके वेमतिको, आपत्ति दुक्कटस्स. पुग्गलिके पुग्गलिकसञ्ञी अञ्ञस्स पुग्गलिके, आपत्ति दुक्कटस्स. अत्तनो पुग्गलिके, अनापत्ति.

१३३. अनापत्ति – अवेहासकुटिया सीसघट्टाय हेट्ठा अपरिभोगं होति, पदरसञ्चितं होति, पटाणि दिन्ना होति, तस्मिं ठितो गण्हति वा लग्गेति वा, उम्मत्तकस्स, आदिकम्मिकस्साति.

वेहासकुटिसिक्खापदं निट्ठितं अट्ठमं.

९. महल्लकविहारसिक्खापदं

१३४. तेन समयेन बुद्धो भगवा कोसम्बियं विहरति घोसितारामे. तेन खो पन समयेन आयस्मतो छन्नस्स उपट्ठाको महामत्तो आयस्मतो छन्नस्स विहारं कारापेति. अथ खो आयस्मा छन्नो कतपरियोसितं विहारं पुनप्पुनं छादापेति, पुनप्पुनं लेपापेति. अतिभारितो विहारो परिपति. अथ खो आयस्मा छन्नो तिणञ्च कट्ठञ्च संकड्ढन्तो अञ्ञतरस्स ब्राह्मणस्स यवखेत्तं दूसेसि. अथ खो सो ब्राह्मणो उज्झायति खिय्यति विपाचेति – ‘‘कथञ्हि नाम भदन्ता अम्हाकं यवखेत्तं दूसेस्सन्ती’’ति! अस्सोसुं खो भिक्खू तस्स ब्राह्मणस्स उज्झायन्तस्स खिय्यन्तस्स विपाचेन्तस्स. ये ते भिक्खू अप्पिच्छा…पे… ते उज्झायन्ति खिय्यन्ति विपाचेन्ति – ‘‘कथञ्हि नाम आयस्मा छन्नो कतपरियोसितं विहारं पुनप्पुनं छादापेस्सति, पुनप्पुनं लेपापेस्सति, अतिभारितो विहारो परिपती’’ति! अथ खो ते भिक्खू आयस्मन्तं छन्नं अनेकपरियायेन विगरहित्वा भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं…पे… ‘‘सच्चं किर त्वं, छन्न, कतपरियोसितं विहारं पुनप्पुनं छादापेसि, पुनप्पुनं लेपापेसि, अतिभारितो विहारो परिपती’’ति? ‘‘सच्चं, भगवा’’ति. विगरहि बुद्धो भगवा…पे… कथञ्हि नाम त्वं, मोघपुरिस, कतपरियोसितं विहारं पुनप्पुनं छादापेस्ससि, पुनप्पुनं लेपापेस्ससि, अतिभारितो विहारो परिपति! नेतं, मोघपुरिस, अप्पसन्नानं वा पसादाय…पे… एवञ्च पन, भिक्खवे, इमं सिक्खापदं उद्दिसेय्याथ –

१३५. ‘‘महल्लकं पन भिक्खुना विहारं कारयमानेन यावद्वारकोसा अग्गळट्ठपनाय आलोकसन्धिपरिकम्माय द्वत्तिच्छदनस्स परियाय अप्पहरिते ठितेन अधिट्ठातब्बं. ततो चे उत्तरिं अप्पहरितेपि ठितो अधिट्ठहेय्य पाचित्तिय’’न्ति.

१३६. महल्लको नाम विहारो सस्सामिको वुच्चति.

विहारो नाम उल्लित्तो वा होति अवलित्तो वा उल्लित्तावलित्तो वा.

कारयमानेनाति करोन्तो वा कारापेन्तो वा.

याव द्वारकोसाति पिट्ठसङ्घाटस्स [पीठसंघाटस्स (इतिपि), पिट्ठिसङ्घाटस्स (स्या.)] समन्ता हत्थपासा.

अग्गळट्ठपनायाति द्वारट्ठपनाय.

आलोकसन्धिपरिकम्मायाति वातपानपरिकम्माय सेतवण्णं काळवण्णं गेरुकपरिकम्मं मालाकम्मं लताकम्मं मकरदन्तकं पञ्चपटिकं.

द्वत्तिच्छदनस्स परियायं अप्पहरिते ठितेन अधिट्ठातब्बन्ति – हरितं नाम पुब्बण्णं अपरण्णं. सचे हरिते ठितो अधिट्ठाति, आपत्ति दुक्कटस्स. मग्गेन छादेन्तस्स द्वे मग्गे अधिट्ठहित्वा ततियं मग्गं आणापेत्वा पक्कमितब्बं. परियायेन छादेन्तस्स द्वे परियाये अधिट्ठहित्वा ततियं परियायं आणापेत्वा पक्कमितब्बं.

१३७. ततो चे उत्तरि अप्पहरितेपि ठितो अधिट्ठहेय्याति इट्ठकाय २.०२६२ छादेन्तस्स इट्ठकिट्ठकाय आपत्ति पाचित्तियस्स. सिलाय छादेन्तस्स सिलाय सिलाय आपत्ति पाचित्तियस्स. सुधाय छादेन्तस्स पिण्डे पिण्डे आपत्ति पाचित्तियस्स. तिणेन छादेन्तस्स करळे करळे आपत्ति पाचित्तियस्स. पण्णेन छादेन्तस्स पण्णे पण्णे आपत्ति पाचित्तियस्स.

अतिरेकद्वत्तिपरियाये अतिरेकसञ्ञी अधिट्ठाति, आपत्ति पाचित्तियस्स. अतिरेकद्वत्तिपरियाये वेमतिको अधिट्ठाति, आपत्ति पाचित्तियस्स. अतिरेकद्वत्तिपरियाये ऊनकसञ्ञी अधिट्ठाति, आपत्ति पाचित्तियस्स.

ऊनकद्वत्तिपरियाये अतिरेकसञ्ञी, आपत्ति दुक्कटस्स. ऊनकद्वत्तिपरियाये वेमतिको, आपत्ति दुक्कटस्स. ऊनकद्वत्तिपरियाये ऊनकसञ्ञी, अनापत्ति.

१३८. अनापत्ति द्वत्तिपरियाये, ऊनकद्वत्तिपरियाये, लेणे, गुहाय, तिणकुटिकाय, अञ्ञस्सत्थाय, अत्तनो धनेन, वासागारं ठपेत्वा सब्बत्थ अनापत्ति, उम्मत्तकस्स, आदिकम्मिकस्साति.

महल्लकविहारसिक्खापदं निट्ठितं नवमं.

१०. सप्पाणकसिक्खापदं

१३९. तेन समयेन बुद्धो भगवा आळवियं विहरति अग्गाळवे चेतिये. तेन खो पन समयेन आळवका भिक्खू नवकम्मं करोन्ता जानं सप्पाणकं उदकं तिणम्पि मत्तिकम्पि सिञ्चन्तिपि सिञ्चापेन्तिपि. ये ते भिक्खू अप्पिच्छा…पे… ते उज्झायन्ति खिय्यन्ति विपाचेन्ति – ‘‘कथञ्हि नाम आळवका भिक्खू जानं सप्पाणकं उदकं तिणम्पि मत्तिकम्पि सिञ्चिस्सन्तिपि सिञ्चापेस्सन्तिपी’’ति! अथ खो ते भिक्खू आळवके भिक्खू अनेकपरियायेन विगरहित्वा भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं…पे… ‘‘सच्चं किर तुम्हे, भिक्खवे, जानं सप्पाणकं उदकं तिणम्पि मत्तिकम्पि सिञ्चथपि सिञ्चापेथपी’’ति? ‘‘सच्चं, भगवा’’ति. विगरहि बुद्धो भगवा…पे… कथञ्हि नाम तुम्हे, मोघपुरिसा, जानं सप्पाणकं उदकं तिणम्पि मत्तिकम्पि सिञ्चिस्सथपि सिञ्चापेस्सथपि! नेतं, मोघपुरिसा, अप्पसन्नानं वा पसादाय…पे… एवञ्च पन, भिक्खवे, इमं सिक्खापदं उद्दिसेय्याथ –

१४०. ‘‘यो पन भिक्खु जानं सप्पाणकं उदकं तिणं वा मत्तिकं वा सिञ्चेय्य वा सिञ्चापेय्य वा, पाचित्तिय’’न्ति.

१४१. यो पनाति यो यादिसो…पे… भिक्खूति…पे… अयं इमस्मिं अत्थे अधिप्पेतो भिक्खूति.

जानाति नाम [जानं नाम (स्या.)] सामं वा जानाति अञ्ञे वा तस्स आरोचेन्ति.

सिञ्चेय्याति सयं सिञ्चति, आपत्ति पाचित्तियस्स.

सिञ्चापेय्याति अञ्ञं आणापेति, आपत्ति पाचित्तियस्स [आपत्ति दुक्कटस्स (कत्थचि)]. सकिं आणत्तो बहुकम्पि सिञ्चति, आपत्ति पाचित्तियस्स.

१४२. सप्पाणके सप्पाणकसञ्ञी तिणं वा मत्तिकं वा सिञ्चति वा सिञ्चापेति वा, आपत्ति पाचित्तियस्स. सप्पाणके वेमतिको तिणं वा मत्तिकं वा सिञ्चति वा सिञ्चापेति वा, आपत्ति दुक्कटस्स. सप्पाणके अप्पाणकसञ्ञी तिणं वा मत्तिकं वा सिञ्चति वा सिञ्चापेति वा, अनापत्ति. अप्पाणके सप्पाणकसञ्ञी, आपत्ति दुक्कटस्स. अप्पाणके वेमतिको, आपत्ति दुक्कटस्स. अप्पाणके अप्पाणकसञ्ञी, अनापत्ति.

१४३. अनापत्ति असञ्चिच्च, अस्सतिया, अजानन्तस्स, उम्मत्तकस्स, आदिकम्मिकस्साति.

सप्पाणकसिक्खापदं निट्ठितं दसमं.

भूतगामवग्गो दुतियो.

तस्सुद्दानं –

भूतं अञ्ञाय उज्झायं, पक्कमन्तेन ते दुवे;

पुब्बे निक्कड्ढनाहच्च, द्वारं सप्पाणकेन चाति.