१. मुसावादसिक्खापदं

इमे खो पनायस्मन्तो द्वेनवुति पाचित्तिया

धम्मा उद्देसं आगच्छन्ति.

१. तेन समयेन बुद्धो भगवा सावत्थियं विहरति जेतवने अनाथपिण्डिकस्स आरामे. तेन खो पन समयेन हत्थको सक्यपुत्तो वादक्खित्तो होति. सो तित्थियेहि सद्धिं सल्लपन्तो अवजानित्वा पटिजानाति, पटिजानित्वा अवजानाति, अञ्ञेनञ्ञं पटिचरति, सम्पजानमुसा भासति, सङ्केतं कत्वा विसंवादेति. तित्थिया उज्झायन्ति खिय्यन्ति विपाचेन्ति – ‘‘कथञ्हि नाम हत्थको सक्यपुत्तो अम्हेहि सद्धिं सल्लपन्तो अवजानित्वा पटिजानिस्सति, पटिजानित्वा अवजानिस्सति, अञ्ञेनञ्ञं पटिचरिस्सति, सम्पजानमुसा भासिस्सति, सङ्केतं कत्वा विसंवादेस्सती’’ति!

अस्सोसुं खो भिक्खू तेसं तित्थियानं उज्झायन्तानं खिय्यन्तानं विपाचेन्तानं. अथ खो ते भिक्खू येन हत्थको सक्यपुत्तो तेनुपसङ्कमिंसु; उपसङ्कमित्वा हत्थकं सक्यपुत्तं एतदवोचुं – ‘‘सच्चं किर त्वं, आवुसो हत्थक, तित्थियेहि सद्धिं सल्लपन्तो अवजानित्वा पटिजानासि, पटिजानित्वा अवजानासि, अञ्ञेनञ्ञं पटिचरसि, सम्पजानमुसा भाससि, सङ्केतं कत्वा विसंवादेसी’’ति? ‘‘एते खो, आवुसो, तित्थिया नाम येन केनचि जेतब्बा; नेव तेसं जयो दातब्बो’’ति. ये ते भिक्खू अप्पिच्छा…पे… ते उज्झायन्ति खिय्यन्ति विपाचेन्ति – ‘‘कथञ्हि नाम हत्थको सक्यपुत्तो तित्थियेहि सद्धिं सल्लपन्तो अवजानित्वा पटिजानिस्सति, पटिजानित्वा अवजानिस्सति, अञ्ञेनञ्ञं पटिचरिस्सति, सम्पजानमुसा भासिस्सति, सङ्केतं कत्वा विसंवादेस्सती’’ति!

अथ खो ते भिक्खू हत्थकं सक्यपुत्तं अनेकपरियायेन विगरहित्वा भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. अथ खो भगवा एतस्मिं निदाने एतस्मिं पकरणे भिक्खुसङ्घं सन्निपातापेत्वा हत्थकं सक्यपुत्तं पटिपुच्छि – ‘‘सच्चं किर त्वं, हत्थक, तित्थियेहि सद्धिं सल्लपन्तो अवजानित्वा पटिजानासि, पटिजानित्वा अवजानासि, अञ्ञेनञ्ञं पटिचरसि, सम्पजानमुसा भाससि, सङ्केतं कत्वा विसंवादेसी’’ति? ‘‘सच्चं, भगवा’’ति. विगरहि बुद्धो भगवा…पे… कथञ्हि नाम त्वं, मोघपुरिस, तित्थियेहि सद्धिं सल्लपन्तो अवजानित्वा पटिजानिस्ससि, पटिजानित्वा अवजानिस्ससि, अञ्ञेनञ्ञं पटिचरिस्ससि, सम्पजानमुसा भासिस्ससि, सङ्केतं कत्वा विसंवादेस्ससि! नेतं, मोघपुरिस, अप्पसन्नानं वा पसादाय…पे… एवञ्च पन, भिक्खवे, इमं सिक्खापदं उद्दिसेय्याथ –

२. ‘‘सम्पजानमुसावादे पाचित्तिय’’न्ति.

३. सम्पजानमुसावादो नाम विसंवादनपुरेक्खारस्स वाचा, गिरा, ब्यप्पथो, वचीभेदो, वाचसिका विञ्ञत्ति, अट्ठ अनरियवोहारा – अदिट्ठं दिट्ठं मेति, अस्सुतं सुतं मेति, अमुतं मुतं मेति, अविञ्ञातं विञ्ञातं मेति, दिट्ठं अदिट्ठं मेति, सुतं अस्सुतं मेति, मुतं अमुतं मेति, विञ्ञातं अविञ्ञातं मेति.

अदिट्ठं नाम न चक्खुना दिट्ठं. अस्सुतं नाम न सोतेन सुतं. अमुतं नाम न घानेन घायितं, न जिव्हाय सायितं, न कायेन फुट्ठं. अविञ्ञातं नाम न मनसा विञ्ञातं. दिट्ठं नाम चक्खुना दिट्ठं. सुतं नाम सोतेन सुतं. मुतं नाम घानेन घायितं, जिव्हाय सायितं, कायेन फुट्ठं. विञ्ञातं नाम मनसा विञ्ञातं.

४. तीहाकारेहि ‘‘अदिट्ठं दिट्ठं मे’’ति सम्पजानमुसा भणन्तस्स आपत्ति पाचित्तियस्स – पुब्बेवस्स होति ‘‘मुसा भणिस्स’’न्ति, भणन्तस्स होति ‘‘मुसा भणामी’’ति, भणितस्स होति ‘‘मुसा मया भणित’’न्ति.

चतूहाकारेहि ‘‘अदिट्ठं दिट्ठं मे’’ति सम्पजानमुसा भणन्तस्स आपत्ति पाचित्तियस्स – पुब्बेवस्स होति ‘‘मुसा भणिस्स’’न्ति, भणन्तस्स होति ‘‘मुसा भणामी’’ति, भणितस्स होति ‘‘मुसा मया भणित’’न्ति, विनिधाय दिट्ठिं.

पञ्चहाकारेहि ‘‘अदिट्ठं दिट्ठं मे’’ति सम्पजानमुसा भणन्तस्स आपत्ति पाचित्तियस्स – पुब्बेवस्स होति ‘‘मुसा भणिस्स’’न्ति, भणन्तस्स होति ‘‘मुसा भणामी’’ति, भणितस्स होति ‘‘मुसा मया भणित’’न्ति, विनिधाय दिट्ठिं, विनिधाय खन्तिं.

छहाकारेहि ‘‘अदिट्ठं दिट्ठं मे’’ति सम्पजानमुसा भणन्तस्स आपत्ति पाचित्तियस्स – पुब्बेवस्स होति ‘‘मुसा भणिस्स’’न्ति, भणन्तस्स होति ‘‘मुसा भणामी’’ति, भणितस्स होति ‘‘मुसा मया भणित’’न्ति, विनिधाय दिट्ठिं, विनिधाय खन्तिं, विनिधाय रुचिं.

सत्तहाकारेहि ‘‘अदिट्ठं दिट्ठं मे’’ति सम्पजानमुसा भणन्तस्स आपत्ति पाचित्तियस्स’’ – पुब्बेवस्स होति ‘‘मुसा भणिस्स’’न्ति, भणन्तस्स होति ‘‘मुसा भणामी’’ति, भणितस्स होति ‘‘मुसा मया भणित’’न्ति, विनिधाय दिट्ठिं, विनिधाय खन्तिं, विनिधाय रुचिं, विनिधाय भावं.

५. तीहाकारेहि ‘‘अस्सुतं सुतं मे’’ति…पे… अमुतं मुतं मेति…पे… अविञ्ञातं विञ्ञातं मेति सम्पजानमुसा भणन्तस्स आपत्ति पाचित्तियस्स – पुब्बेवस्स होति ‘‘मुसा भणिस्स’’न्ति, भणन्तस्स होति ‘‘मुसा भणामी’’ति, भणितस्स होति ‘‘मुसा मया भणित’’न्ति.

चतूहाकारेहि…पे… पञ्चहाकारेहि…पे… छहाकारेहि…पे… सत्तहाकारेहि ‘‘अविञ्ञातं विञ्ञातं मे’’ति सम्पजानमुसा भणन्तस्स आपत्ति पाचित्तियस्स – पुब्बेवस्स होति ‘‘मुसा भणिस्स’’न्ति, भणन्तस्स होति ‘‘मुसा भणामी’’ति, भणितस्स होति ‘‘मुसा मया भणितन्ति, विनिधाय दिट्ठिं, विनिधाय खन्तिं, विनिधाय रुचिं, विनिधाय भावं.

६. तीहाकारेहि ‘‘अदिट्ठं दिट्ठञ्च मे सुतञ्चा’’ति सम्पजानमुसा भणन्तस्स आपत्ति पाचित्तियस्स…पे… तीहाकारेहि ‘‘अदिट्ठं दिट्ठञ्च मे मुतञ्चा’’ति सम्पजानमुसा भणन्तस्स आपत्ति पाचित्तियस्स…पे… तीहाकारेहि ‘‘अदिट्ठं दिट्ठञ्च मे विञ्ञातञ्चा’’ति सम्पजानमुसा भणन्तस्स आपत्ति पाचित्तियस्स …पे… तीहाकारेहि अदिट्ठं ‘‘दिट्ठञ्च मे सुतञ्च मुतञ्चा’’ति…पे… तीहाकारेहि अदिट्ठं ‘‘दिट्ठञ्च मे सुतञ्च विञ्ञातञ्चा’’ति…पे… तीहाकारेहि अदिट्ठं ‘‘दिट्ठञ्च मे सुतञ्च मुतञ्च विञ्ञातञ्चा’’ति सम्पजानमुसा भणन्तस्स आपत्ति पाचित्तियस्स…पे….

तीहाकारेहि अस्सुतं ‘‘सुतञ्च मे मुतञ्चा’’ति…पे… तीहाकारेहि अस्सुतं ‘‘सुतञ्च मे विञ्ञातञ्चा’’ति…पे… तीहाकारेहि अस्सुतं ‘‘सुतञ्च मे दिट्ठञ्चा’’ति सम्पजानमुसा भणन्तस्स आपत्ति पाचित्तियस्स…पे… तीहाकारेहि अस्सुतं ‘‘सुतञ्च मे मुतञ्च विञ्ञातञ्चा’’ति…पे… तीहाकारेहि अस्सुतं ‘‘सुतञ्च मे मुतञ्च दिट्ठञ्चा’’ति…पे… तीहाकारेहि अस्सुतं ‘‘सुतञ्च मे मुतञ्च विञ्ञातञ्च दिट्ठञ्चा’’ति सम्पजानमुसा भणन्तस्स आपत्ति पाचित्तियस्स…पे….

तीहाकारेहि अमुतं ‘‘मुतञ्च मे विञ्ञातञ्चा’’ति…पे… तीहाकारेहि अमुतं ‘‘मुतञ्च मे दिट्ठञ्चा’’ति…पे… तीहाकारेहि अमुतं ‘‘मुतञ्च मे सुतञ्चा’’ति सम्पजानमुसा भणन्तस्स आपत्ति पाचित्तियस्स…पे… तीहाकारेहि अमुतं ‘‘मुतञ्च मे विञ्ञातञ्च दिट्ठञ्चा’’ति…पे… तीहाकारेहि अमुतं ‘‘मुतञ्च मे विञ्ञातञ्च सुतञ्चा’’ति…पे… तीहाकारेहि अमुतं ‘‘मुतञ्च मे विञ्ञातञ्च दिट्ठञ्च सुतञ्चा’’ति सम्पजानमुसा भणन्तस्स आपत्ति पाचित्तियस्स…पे….

तीहाकारेहि अविञ्ञातं ‘‘विञ्ञातञ्च मे दिट्ठञ्चा’’ति…पे… तीहाकारेहि अविञ्ञातं ‘‘विञ्ञातञ्च मे सुतञ्चा’’ति…पे… तीहाकारेहि अविञ्ञातं ‘‘विञ्ञातञ्च मे मुतञ्चा’’ति सम्पजानमुसा भणन्तस्स आपत्ति पाचित्तियस्स…पे… तीहाकारेहि अविञ्ञातं ‘‘विञ्ञातञ्च मे दिट्ठञ्च सुतञ्चा’’ति…पे… तीहाकारेहि अविञ्ञातं ‘‘विञ्ञातञ्च मे दिट्ठञ्च मुतञ्चा’’ति…पे… तीहाकारेहि अविञ्ञातं ‘‘विञ्ञातञ्च मे दिट्ठञ्च सुतञ्च मुतञ्चा’’ति सम्पजानमुसा भणन्तस्स आपत्ति पाचित्तियस्स…पे….

७. तीहाकारेहि दिट्ठं ‘‘अदिट्ठं मे’’ति…पे… सुतं ‘‘अस्सुतं मे’’ति…पे… मुतं ‘‘अमुतं मे’’ति…पे… विञ्ञातं ‘‘अविञ्ञातं मे’’ति सम्पजानमुसा भणन्तस्स आपत्ति पाचित्तियस्स…पे….

८. तीहाकारेहि दिट्ठं ‘‘सुतं मे’’ति…पे… तीहाकारेहि दिट्ठं ‘‘मुतं मे’’ति…पे… तीहाकारेहि दिट्ठं ‘‘विञ्ञातं मे’’ति सम्पजानमुसा भणन्तस्स आपत्ति पाचित्तियस्स…पे… तीहाकारेहि दिट्ठं ‘‘सुतञ्च मे मुतञ्चा’’ति…पे… तीहाकारेहि दिट्ठं ‘‘सुतञ्च मे विञ्ञातञ्चा’’ति…पे… तीहाकारेहि दिट्ठं ‘‘सुतञ्च मे मुतञ्च विञ्ञातञ्चा’’ति सम्पजानमुसा भणन्तस्स आपत्ति पाचित्तियस्स…पे….

तीहाकारेहि सुतं ‘‘मुतं मे’’ति…पे… तीहाकारेहि सुतं ‘‘विञ्ञातं मे’’ति…पे… तीहाकारेहि सुतं ‘‘दिट्ठं मे’’ति सम्पजानमुसा भणन्तस्स आपत्ति पाचित्तियस्स…पे… तीहाकारेहि सुतं ‘‘मुतञ्च मे विञ्ञातञ्चा’’ति…पे… तीहाकारेहि सुतं ‘‘मुतञ्च मे दिट्ठञ्चा’’ति…पे… तीहाकारेहि सुतं ‘‘मुतञ्च मे विञ्ञातञ्च दिट्ठञ्चा’’ति सम्पजानमुसा भणन्तस्स आपत्ति पाचित्तियस्स…पे….

तीहाकारेहि मुतं ‘‘विञ्ञातं मे’’ति…पे… तीहाकारेहि मुतं ‘‘दिट्ठं मे’’ति…पे… तीहाकारेहि मुतं ‘‘सुतं मे’’ति सम्पजानमुसा भणन्तस्स आपत्ति पाचित्तियस्स…पे… तीहाकारेहि मुतं ‘‘विञ्ञातञ्च मे दिट्ठञ्चा’’ति…पे… तीहाकारेहि मुतं ‘‘विञ्ञातञ्च मे सुतञ्चा’’ति…पे… तीहाकारेहि मुतं ‘‘विञ्ञातञ्च मे दिट्ठञ्च सुतञ्चा’’ति सम्पजानमुसा भणन्तस्स आपत्ति पाचित्तियस्स…पे….

तीहाकारेहि विञ्ञातं ‘‘दिट्ठं मे’’ति…पे… तीहाकारेहि विञ्ञातं ‘‘सुतं मे’’ति …पे… तीहाकारेहि विञ्ञातं ‘‘मुतं मे’’ति सम्पजानमुसा भणन्तस्स आपत्ति पाचित्तियस्स…पे… तीहाकारेहि विञ्ञातं ‘‘दिट्ठञ्च मे सुतञ्चा’’ति…पे… तीहाकारेहि विञ्ञातं ‘‘दिट्ठञ्च मे मुतञ्चा’’ति…पे… तीहाकारेहि विञ्ञातं ‘‘दिट्ठञ्च मे सुतञ्च मुतञ्चा’’ति सम्पजानमुसा भणन्तस्स आपत्ति पाचित्तियस्स…पे….

९. तीहाकारेहि दिट्ठे वेमतिको दिट्ठं नोकप्पेति, दिट्ठं नस्सरति, दिट्ठं पमुट्ठो होति…पे… सुते वेमतिको सुतं नोकप्पेति, सुतं नस्सरति, सुतं पमुट्ठो होति…पे… मुते वेमतिको मुतं नोकप्पेति, मुतं नस्सरति, मुतं पमुट्ठो होति…पे… विञ्ञाते वेमतिको विञ्ञातं नोकप्पेति, विञ्ञातं नस्सरति, विञ्ञातं पमुट्ठो होति… विञ्ञातञ्च मे दिट्ठञ्चाति…पे… विञ्ञातं पमुट्ठो होति विञ्ञातञ्च मे सुतञ्चाति…पे… विञ्ञातं पमुट्ठो होति; विञ्ञातञ्च मे मुतञ्चाति…पे… विञ्ञातं पमुट्ठो होति; विञ्ञातञ्च मे दिट्ठञ्च सुतञ्चाति…पे… विञ्ञातं पमुट्ठो होति; विञ्ञातञ्च मे दिट्ठञ्च मुतञ्चाति…पे… विञ्ञातं पमुट्ठो होति; विञ्ञातञ्च मे दिट्ठञ्च सुतञ्च मुतञ्चाति सम्पजानमुसा भणन्तस्स आपत्ति पाचित्तियस्स.

१०. चतूहाकारेहि…पे… पञ्चहाकारेहि…पे… छहाकारेहि…पे… सत्तहाकारेहि…पे… विञ्ञातं पमुट्ठो होति, विञ्ञातञ्च मे दिट्ठञ्च सुतञ्च मुतञ्चाति सम्पजानमुसा भणन्तस्स आपत्ति पाचित्तियस्स – पुब्बेवस्स होति ‘‘मुसा भणिस्स’’न्ति, भणन्तस्स होति ‘‘मुसा भणामी’’ति, भणितस्स होति ‘‘मुसा मया भणित’’न्ति, विनिधाय दिट्ठिं, विनिधाय खन्तिं, विनिधाय रुचिं, विनिधाय भावं.

११. अनापत्ति दवा भणति, रवा भणति [दवाय भणति, रवाय भणति (स्या.)]. ‘‘दवा भणति नाम सहसा भणति. रवा भणति नाम ‘अञ्ञं भणिस्सामी’ति अञ्ञं भणति’’. उम्मत्तकस्स, आदिकम्मिकस्साति.

मुसावादसिक्खापदं निट्ठितं पठमं.