१. मुसावादवग्गो

१. मुसावादसिक्खापदं

इमे खो पनायस्मन्तो द्वेनवुति पाचित्तिया

धम्मा उद्देसं आगच्छन्ति.

१. तेन समयेन बुद्धो भगवा सावत्थियं विहरति जेतवने अनाथपिण्डिकस्स आरामे. तेन खो पन समयेन हत्थको सक्यपुत्तो वादक्खित्तो होति. सो तित्थियेहि सद्धिं सल्लपन्तो अवजानित्वा पटिजानाति, पटिजानित्वा अवजानाति, अञ्ञेनञ्ञं पटिचरति, सम्पजानमुसा भासति, सङ्केतं कत्वा विसंवादेति. तित्थिया उज्झायन्ति खिय्यन्ति विपाचेन्ति – ‘‘कथञ्हि नाम हत्थको सक्यपुत्तो अम्हेहि सद्धिं सल्लपन्तो अवजानित्वा पटिजानिस्सति, पटिजानित्वा अवजानिस्सति, अञ्ञेनञ्ञं पटिचरिस्सति, सम्पजानमुसा भासिस्सति, सङ्केतं कत्वा विसंवादेस्सती’’ति!

अस्सोसुं खो भिक्खू तेसं तित्थियानं उज्झायन्तानं खिय्यन्तानं विपाचेन्तानं. अथ खो ते भिक्खू येन हत्थको सक्यपुत्तो तेनुपसङ्कमिंसु; उपसङ्कमित्वा हत्थकं सक्यपुत्तं एतदवोचुं – ‘‘सच्चं किर त्वं, आवुसो हत्थक, तित्थियेहि सद्धिं सल्लपन्तो अवजानित्वा पटिजानासि, पटिजानित्वा अवजानासि, अञ्ञेनञ्ञं पटिचरसि, सम्पजानमुसा भाससि, सङ्केतं कत्वा विसंवादेसी’’ति? ‘‘एते खो, आवुसो, तित्थिया नाम येन केनचि जेतब्बा; नेव तेसं जयो दातब्बो’’ति. ये ते भिक्खू अप्पिच्छा…पे… ते उज्झायन्ति खिय्यन्ति विपाचेन्ति – ‘‘कथञ्हि नाम हत्थको सक्यपुत्तो तित्थियेहि सद्धिं सल्लपन्तो अवजानित्वा पटिजानिस्सति, पटिजानित्वा अवजानिस्सति, अञ्ञेनञ्ञं पटिचरिस्सति, सम्पजानमुसा भासिस्सति, सङ्केतं कत्वा विसंवादेस्सती’’ति!

अथ खो ते भिक्खू हत्थकं सक्यपुत्तं अनेकपरियायेन विगरहित्वा भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. अथ खो भगवा एतस्मिं निदाने एतस्मिं पकरणे भिक्खुसङ्घं सन्निपातापेत्वा हत्थकं सक्यपुत्तं पटिपुच्छि – ‘‘सच्चं किर त्वं, हत्थक, तित्थियेहि सद्धिं सल्लपन्तो अवजानित्वा पटिजानासि, पटिजानित्वा अवजानासि, अञ्ञेनञ्ञं पटिचरसि, सम्पजानमुसा भाससि, सङ्केतं कत्वा विसंवादेसी’’ति? ‘‘सच्चं, भगवा’’ति. विगरहि बुद्धो भगवा…पे… कथञ्हि नाम त्वं, मोघपुरिस, तित्थियेहि सद्धिं सल्लपन्तो अवजानित्वा पटिजानिस्ससि, पटिजानित्वा अवजानिस्ससि, अञ्ञेनञ्ञं पटिचरिस्ससि, सम्पजानमुसा भासिस्ससि, सङ्केतं कत्वा विसंवादेस्ससि! नेतं, मोघपुरिस, अप्पसन्नानं वा पसादाय…पे… एवञ्च पन, भिक्खवे, इमं सिक्खापदं उद्दिसेय्याथ –

२. ‘‘सम्पजानमुसावादे पाचित्तिय’’न्ति.

३. सम्पजानमुसावादो नाम विसंवादनपुरेक्खारस्स वाचा, गिरा, ब्यप्पथो, वचीभेदो, वाचसिका विञ्ञत्ति, अट्ठ अनरियवोहारा – अदिट्ठं दिट्ठं मेति, अस्सुतं सुतं मेति, अमुतं मुतं मेति, अविञ्ञातं विञ्ञातं मेति, दिट्ठं अदिट्ठं मेति, सुतं अस्सुतं मेति, मुतं अमुतं मेति, विञ्ञातं अविञ्ञातं मेति.

अदिट्ठं नाम न चक्खुना दिट्ठं. अस्सुतं नाम न सोतेन सुतं. अमुतं नाम न घानेन घायितं, न जिव्हाय सायितं, न कायेन फुट्ठं. अविञ्ञातं नाम न मनसा विञ्ञातं. दिट्ठं नाम चक्खुना दिट्ठं. सुतं नाम सोतेन सुतं. मुतं नाम घानेन घायितं, जिव्हाय सायितं, कायेन फुट्ठं. विञ्ञातं नाम मनसा विञ्ञातं.

४. तीहाकारेहि ‘‘अदिट्ठं दिट्ठं मे’’ति सम्पजानमुसा भणन्तस्स आपत्ति पाचित्तियस्स – पुब्बेवस्स होति ‘‘मुसा भणिस्स’’न्ति, भणन्तस्स होति ‘‘मुसा भणामी’’ति, भणितस्स होति ‘‘मुसा मया भणित’’न्ति.

चतूहाकारेहि ‘‘अदिट्ठं दिट्ठं मे’’ति सम्पजानमुसा भणन्तस्स आपत्ति पाचित्तियस्स – पुब्बेवस्स होति ‘‘मुसा भणिस्स’’न्ति, भणन्तस्स होति ‘‘मुसा भणामी’’ति, भणितस्स होति ‘‘मुसा मया भणित’’न्ति, विनिधाय दिट्ठिं.

पञ्चहाकारेहि ‘‘अदिट्ठं दिट्ठं मे’’ति सम्पजानमुसा भणन्तस्स आपत्ति पाचित्तियस्स – पुब्बेवस्स होति ‘‘मुसा भणिस्स’’न्ति, भणन्तस्स होति ‘‘मुसा भणामी’’ति, भणितस्स होति ‘‘मुसा मया भणित’’न्ति, विनिधाय दिट्ठिं, विनिधाय खन्तिं.

छहाकारेहि ‘‘अदिट्ठं दिट्ठं मे’’ति सम्पजानमुसा भणन्तस्स आपत्ति पाचित्तियस्स – पुब्बेवस्स होति ‘‘मुसा भणिस्स’’न्ति, भणन्तस्स होति ‘‘मुसा भणामी’’ति, भणितस्स होति ‘‘मुसा मया भणित’’न्ति, विनिधाय दिट्ठिं, विनिधाय खन्तिं, विनिधाय रुचिं.

सत्तहाकारेहि ‘‘अदिट्ठं दिट्ठं मे’’ति सम्पजानमुसा भणन्तस्स आपत्ति पाचित्तियस्स’’ – पुब्बेवस्स होति ‘‘मुसा भणिस्स’’न्ति, भणन्तस्स होति ‘‘मुसा भणामी’’ति, भणितस्स होति ‘‘मुसा मया भणित’’न्ति, विनिधाय दिट्ठिं, विनिधाय खन्तिं, विनिधाय रुचिं, विनिधाय भावं.

५. तीहाकारेहि ‘‘अस्सुतं सुतं मे’’ति…पे… अमुतं मुतं मेति…पे… अविञ्ञातं विञ्ञातं मेति सम्पजानमुसा भणन्तस्स आपत्ति पाचित्तियस्स – पुब्बेवस्स होति ‘‘मुसा भणिस्स’’न्ति, भणन्तस्स होति ‘‘मुसा भणामी’’ति, भणितस्स होति ‘‘मुसा मया भणित’’न्ति.

चतूहाकारेहि…पे… पञ्चहाकारेहि…पे… छहाकारेहि…पे… सत्तहाकारेहि ‘‘अविञ्ञातं विञ्ञातं मे’’ति सम्पजानमुसा भणन्तस्स आपत्ति पाचित्तियस्स – पुब्बेवस्स होति ‘‘मुसा भणिस्स’’न्ति, भणन्तस्स होति ‘‘मुसा भणामी’’ति, भणितस्स होति ‘‘मुसा मया भणितन्ति, विनिधाय दिट्ठिं, विनिधाय खन्तिं, विनिधाय रुचिं, विनिधाय भावं.

६. तीहाकारेहि ‘‘अदिट्ठं दिट्ठञ्च मे सुतञ्चा’’ति सम्पजानमुसा भणन्तस्स आपत्ति पाचित्तियस्स…पे… तीहाकारेहि ‘‘अदिट्ठं दिट्ठञ्च मे मुतञ्चा’’ति सम्पजानमुसा भणन्तस्स आपत्ति पाचित्तियस्स…पे… तीहाकारेहि ‘‘अदिट्ठं दिट्ठञ्च मे विञ्ञातञ्चा’’ति सम्पजानमुसा भणन्तस्स आपत्ति पाचित्तियस्स …पे… तीहाकारेहि अदिट्ठं ‘‘दिट्ठञ्च मे सुतञ्च मुतञ्चा’’ति…पे… तीहाकारेहि अदिट्ठं ‘‘दिट्ठञ्च मे सुतञ्च विञ्ञातञ्चा’’ति…पे… तीहाकारेहि अदिट्ठं ‘‘दिट्ठञ्च मे सुतञ्च मुतञ्च विञ्ञातञ्चा’’ति सम्पजानमुसा भणन्तस्स आपत्ति पाचित्तियस्स…पे….

तीहाकारेहि अस्सुतं ‘‘सुतञ्च मे मुतञ्चा’’ति…पे… तीहाकारेहि अस्सुतं ‘‘सुतञ्च मे विञ्ञातञ्चा’’ति…पे… तीहाकारेहि अस्सुतं ‘‘सुतञ्च मे दिट्ठञ्चा’’ति सम्पजानमुसा भणन्तस्स आपत्ति पाचित्तियस्स…पे… तीहाकारेहि अस्सुतं ‘‘सुतञ्च मे मुतञ्च विञ्ञातञ्चा’’ति…पे… तीहाकारेहि अस्सुतं ‘‘सुतञ्च मे मुतञ्च दिट्ठञ्चा’’ति…पे… तीहाकारेहि अस्सुतं ‘‘सुतञ्च मे मुतञ्च विञ्ञातञ्च दिट्ठञ्चा’’ति सम्पजानमुसा भणन्तस्स आपत्ति पाचित्तियस्स…पे….

तीहाकारेहि अमुतं ‘‘मुतञ्च मे विञ्ञातञ्चा’’ति…पे… तीहाकारेहि अमुतं ‘‘मुतञ्च मे दिट्ठञ्चा’’ति…पे… तीहाकारेहि अमुतं ‘‘मुतञ्च मे सुतञ्चा’’ति सम्पजानमुसा भणन्तस्स आपत्ति पाचित्तियस्स…पे… तीहाकारेहि अमुतं ‘‘मुतञ्च मे विञ्ञातञ्च दिट्ठञ्चा’’ति…पे… तीहाकारेहि अमुतं ‘‘मुतञ्च मे विञ्ञातञ्च सुतञ्चा’’ति…पे… तीहाकारेहि अमुतं ‘‘मुतञ्च मे विञ्ञातञ्च दिट्ठञ्च सुतञ्चा’’ति सम्पजानमुसा भणन्तस्स आपत्ति पाचित्तियस्स…पे….

तीहाकारेहि अविञ्ञातं ‘‘विञ्ञातञ्च मे दिट्ठञ्चा’’ति…पे… तीहाकारेहि अविञ्ञातं ‘‘विञ्ञातञ्च मे सुतञ्चा’’ति…पे… तीहाकारेहि अविञ्ञातं ‘‘विञ्ञातञ्च मे मुतञ्चा’’ति सम्पजानमुसा भणन्तस्स आपत्ति पाचित्तियस्स…पे… तीहाकारेहि अविञ्ञातं ‘‘विञ्ञातञ्च मे दिट्ठञ्च सुतञ्चा’’ति…पे… तीहाकारेहि अविञ्ञातं ‘‘विञ्ञातञ्च मे दिट्ठञ्च मुतञ्चा’’ति…पे… तीहाकारेहि अविञ्ञातं ‘‘विञ्ञातञ्च मे दिट्ठञ्च सुतञ्च मुतञ्चा’’ति सम्पजानमुसा भणन्तस्स आपत्ति पाचित्तियस्स…पे….

७. तीहाकारेहि दिट्ठं ‘‘अदिट्ठं मे’’ति…पे… सुतं ‘‘अस्सुतं मे’’ति…पे… मुतं ‘‘अमुतं मे’’ति…पे… विञ्ञातं ‘‘अविञ्ञातं मे’’ति सम्पजानमुसा भणन्तस्स आपत्ति पाचित्तियस्स…पे….

८. तीहाकारेहि दिट्ठं ‘‘सुतं मे’’ति…पे… तीहाकारेहि दिट्ठं ‘‘मुतं मे’’ति…पे… तीहाकारेहि दिट्ठं ‘‘विञ्ञातं मे’’ति सम्पजानमुसा भणन्तस्स आपत्ति पाचित्तियस्स…पे… तीहाकारेहि दिट्ठं ‘‘सुतञ्च मे मुतञ्चा’’ति…पे… तीहाकारेहि दिट्ठं ‘‘सुतञ्च मे विञ्ञातञ्चा’’ति…पे… तीहाकारेहि दिट्ठं ‘‘सुतञ्च मे मुतञ्च विञ्ञातञ्चा’’ति सम्पजानमुसा भणन्तस्स आपत्ति पाचित्तियस्स…पे….

तीहाकारेहि सुतं ‘‘मुतं मे’’ति…पे… तीहाकारेहि सुतं ‘‘विञ्ञातं मे’’ति…पे… तीहाकारेहि सुतं ‘‘दिट्ठं मे’’ति सम्पजानमुसा भणन्तस्स आपत्ति पाचित्तियस्स…पे… तीहाकारेहि सुतं ‘‘मुतञ्च मे विञ्ञातञ्चा’’ति…पे… तीहाकारेहि सुतं ‘‘मुतञ्च मे दिट्ठञ्चा’’ति…पे… तीहाकारेहि सुतं ‘‘मुतञ्च मे विञ्ञातञ्च दिट्ठञ्चा’’ति सम्पजानमुसा भणन्तस्स आपत्ति पाचित्तियस्स…पे….

तीहाकारेहि मुतं ‘‘विञ्ञातं मे’’ति…पे… तीहाकारेहि मुतं ‘‘दिट्ठं मे’’ति…पे… तीहाकारेहि मुतं ‘‘सुतं मे’’ति सम्पजानमुसा भणन्तस्स आपत्ति पाचित्तियस्स…पे… तीहाकारेहि मुतं ‘‘विञ्ञातञ्च मे दिट्ठञ्चा’’ति…पे… तीहाकारेहि मुतं ‘‘विञ्ञातञ्च मे सुतञ्चा’’ति…पे… तीहाकारेहि मुतं ‘‘विञ्ञातञ्च मे दिट्ठञ्च सुतञ्चा’’ति सम्पजानमुसा भणन्तस्स आपत्ति पाचित्तियस्स…पे….

तीहाकारेहि विञ्ञातं ‘‘दिट्ठं मे’’ति…पे… तीहाकारेहि विञ्ञातं ‘‘सुतं मे’’ति …पे… तीहाकारेहि विञ्ञातं ‘‘मुतं मे’’ति सम्पजानमुसा भणन्तस्स आपत्ति पाचित्तियस्स…पे… तीहाकारेहि विञ्ञातं ‘‘दिट्ठञ्च मे सुतञ्चा’’ति…पे… तीहाकारेहि विञ्ञातं ‘‘दिट्ठञ्च मे मुतञ्चा’’ति…पे… तीहाकारेहि विञ्ञातं ‘‘दिट्ठञ्च मे सुतञ्च मुतञ्चा’’ति सम्पजानमुसा भणन्तस्स आपत्ति पाचित्तियस्स…पे….

९. तीहाकारेहि दिट्ठे वेमतिको दिट्ठं नोकप्पेति, दिट्ठं नस्सरति, दिट्ठं पमुट्ठो होति…पे… सुते वेमतिको सुतं नोकप्पेति, सुतं नस्सरति, सुतं पमुट्ठो होति…पे… मुते वेमतिको मुतं नोकप्पेति, मुतं नस्सरति, मुतं पमुट्ठो होति…पे… विञ्ञाते वेमतिको विञ्ञातं नोकप्पेति, विञ्ञातं नस्सरति, विञ्ञातं पमुट्ठो होति… विञ्ञातञ्च मे दिट्ठञ्चाति…पे… विञ्ञातं पमुट्ठो होति विञ्ञातञ्च मे सुतञ्चाति…पे… विञ्ञातं पमुट्ठो होति; विञ्ञातञ्च मे मुतञ्चाति…पे… विञ्ञातं पमुट्ठो होति; विञ्ञातञ्च मे दिट्ठञ्च सुतञ्चाति…पे… विञ्ञातं पमुट्ठो होति; विञ्ञातञ्च मे दिट्ठञ्च मुतञ्चाति…पे… विञ्ञातं पमुट्ठो होति; विञ्ञातञ्च मे दिट्ठञ्च सुतञ्च मुतञ्चाति सम्पजानमुसा भणन्तस्स आपत्ति पाचित्तियस्स.

१०. चतूहाकारेहि…पे… पञ्चहाकारेहि…पे… छहाकारेहि…पे… सत्तहाकारेहि…पे… विञ्ञातं पमुट्ठो होति, विञ्ञातञ्च मे दिट्ठञ्च सुतञ्च मुतञ्चाति सम्पजानमुसा भणन्तस्स आपत्ति पाचित्तियस्स – पुब्बेवस्स होति ‘‘मुसा भणिस्स’’न्ति, भणन्तस्स होति ‘‘मुसा भणामी’’ति, भणितस्स होति ‘‘मुसा मया भणित’’न्ति, विनिधाय दिट्ठिं, विनिधाय खन्तिं, विनिधाय रुचिं, विनिधाय भावं.

११. अनापत्ति दवा भणति, रवा भणति [दवाय भणति, रवाय भणति (स्या.)]. ‘‘दवा भणति नाम सहसा भणति. रवा भणति नाम ‘अञ्ञं भणिस्सामी’ति अञ्ञं भणति’’. उम्मत्तकस्स, आदिकम्मिकस्साति.

मुसावादसिक्खापदं निट्ठितं पठमं.

२. ओमसवादसिक्खापदं

१२. तेन समयेन बुद्धो भगवा सावत्थियं विहरति जेतवने अनाथपिण्डिकस्स आरामे. तेन खो पन समयेन छब्बग्गिया भिक्खू पेसलेहि भिक्खूहि सद्धिं भण्डन्ता [भण्डेन्ता (इतिपि)] पेसले भिक्खू ओमसन्ति – जातियापि, नामेनपि, गोत्तेनपि, कम्मेनपि, सिप्पेनपि, आबाधेनपि, लिङ्गेनपि, किलेसेनपि, आपत्तियापि; हीनेनपि अक्कोसेन खुंसेन्ति वम्भेन्ति. ये ते भिक्खू अप्पिच्छा…पे… ते उज्झायन्ति खिय्यन्ति विपाचेन्ति – ‘‘कथञ्हि नाम छब्बग्गिया भिक्खू पेसलेहि भिक्खूहि सद्धिं भण्डन्ता पेसले भिक्खू ओमसिस्सन्ति – जातियापि, नामेनपि, गोत्तेनपि, कम्मेनपि, सिप्पेनपि, आबाधेनपि, लिङ्गेनपि, किलेसेनपि, आपत्तियापि; हीनेनपि अक्कोसेन खुंसेस्सन्ति वम्भेस्सन्ती’’ति!

अथ खो ते भिक्खू छब्बग्गिये भिक्खू अनेकपरियायेन विगरहित्वा भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं…पे… सच्चं किर तुम्हे, भिक्खवे, पेसलेहि भिक्खूहि सद्धिं भण्डन्ता पेसले भिक्खू ओमसथ – जातियापि…पे… हीनेनपि अक्कोसेन खुंसेथ वम्भेथाति? ‘‘सच्चं, भगवा’’ति. विगरहि बुद्धो भगवा…पे… कथञ्हि नाम तुम्हे, मोघपुरिसा, पेसलेहि भिक्खूहि सद्धिं भण्डन्ता पेसले भिक्खू ओमसिस्सथ – जातियापि…पे… हीनेनपि अक्कोसेन खुंसेस्सथ वम्भेस्सथ! नेतं, मोघपुरिसा, अप्पसन्नानं वा पसादाय…पे… विगरहित्वा…पे… धम्मिं कथं कत्वा भिक्खू आमन्तेसि –

१३. ‘‘भूतपुब्बं, भिक्खवे, तक्कसिलायं [तक्कसीलायं (क.)] अञ्ञतरस्स ब्राह्मणस्स नन्दिविसालो नाम बलीबद्दो [बलिवद्दो (सी.), बलिबद्दो (स्या.)] अहोसि. अथ खो, भिक्खवे, नन्दिविसालो बलीबद्दो तं ब्राह्मणं एतदवोच – ‘‘गच्छ त्वं, ब्राह्मण, सेट्ठिना सद्धिं सहस्सेन अब्भुतं करोहि – मय्हं बलीबद्दो सकटसतं अतिबद्धं पवट्टेस्सती’’ति. अथ खो, भिक्खवे, सो ब्राह्मणो सेट्ठिना सद्धिं सहस्सेन अब्भुतं अकासि – मय्हं बलीबद्दो सकटसतं अतिबद्धं पवट्टेस्सतीति. अथ खो, भिक्खवे, सो ब्राह्मणो सकटसतं अतिबन्धित्वा नन्दिविसालं बलीबद्दं युञ्जित्वा एतदवोच – ‘‘गच्छ, कूट [अञ्छ कूट (सी. स्या.)], वहस्सु, कूटा’ति. अथ खो, भिक्खवे, नन्दिविसालो बलीबद्दो तत्थेव अट्ठासि. अथ खो, भिक्खवे, सो ब्राह्मणो सहस्सेन पराजितो पज्झायि. अथ खो, भिक्खवे, नन्दिविसालो बलीबद्दो तं ब्राह्मणं एतदवोच – ‘‘किस्स त्वं, ब्राह्मण, पज्झायसी’’ति? ‘तथा हि पनाहं, भो, तया सहस्सेन पराजितो’’ति. ‘किस्स पन मं त्वं, ब्राह्मण, अकूटं कूटवादेन पापेसि? गच्छ त्वं, ब्राह्मण, सेट्ठिना सद्धिं द्वीहि सहस्सेहि अब्भुतं करोहि – ‘‘मय्हं बलीबद्दो सकटसतं अतिबद्धं पवट्टेस्सती’’ति. ‘‘मा च मं अकूटं कूटवादेन पापेसी’’ति. अथ खो, भिक्खवे, सो ब्राह्मणो सेट्ठिना सद्धिं द्वीहि सहस्सेहि अब्भुतं अकासि – ‘‘मय्हं बलीबद्दो सकटसतं अतिबद्धं पवट्टेस्सती’’ति. अथ खो, भिक्खवे, सो ब्राह्मणो सकटसतं अतिबन्धित्वा नन्दिविसालं बलीबद्दं युञ्जित्वा एतदवोच – ‘‘अच्छ, भद्र, वहस्सु, भद्रा’’ति. अथ खो, भिक्खवे, नन्दिविसालो बलीबद्दो सकटसतं अतिबद्धं पवट्टेसि.

[जा. १.१.२८ नन्दिविसालजातकेपि, तत्थ पन मनुञ्ञसद्दो दिस्सति] ‘‘मनापमेव भासेय्य, ना, मनापं कुदाचनं;

मनापं भासमानस्स, गरुं भारं उदब्बहि;

धनञ्च नं अलाभेसि, तेन च, त्तमनो अहूति.

‘‘तदापि मे, भिक्खवे, अमनापा खुंसना वम्भना. किमङ्गं पन एतरहि मनापा भविस्सति खुंसना वम्भना? नेतं, भिक्खवे, अप्पसन्नानं वा पसादाय…पे…. ‘‘एवञ्च पन, भिक्खवे, इमं सिक्खापदं उद्दिसेय्याथ –

१४. ‘‘ओमसवादे पाचित्तिय’’न्ति.

१५. ओमसवादो नाम दसहि आकारेहि ओमसति – जातियापि, नामेनपि, गोत्तेनपि, कम्मेनपि, सिप्पेनपि, आबाधेनपि, लिङ्गेनपि, किलेसेनपि, आपत्तियापि, अक्कोसेनपि.

जाति नाम द्वे जातियो – हीना च जाति उक्कट्ठा च जाति. हीना नाम जाति – चण्डालजाति, वेनजाति, नेसादजाति, रथकारजाति, पुक्कुसजाति. एसा हीना नाम जाति. उक्कट्ठा नाम जाति – खत्तियजाति, ब्राह्मणजाति. एसा उक्कट्ठा नाम जाति.

नामं नाम द्वे नामानि – हीनञ्च नामं उक्कट्ठञ्च नामं. हीनं नाम नामं – अवकण्णकं, जवकण्णकं, धनिट्ठकं, सविट्ठकं, कुलवड्ढकं, तेसु तेसु वा पन जनपदेसु ओञ्ञातं अवञ्ञातं हीळितं परिभूतं अचित्तीकतं, एतं हीनं नाम नामं. उक्कट्ठं नाम नामं – बुद्धप्पटिसंयुत्तं, धम्मप्पटिसंयुत्तं, सङ्घप्पटिसंयुत्तं, तेसु तेसु वा पन जनपदेसु अनोञ्ञातं अनवञ्ञातं अहीळितं अपरिभूतं चित्तीकतं, एतं उक्कट्ठं नाम नामं.

गोत्तं नाम द्वे गोत्तानि – हीनञ्च गोत्तं उक्कट्ठञ्च गोत्तं. हीनं नाम गोत्तं – कोसियगोत्तं, भारद्वाजगोत्तं, तेसु तेसु वा पन जनपदेसु ओञ्ञातं अवञ्ञातं हीळितं परिभूतं अचित्तीकतं, एतं हीनं नाम गोत्तं. उक्कट्ठं नाम गोत्तं – गोतमगोत्तं, मोग्गल्लानगोत्तं, कच्चानगोत्तं, वासिट्ठगोत्तं, तेसु तेसु वा पन जनपदेसु अनोञ्ञातं अनवञ्ञातं अहीळितं अपरिभूतं चित्तीकतं, एतं उक्कट्ठं नाम गोत्तं.

कम्मं नाम द्वे कम्मानि – हीनञ्च कम्मं उक्कट्ठञ्च कम्मं. हीनं नाम कम्मं – कोट्ठककम्मं, पुप्फछड्डककम्मं, तेसु तेसु वा पन जनपदेसु ओञ्ञातं अवञ्ञातं हीळितं परिभूतं अचित्तीकतं, एतं हीनं नाम कम्मं. उक्कट्ठं नाम कम्मं – कसि, वणिज्जा, गोरक्खा, तेसु तेसु वा पन जनपदेसु अनोञ्ञातं अनवञ्ञातं अहीळितं अपरिभूतं चित्तीकतं. एतं उक्कट्ठं नाम कम्मं.

सिप्पं नाम द्वे सिप्पानि – हीनञ्च सिप्पं उक्कट्ठञ्च सिप्पं. हीनं नाम सिप्पं – नळकारसिप्पं, कुम्भकारसिप्पं, पेसकारसिप्पं, चम्मकारसिप्पं, नहापितसिप्पं, तेसु तेसु वा पन जनपदेसु ओञ्ञातं अवञ्ञातं हीळितं परिभूतं अचित्तीकतं. एतं हीनं नाम सिप्पं. उक्कट्ठं नाम सिप्पं – मुद्दा, गणना, लेखा, तेसु तेसु वा पन जनपदेसु अनोञ्ञातं अनवञ्ञातं अहीळितं अपरिभूतं चित्तीकतं, एतं उक्कट्ठं नाम सिप्पं.

सब्बेपि आबाधा हीना, अपिच मधुमेहो आबाधो उक्कट्ठो.

लिङ्गं नाम द्वे लिङ्गानि – हीनञ्च लिङ्गं उक्कट्ठञ्च लिङ्गं. हीनं नाम लिङ्गं – अतिदीघं, अतिरस्सं, अतिकण्हं, अच्चोदातं, एतं हीनं नाम लिङ्गं. उक्कट्ठं नाम लिङ्गं – नातिदीघं, नातिरस्सं, नातिकण्हं, नाच्चोदातं. एतं उक्कट्ठं नाम लिङ्गं.

सब्बेपि किलेसा हीना.

सब्बापि आपत्तियो हीना. अपिच, सोतापत्तिसमापत्ति उक्कट्ठा.

अक्कोसो नाम द्वे अक्कोसा – हीनो च अक्कोसो उक्कट्ठो च अक्कोसो. हीनो नाम अक्कोसो – ओट्ठोसि, मेण्डोसि, गोणोसि, गद्रभोसि, तिरच्छानगतोसि, नेरयिकोसि; नत्थि तुय्हं सुगति, दुग्गति येव तुय्हं पाटिकङ्खाति, यकारेन वा भकारेन वा, काटकोटचिकाय वा, एसो हीनो नाम अक्कोसो. उक्कट्ठो नाम अक्कोसो – पण्डितोसि, ब्यत्तोसि, मेधावीसि, बहुस्सुतोसि, धम्मकथिकोसि, नत्थि तुय्हं दुग्गति, सुगतियेव तुय्हं पाटिकङ्खाति, एसो उक्कट्ठो नाम अक्कोसो.

१६. उपसम्पन्नो उपसम्पन्नं खुंसेतुकामो वम्भेतुकामो मङ्कुकत्तुकामो हीनेन हीनं वदेति, चण्डालं वेनं नेसादं रथकारं पुक्कुसं – ‘‘चण्डालोसि, वेनोसि, नेसादोसि, रथकारोसि, पुक्कुसोसी’’ति भणति [वदेतीति उद्देसो. भणतीति वित्थारो (वजिरबुद्धि)], आपत्ति वाचाय, वाचाय पाचित्तियस्स.

उपसम्पन्नो उपसम्पन्नं खुंसेतुकामो वम्भेतुकामो मङ्कुकत्तुकामो हीनेन उक्कट्ठं वदेति, खत्तियं ब्राह्मणं – ‘‘चण्डालोसि, वेनोसि, नेसादोसि, रथकारोसि, पुक्कुसोसी’’ति भणति, आपत्ति वाचाय, वाचाय पाचित्तियस्स.

उपसम्पन्नो उपसम्पन्नं खुंसेतुकामो वम्भेतुकामो मङ्कुकत्तुकामो उक्कट्ठेन हीनं वदेति, चण्डालं वेनं नेसादं रथकारं पुक्कुसं – ‘‘खत्तियोसि, ब्राह्मणोसी’’ति भणति, आपत्ति वाचाय, वाचाय पाचित्तियस्स.

उपसम्पन्नो उपसम्पन्नं खुंसेतुकामो वम्भेतुकामो मङ्कुकत्तुकामो उक्कट्ठेन उक्कट्ठं वदेति, खत्तियं ब्राह्मणं – ‘‘खत्तियोसि, ब्राह्मणोसी’’ति भणति, आपत्ति वाचाय, वाचाय पाचित्तियस्स.

१७. उपसम्पन्नो उपसम्पन्नं खुंसेतुकामो वम्भेतुकामो मङ्कुकत्तुकामो हीनेन हीनं वदेति, अवकण्णकं जवकण्णकं धनिट्ठकं सविट्ठकं कुलवड्ढकं – ‘‘अवकण्णकोसि, जवकण्णकोसि, धनिट्ठकोसि, सविट्ठकोसि, कुलवड्ढकोसी’’ति भणति, आपत्ति वाचाय, वाचाय पाचित्तियस्स.

उपसम्पन्नो उपसम्पन्नं खुंसेतुकामो वम्भेतुकामो मङ्कुकत्तुकामो हीनेन उक्कट्ठं वदेति, बुद्धरक्खितं धम्मरक्खितं सङ्घरक्खितं – ‘‘अवकण्णकोसि, जवकण्णकोसि, धनिट्ठकोसि, सविट्ठकोसि, कुलवड्ढकोसी’’ति भणति, आपत्ति वाचाय, वाचाय पाचित्तियस्स.

उपसम्पन्नो उपसम्पन्नं खुंसेतुकामो वम्भेतुकामो मङ्कुकत्तुकामो उक्कट्ठेन हीनं वदेति, अवकण्णकं जवकण्णकं धनिट्ठकं सविट्ठकं कुलवड्ढकं – ‘‘बुद्धरक्खितोसि, धम्मरक्खितोसि, सङ्घरक्खितोसी’’ति भणति, आपत्ति वाचाय, वाचाय पाचित्तियस्स.

उपसम्पन्नो उपसम्पन्नं खुंसेतुकामो वम्भेतुकामो मङ्कुकत्तुकामो उक्कट्ठेन उकट्ठं वदेति, बुद्धरक्खितं धम्मरक्खितं सङ्घरक्खितं – ‘‘बुद्धरक्खितोसि, धम्मरक्खितोसि, सङ्घरक्खितोसी’’ति भणति, आपत्ति वाचाय, वाचाय पाचित्तियस्स.

१८. उपसम्पन्नो उपसम्पन्नं खुंसेतुकामो वम्भेतुकामो मङ्कुकत्तुकामो हीनेन हीनं वदेति, कोसियं भारद्वाजं – ‘‘कोसियोसि, भारद्वाजोसी’’ति भणति, आपत्ति वाचाय, वाचाय पाचित्तियस्स.

उपसम्पन्नो उपसम्पन्नं खुंसेतुकामो वम्भेतुकामो मङ्कुकत्तुकामो हीनेन उक्कट्ठं वदेति, गोतमं मोग्गल्लानं कच्चानं वासिट्ठं – ‘‘कोसियोसि, भारद्वाजोसी’’ति भणति, आपत्ति वाचाय, वाचाय पाचित्तियस्स.

उपसम्पन्नो उपसम्पन्नं खुंसेतुकामो वम्भेतुकामो मङ्कुकत्तुकामो उक्कट्ठेन हीनं वदेति, कोसियं भारद्वाजं – ‘‘गोतमोसि, मोग्गल्लानोसि, कच्चानोसि, वासिट्ठोसी’’ति भणति, आपत्ति वाचाय, वाचाय पाचित्तियस्स.

उपसम्पन्नो उपसम्पन्नं खुंसेतुकामो वम्भेतुकामो मङ्कुकत्तुकामो उक्कट्ठेन उक्कट्ठं वदेति, गोतमं मोग्गल्लानं कच्चानं वासिट्ठं – ‘‘गोतमोसि, मोग्गल्लानोसि, कच्चानोसि, वासिट्ठोसी’’ति भणति, आपत्ति वाचाय, वाचाय पाचित्तियस्स.

१९. उपसम्पन्नो उपसम्पन्नं खुंसेतुकामो वम्भेतुकामो मङ्कुकत्तुकामो हीनेन हीनं वदेति, कोट्ठकं पुप्फछड्डकं – ‘‘कोट्ठकोसि, पुप्फछड्डकोसी’’ति भणति, आपत्ति वाचाय, वाचाय पाचित्तियस्स.

उपसम्पन्नो उपसम्पन्नं खुंसेतुकामो वम्भेतुकामो मङ्कुकत्तुकामो हीनेन उक्कट्ठं वदेति, कस्सकं वाणिजं गोरक्खं – ‘‘कोट्ठकोसि, पुप्फछड्डकोसी’’ति भणति, आपत्ति वाचाय, वाचाय पाचित्तियस्स.

उपसम्पन्नो उपसम्पन्नं खुंसेतुकामो वम्भेतुकामो मङ्कुकत्तुकामो उक्कट्ठेन हीनं वदेति, कोट्ठकं पुप्फछड्डकं – ‘‘कस्सकोसि, वाणिजोसि, गोरक्खोसी’’ति भणति, आपत्ति वाचाय, वाचाय पाचित्तियस्स.

उपसम्पन्नो उपसम्पन्नं खुंसेतुकामो वम्भेतुकामो मङ्कुकत्तुकामो उक्कट्ठेन उक्कट्ठं वदेति, कस्सकं वाणिजं गोरक्खं – ‘‘कस्सकोसि, वाणिजोसि, गोरक्खोसी’’ति भणति, आपत्ति वाचाय, वाचाय पाचित्तियस्स.

२०. उपसम्पन्नो उपसम्पन्नं खुंसेतुकामो वम्भेतुकामो मङ्कुकत्तुकामो हीनेन हीनं वदेति, नळकारं कुम्भकारं पेसकारं चम्मकारं नहापितं – ‘‘नळकारोसि, कुम्भकारोसि, पेसकारोसि, चम्मकारोसि, नहापितोसी’’ति भणति, आपत्ति वाचाय, वाचाय पाचित्तियस्स.

उपसम्पन्नो उपसम्पन्नं खुंसेतुकामो वम्भेतुकामो मङ्कुकत्तुकामो हीनेन उक्कट्ठं वदेति, मुद्दिकं गणकं लेखकं – ‘‘नळकारोसि, कुम्भकारोसि, पेसकारोसि, चम्मकारोसि, नहापितोसी’’ति भणति, आपत्ति वाचाय, वाचाय पाचित्तियस्स.

उपसम्पन्नो उपसम्पन्नं खुंसेतुकामो वम्भेतुकामो मङ्कुकत्तुकामो उक्कट्ठेन हीनं वदेति, नळकारं कुम्भकारं पेसकारं चम्मकारं नहापितं – ‘‘मुद्दिकोसि, गणकोसि, लेखकोसी’’ति भणति, आपत्ति वाचाय, वाचाय पाचित्तियस्स.

उपसम्पन्नो उपसम्पन्नं खुंसेतुकामो वम्भेतुकामो मङ्कुकत्तुकामो उक्कट्ठेन उक्कट्ठं वदेति, मुद्दिकं गणकं लेखकं – ‘‘मुद्दिकोसि, गणकोसि, लेखकोसी’’ति भणति, आपत्ति वाचाय, वाचाय पाचित्तियस्स.

२१. उपसम्पन्नो उपसम्पन्नं खुंसेतुकामो वम्भेतुकामो मङ्कुकत्तुकामो हीनेन हीनं वदेति, कुट्ठिकं गण्डिकं किलासिकं सोसिकं अपमारिकं – ‘‘कुट्ठिकोसि, गण्डिकोसि, किलासिकोसि, सोसिकोसि, अपमारिकोसी’’ति भणति, आपत्ति वाचाय, वाचाय पाचित्तियस्स.

उपसम्पन्नो उपसम्पन्नं खुंसेतुकामो वम्भेतुकामो मङ्कुकत्तुकामो हीनेन उक्कट्ठं वदेति, मधुमेहिकं – ‘‘कुट्ठिकोसि, गण्डिकोसि, किलासिकोसि, सोसिकोसि, अपमारिकोसी’’ति भणति, आपत्ति वाचाय, वाचाय पाचित्तियस्स.

उपसम्पन्नो उपसम्पन्नं खुंसेतुकामो वम्भेतुकामो मङ्कुकत्तुकामो उक्कट्ठेन हीनं वदेति, कुट्ठिकं गण्डिकं किलासिकं सोसिकं अपमारिकं – ‘‘मधुमेहिकोसी’’ति भणति, आपत्ति वाचाय, वाचाय पाचित्तियस्स.

उपसम्पन्नो उपसम्पन्नं खुंसेतुकामो वम्भेतुकामो मङ्कुकत्तुकामो उक्कट्ठेन उक्कट्ठं वदेति, मधुमेहिकं – ‘‘मधुमेहिकोसी’’ति भणति, आपत्ति वाचाय, वाचाय पाचित्तियस्स.

२२. उपसम्पन्नो उपसम्पन्नं खुंसेतुकामो वम्भेतुकामो मङ्कुकत्तुकामो हीनेन हीनं वदेति, अतिदीघं अतिरस्सं अतिकण्हं अच्चोदातं – ‘‘अतिदीघोसि, अतिरस्सोसि, अतिकण्होसि, अच्चोदातोसी’’ति भणति, आपत्ति वाचाय, वाचाय पाचित्तियस्स.

उपसम्पन्नो उपसम्पन्नं खुंसेतुकामो वम्भेतुकामो मङ्कुकत्तुकामो हीनेन उक्कट्ठं वदेति, नातिदीघं नातिरस्सं नातिकण्हं नाच्चोदातं – ‘‘अतिदीघोसि, अतिरस्सोसि, अतिकण्होसि, अच्चोदातोसी’’ति भणति, आपत्ति वाचाय, वाचाय पाचित्तियस्स.

उपसम्पन्नो उपसम्पन्नं खुंसेतुकामो वम्भेतुकामो मङ्कुकत्तुकामो उक्कट्ठेन हीनं वदेति, अतिदीघं अतिरस्सं अतिकण्हं अच्चोदातं – ‘‘नातिदीघोसि, नातिरस्सोसि, नातिकण्होसि, नाच्चोदातोसी’’ति भणति, आपत्ति वाचाय, वाचाय पाचित्तियस्स.

उपसम्पन्नो उपसम्पन्नं खुंसेतुकामो वम्भेतुकामो मङ्कुकत्तुकामो उक्कट्ठेन उक्कट्ठं वदेति, नातिदीघं नातिरस्सं नातिकण्हं नाच्चोदातं – ‘‘नातिदीघोसि, नातिरस्सोसि, नातिकण्होसि, नाच्चोदातोसी’’ति भणति, आपत्ति वाचाय, वाचाय पाचित्तियस्स.

२३. उपसम्पन्नो उपसम्पन्नं खुंसेतुकामो वम्भेतुकामो मङ्कुकत्तुकामो हीनेन हीनं वदेति, रागपरियुट्ठितं दोसपरियुट्ठितं मोहपरियुट्ठितं – ‘‘रागपरियुट्ठितोसि, दोसपरियुट्ठितोसि, मोहपरियुट्ठितोसी’’ति भणति, आपत्ति वाचाय, वाचाय पाचित्तियस्स.

उपसम्पन्नो उपसम्पन्नं खुंसेतुकामो वम्भेतुकामो मङ्कुकत्तुकामो हीनेन उक्कट्ठं वदेति, वीतरागं वीतदोसं वीतमोहं – ‘‘रागपरियुट्ठितोसि, दोसपरियुट्ठितोसि, मोहपरियुट्ठितोसी’’ति भणति, आपत्ति वाचाय, वाचाय पाचित्तियस्स.

उपसम्पन्नो उपसम्पन्नं खुंसेतुकामो वम्भेतुकामो मङ्कुकत्तुकामो उक्कट्ठेन हीनं वदेति, रागपरियुट्ठितं दोसपरियुट्ठितं मोहपरियुट्ठितं – ‘‘वीतरागोसि, वीतदोसोसि, वीतमोहोसी’’ति भणति, आपत्ति वाचाय, वाचाय पाचित्तियस्स.

उपसम्पन्नो उपसम्पन्नं खुंसेतुकामो वम्भेतुकामो मङ्कुकत्तुकामो उक्कट्ठेन उक्कट्ठं वदेति, वीतरागं वीतदोसं वीतमोहं – ‘‘वीतरागोसि, वीतदोसोसि, वीतमोहोसी’’ति भणति, आपत्ति वाचाय, वाचाय पाचित्तियस्स.

२४. उपसम्पन्नो उपसम्पन्नं खुंसेतुकामो वम्भेतुकामो मङ्कुकत्तुकामो हीनेन हीनं वदेति, पाराजिकं अज्झापन्नं सङ्घादिसेसं अज्झापन्नं थुल्लच्चयं अज्झापन्नं पाचित्तियं अज्झापन्नं पाटिदेसनीयं अज्झापन्नं दुक्कटं अज्झापन्नं दुब्भासितं अज्झापन्नं – ‘‘पाराजिकं अज्झापन्नोसि, सङ्घादिसेसं अज्झापन्नोसि, थुल्लच्चयं अज्झापन्नोसि, पाचित्तियं अज्झापन्नोसि, पाटिदेसनीयं अज्झापन्नोसि, दुक्कटं अज्झापन्नोसि, दुब्भासितं अज्झापन्नोसी’’ति भणति, आपत्ति वाचाय, वाचाय पाचित्तियस्स.

उपसम्पन्नो उपसम्पन्नं खुंसेतुकामो वम्भेतुकामो मङ्कुकत्तुकामो हीनेन उक्कट्ठं वदेति, सोतापन्नं – ‘‘पाराजिकं अज्झापन्नोसि…पे… दुब्भासितं अज्झापन्नोसी’’ति भणति, आपत्ति वाचाय, वाचाय पाचित्तियस्स.

उपसम्पन्नो उपसम्पन्नं खुंसेतुकामो वम्भेतुकामो मङ्कुकत्तुकामो उक्कट्ठेन हीनं वदेति, पाराजिकं अज्झापन्नं…पे… दुब्भासितं अज्झापन्नं – ‘‘सोतापन्नोसी’’ति भणति, आपत्ति वाचाय, वाचाय पाचित्तियस्स.

उपसम्पन्नो उपसम्पन्नं खुंसेतुकामो वम्भेतुकामो मङ्कुकत्तुकामो उक्कट्ठेन उक्कट्ठं वदेति, सोतापन्नं – ‘‘सोतापन्नोसी’’ति भणति, आपत्ति वाचाय, वाचाय पाचित्तियस्स.

२५. उपसम्पन्नो उपसम्पन्नं खुंसेतुकामो वम्भेतुकामो मङ्कुकत्तुकामो हीनेन हीनं वदेति, ओट्ठं मेण्डं गोणं गद्रभं तिरच्छानगतं नेरयिकं – ‘‘ओट्ठोसि, मेण्डोसि, गोणोसि, गद्रभोसि, तिरच्छानगतोसि, नेरयिकोसि, नत्थि तुय्हं सुगति, दुग्गति येव तुय्हं पाटिकङ्खा’’ति भणति, आपत्ति वाचाय, वाचाय पाचित्तियस्स.

उपसम्पन्नो उपसम्पन्नं खुंसेतुकामो वम्भेतुकामो मङ्कुकत्तुकामो हीनेन उक्कट्ठं वदेति, पण्डितं ब्यत्तं मेधावि बहुस्सुतं धम्मकथिकं – ‘‘ओट्ठोसि, मेण्डोसि, गोणोसि, गद्रभोसि, तिरच्छानगतोसि, नेरयिकोसि; नत्थि तुय्हं सुगति, दुग्गति येव तुय्हं पाटिकङ्खा’’ति भणति, आपत्ति वाचाय, वाचाय पाचित्तियस्स.

उपसम्पन्नो उपसम्पन्नं खुंसेतुकामो वम्भेतुकामो मङ्कुकत्तुकामो उक्कट्ठेन हीनं वदेति, ओट्ठं मेण्डं गोणं गद्रभं तिरच्छानगतं नेरयिकं – ‘‘पण्डितोसि, ब्यत्तोसि, मेधावीसि, बहुस्सुतोसि, धम्मकथिकोसि, नत्थि तुय्हं दुग्गति, सुगति येव तुय्हं पाटिकङ्खा’’ति भणति, आपत्ति वाचाय, वाचाय पाचित्तियस्स.

उपसम्पन्नो उपसम्पन्नं खुंसेतुकामो वम्भेतुकामो मङ्कुकत्तुकामो उक्कट्ठेन उक्कट्ठं वदेति, पण्डितं ब्यत्तं मेधाविं बहुस्सुतं धम्मकथिकं – ‘‘पण्डितोसि, ब्यत्तोसि, मेधावीसि, बहुस्सुतोसि, धम्मकथिकोसि, नत्थि तुय्हं दुग्गति, सुगति येव तुय्हं पाटिकङ्खा’’ति भणति, आपत्ति वाचाय, वाचाय पाचित्तियस्स.

२६. उपसम्पन्नो उपसम्पन्नं खुंसेतुकामो वम्भेतुकामो मङ्कुकत्तुकामो एवं वदेति, ‘‘सन्ति इधेकच्चे चण्डाला वेना नेसादा रथकारा पुक्कुसा’’ति भणति, आपत्ति वाचाय, वाचाय दुक्कटस्स.

उपसम्पन्नो उपसम्पन्नं खुंसेतुकामो वम्भेतुकामो मङ्कुकत्तुकामो एवं वदेति, ‘‘सन्ति इधेकच्चे खत्तिया, ब्राह्मणा’’ति भणति, आपत्ति वाचाय, वाचाय दुक्कटस्स.

२७. उपसम्पन्नो उपसम्पन्नं खुंसेतुकामो वम्भेतुकामो मङ्कुकत्तुकामो एवं वदेति, ‘‘सन्ति इधेकच्चे अवकण्णका जवकण्णका धनिट्ठका सविट्ठका कुलवड्ढका’’ति भणति…पे…. ‘‘सन्ति इधेकच्चे बुद्धरक्खिता धम्मरक्खिता सङ्घरक्खिता’’ति भणति …पे…. ‘‘सन्ति इधेकच्चे कोसिया भारद्वाजा’’ति भणति…पे…. ‘‘सन्ति इधेकच्चे गोतमा मोग्गल्लाना कच्चाना वासिट्ठा’’ति भणति…पे…. ‘‘सन्ति इधेकच्चे कोट्ठका पुप्फछड्डका’’ति भणति…पे…. ‘‘सन्ति इधेकच्चे कस्सका वाणिजा गोरक्खा’’ति भणति…पे…. ‘‘सन्ति इधेकच्चे नळकारा कुम्भकारा पेसकारा चम्मकारा नहापिता’’ति भणति…पे…. ‘‘सन्ति इधेकच्चे मुद्दिका गणका लेखका’’ति भणति…पे…. ‘‘सन्ति इधेकच्चे कुट्ठिका गण्डिका किलासिका सोसिका अपमारिका’’ति भणति…पे…. ‘‘सन्ति इधेकच्चे मधुमेहिका’’ति भणति…पे…. ‘‘सन्ति इधेकच्चे अतिदीघा अतिरस्सा अतिकण्हा अच्चोदाता’’ति भणति…पे…. ‘‘सन्ति इधेकच्चे नातिदीघा नातिरस्सा नातिकण्हा नाच्चोदाता’’ति भणति…पे…. ‘‘सन्ति इधेकच्चे रागपरियुट्ठिता दोसपरियुट्ठिता मोहपरियुट्ठिता’’ति भणति…पे…. ‘‘सन्ति इधेकच्चे वीतरागा वीतदोसा वीतमोहा’’ति भणति…पे…. ‘‘सन्ति इधेकच्चे पाराजिकं अज्झापन्ना…पे… दुब्भासितं अज्झापन्ना’’ति भणति…पे…. ‘‘सन्ति इधेकच्चे सोतापन्ना’’ति भणति…पे…. ‘‘सन्ति इधेकच्चे ओट्ठा मेण्डा गोणा गद्रभा तिरच्छानगता नेरयिका, नत्थि तेसं सुगति, दुग्गतियेव तेसं पाटिकङ्खा’’ति भणति, आपत्ति वाचाय, वाचाय दुक्कटस्स.

२८. उपसम्पन्नो उपसम्पन्नं खुंसेतुकामो वम्भेतुकामो मङ्कुकत्तुकामो एवं वदेति, ‘‘सन्ति इधेकच्चे पण्डिता ब्यत्ता, मेधावी बहुस्सुता धम्मकथिका, नत्थि तेसं दुग्गति, सुगतियेव तेसं पाटिकङ्खा’’ति भणति, आपत्ति वाचाय, वाचाय दुक्कटस्स.

२९. उपसम्पन्नो उपसम्पन्नं खुंसेतुकामो वम्भेतुकामो मङ्कुकत्तुकामो एवं वदेति, ‘‘ये नून चण्डाला वेना नेसादा रथकारा पुक्कुसा’’ति भणति, आपत्ति वाचाय, वाचाय दुक्कटस्स…पे….

उपसम्पन्नो उपसम्पन्नं खुंसेतुकामो वम्भेतुकामो मङ्कुकत्तुकामो एवं वदेति, ‘‘ये नून पण्डिता ब्यत्ता मेधावी बहुस्सुता धम्मकथिका’’ति भणति, आपत्ति वाचाय, वाचाय दुक्कटस्स.

३०. उपसम्पन्नो उपसम्पन्नं खुंसेतुकामो वम्भेतुकामो मङ्कुकत्तुकामो एवं वदेति, ‘‘न मयं चण्डाला वेना नेसादा रथकारा पुक्कुसा’’ति भणति…पे…. ‘‘न मयं पण्डिता ब्यत्ता मेधावी बहुस्सुता धम्मकथिका, नत्थम्हाकं दुग्गति, सुगतियेव अम्हाकं पाटिकङ्खा’’ति भणति. आपत्ति वाचाय, वाचाय दुक्कटस्स.

३१. उपसम्पन्नो अनुपसम्पन्नं खुंसेतुकामो वम्भेतुकामो मङ्कुकत्तुकामो हीनेन हीनं वदेति,…पे… हीनेन उक्कट्ठं वदेति…पे… उक्कट्ठेन हीनं वदेति…पे… उक्कट्ठेन उक्कट्ठं वदेति, पण्डितं ब्यत्तं मेधाविं बहुस्सुतं धम्मकथिकं – ‘‘पण्डितोसि, ब्यत्तोसि, मेधावीसि, बहुस्सुतोसि, धम्मकथिकोसि, नत्थि तुय्हं दुग्गति, सुगतियेव तुय्हं पाटिकङ्खा’’ति भणति, आपत्ति वाचाय, वाचाय दुक्कटस्स.

उपसम्पन्नो अनुपसम्पन्नं खुंसेतुकामो वम्भेतुकामो मङ्कुकत्तुकामो एवं वदेति, ‘‘सन्ति इधेकच्चे चण्डाला वेना नेसादा रथकारा पुक्कुसा’’ति भणति…पे…. ‘‘सन्ति इधेकच्चे पण्डिता ब्यत्ता मेधावी बहुस्सुता धम्मकथिका, नत्थि तेसं दुग्गति, सुगतियेव तेसं पाटिकङ्खा’’ति भणति, आपत्ति वाचाय, वाचाय दुक्कटस्स.

उपसम्पन्नो अनुपसम्पन्नं खुंसेतुकामो वम्भेतुकामो मङ्कुकत्तुकामो एवं वदेति, ‘‘ये नून चण्डाला वेना नेसादा रथकारा पुक्कुसा’’ति भणति…पे…. ‘‘ये नून पण्डिता ब्यत्ता मेधावी बहुस्सुता धम्मकथिका’’ति भणति, आपत्ति वाचाय, वाचाय दुक्कटस्स.

उपसम्पन्नो अनुपसम्पन्नं खुंसेतुकामो वम्भेतुकामो मङ्कुकत्तुकामो एवं वदेति, ‘‘न मयं चण्डाला वेना नेसादा रथकारा पुक्कुसा’’ति भणति…पे…. ‘‘न मयं पण्डिता ब्यत्ता मेधावी बहुस्सुता धम्मकथिका, नत्थम्हाकं दुग्गति, सुगतियेव अम्हाकं पाटिकङ्खा’’ति भणति. आपत्ति वाचाय, वाचाय दुक्कटस्स.

३२. उपसम्पन्नो उपसम्पन्नं न खुंसेतुकामो न वम्भेतुकामो न मङ्कुकत्तुकामो, दवकम्यता हीनेन हीनं वदेति, चण्डालं वेनं नेसादं रथकारं पुक्कुसं – ‘‘चण्डालोसि, वेनोसि, नेसादोसि, रथकारोसि, पुक्कुसोसी’’ति भणति, आपत्ति वाचाय, वाचाय दुब्भासितस्स.

उपसम्पन्नो उपसम्पन्नं न खुंसेतुकामो न वम्भेतुकामो न मङ्कुकत्तुकामो, दवकम्यता हीनेन उक्कट्ठं वदेति, खत्तियं ब्राह्मणं – ‘‘चण्डालोसि, वेनोसि, नेसादोसि, रथकारोसि, पुक्कुसोसी’’ति भणति, आपत्ति वाचाय, वाचाय दुब्भासितस्स.

उपसम्पन्नो उपसम्पन्नं न खुंसेतुकामो न वम्भेतुकामो न मङ्कुकत्तुकामो, दवकम्यता उक्कट्ठेन हीनं वदेति, चण्डालं वेनं नेसादं रथकारं पुक्कुसं – ‘‘खत्तियोसि, ब्राह्मणोसी’’ति भणति, आपत्ति वाचाय, वाचाय दुब्भासितस्स.

उपसम्पन्नो उपसम्पन्नं न खुंसेतुकामो न वम्भेतुकामो न मङ्कुकत्तुकामो, दवकम्यता उक्कट्ठेन उक्कट्ठं वदेति, खत्तियं ब्राह्मणं – ‘‘खत्तियोसि, ब्राह्मणोसी’’ति भणति, आपत्ति वाचाय, वाचाय दुब्भासितस्स.

उपसम्पन्नो उपसम्पन्नं न खुंसेतुकामो न वम्भेतुकामो न मङ्कुकत्तुकामो, दवकम्यता हीनेन हीनं वदेति…पे… हीनेन उक्कट्ठं वदेति…पे… उक्कट्ठेन हीनं वदेति…पे… उक्कट्ठेन उक्कट्ठं वदेति, पण्डितं ब्यत्तं मेधाविं बहुस्सुतं धम्मकथिकं – ‘‘पण्डितोसि, ब्यत्तोसि, मेधावीसि, बहुस्सुतोसि, धम्मकथिकोसि, नत्थि तुय्हं दुग्गति, सुगति येव तुय्हं पाटिकङ्खा’’ति भणति, आपत्ति वाचाय, वाचाय दुब्भासितस्स.

३३. उपसम्पन्नो उपसम्पन्नं न खुंसेतुकामो न वम्भेतुकामो न मङ्कुकत्तुकामो, दवकम्यता एवं वदेति, ‘‘सन्ति इधेकच्चे चण्डाला वेना नेसादा रथकारा पुक्कुसा’’ति भणति…पे…. ‘‘सन्ति इधेकच्चे पण्डिता ब्यत्ता मेधावी बहुस्सुता धम्मकथिका, नत्थि तेसं दुग्गति, सुगति येव तेसं पाटिकङ्खा’’ति भणति, आपत्ति वाचाय, वाचाय दुब्भासितस्स.

उपसम्पन्नो उपसम्पन्नं न खुंसेतुकामो न वम्भेतुकामो न मङ्कुकत्तुकामो, दवकम्यता एवं वदेति, ‘‘ये नून चण्डाला वेना नेसादा रथकारा पुक्कुसा’’ति भणति…पे…. ‘‘ये नून पण्डिता ब्यत्ता मेधावी बहुस्सुता धम्मकथिका’’ति भणति, आपत्ति वाचाय, वाचाय दुब्भासितस्स.

उपसम्पन्नो उपसम्पन्नं न खुंसेतुकामो न वम्भेतुकामो न मङ्कुकत्तुकामो, दवकम्यता एवं वदेति, ‘‘न मयं चण्डाला वेना नेसादा रथकारा पुक्कुसा’’ति भणति…पे…. ‘‘न मयं पण्डिता ब्यत्ता मेधावी बहुस्सुता धम्मकथिका, नत्थम्हाकं दुग्गति, सुगतियेव अम्हाकं पाटिकङ्खा’’ति भणति. आपत्ति वाचाय, वाचाय दुब्भासितस्स.

३४. उपसम्पन्नो अनुपसम्पन्नं न खुंसेतुकामो न वम्भेतुकामो न मङ्कुकत्तुकामो, दवकम्यता हीनेन हीनं वदेति…पे… हीनेन उक्कट्ठं वदेति…पे… उक्कट्ठेन हीनं वदेति…पे… उक्कट्ठेन उक्कट्ठं वदेति, पण्डितं ब्यत्तं मेधाविं बहुस्सुतं धम्मकथिकं – ‘‘पण्डितोसि, ब्यत्तोसि, मेधावीसि, बहुस्सुतोसि धम्मकथिकोसि, नत्थि तुय्हं दुग्गति; सुगति येव तुय्हं पाटिकङ्खा’’ति भणति, आपत्ति वाचाय, वाचाय दुब्भासितस्स.

उपसम्पन्नो अनुपसम्पन्नं न खुंसेतुकामो न वम्भेतुकामो न मङ्कुकत्तुकामो, दवकम्यता एवं वदेति, ‘‘सन्ति इधेकच्चे चण्डाला वेना नेसादा रथकारा पुक्कुसा’’ति भणति…पे…. ‘‘सन्ति इधेकच्चे पण्डिता ब्यत्ता मेधावी बहुस्सुता धम्मकथिका, नत्थि तेसं दुग्गति, सुगति येव तेसं पाटिकङ्खा’’ति भणति, आपत्ति वाचाय, वाचाय दुब्भासितस्स.

उपसम्पन्नो अनुपसम्पन्नं न खुंसेतुकामो न वम्भेतुकामो न मङ्कुकत्तुकामो, दवकम्यता एवं वदेति, ‘‘ये नून चण्डाला वेना नेसादा रथकारा पुक्कुसा’’ति भणति…पे…. ‘‘ये नून पण्डिता ब्यत्ता मेधावी बहुस्सुता धम्मकथिका’’ति भणति, आपत्ति वाचाय, वाचाय दुब्भासितस्स.

उपसम्पन्नो अनुपसम्पन्नं न खुंसेतुकामो न वम्भेतुकामो न मङ्कुकत्तुकामो, दवकम्यता एवं वदेति, ‘‘न मयं चण्डाला वेना नेसादा रथकारा पुक्कुसा’’ति भणति…पे…. ‘‘न मयं पण्डिता ब्यत्ता मेधावी बहुस्सुता धम्मकथिका, नत्थम्हाकं दुग्गति, सुगति येव अम्हाकं पाटिकङ्खा’’ति भणति, आपत्ति वाचाय, वाचाय दुब्भासितस्स.

३५. अनापत्ति अत्थपुरेक्खारस्स, धम्मपुरेक्खारस्स, अनुसासनिपुरेक्खारस्स, उम्मत्तकस्स, खित्तचित्तस्स, वेदनाट्टस्स, आदिकम्मिकस्साति.

ओमसवादसिक्खापदं निट्ठितं दुतियं.

३. पेसुञ्ञसिक्खापदं

३६. तेन समयेन बुद्धो भगवा सावत्थियं विहरति जेतवने अनाथपिण्डिकस्स आरामे. तेन खो पन समयेन छब्बग्गिया भिक्खू भिक्खूनं भण्डनजातानं कलहजातानं विवादापन्नानं पेसुञ्ञं उपसंहरन्ति; इमस्स सुत्वा अमुस्स अक्खायन्ति, इमस्स भेदाय; अमुस्स सुत्वा इमस्स अक्खायन्ति, अमुस्स भेदाय. तेन अनुप्पन्नानि चेव भण्डनानि उप्पज्जन्ति, उप्पन्नानि च भण्डनानि भिय्योभावाय वेपुल्लाय संवत्तन्ति. ये ते भिक्खू अप्पिच्छा…पे… ते उज्झायन्ति खिय्यन्ति विपाचेन्ति – ‘‘कथञ्हि नाम छब्बग्गिया भिक्खू भिक्खूनं भण्डनजातानं कलहजातानं विवादापन्नानं पेसुञ्ञं उपसंहरिस्सन्ति, इमस्स सुत्वा अमुस्स अक्खायिस्सन्ति, इमस्स भेदाय; अमुस्स सुत्वा इमस्स अक्खायिस्सन्ति, अमुस्स भेदाय! तेन अनुप्पन्नानि चेव भण्डनानि उप्पज्जन्ति, उप्पन्नानि च भण्डनानि भिय्योभावाय वेपुल्लाय संवत्तन्ती’’ति. अथ खो ते भिक्खू छब्बग्गिये भिक्खू अनेकपरियायेन विगरहित्वा भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं…पे… ‘‘सच्चं किर तुम्हे, भिक्खवे, भिक्खूनं भण्डनजातानं कलहजातानं विवादापन्नानं पेसुञ्ञं उपसंहरथ, इमस्स सुत्वा अमुस्स अक्खायथ, इमस्स भेदाय, अमुस्स सुत्वा इमस्स अक्खायथ, अमुस्स भेदाय? तेन अनुप्पन्नानि चेव भण्डनानि उप्पज्जन्ति, उप्पन्नानि च भण्डनानि भिय्योभावाय वेपुल्लाय संवत्तन्ती’’ति? ‘‘सच्चं, भगवा’’ति. विगरहि बुद्धो भगवा…पे… कथञ्हि नाम तुम्हे, मोघपुरिसा, भिक्खूनं भण्डनजातानं कलहजातानं विवादापन्नानं पेसुञ्ञं उपसंहरिस्सथ! इमस्स सुत्वा अमुस्स अक्खायिस्सथ, इमस्स भेदाय! अमुस्स सुत्वा इमस्स अक्खायिस्सथ, अमुस्स भेदाय! तेन अनुप्पन्नानि चेव भण्डनानि उप्पज्जन्ति, उप्पन्नानि च भण्डनानि भिय्योभावाय वेपुल्लाय संवत्तन्ति. नेतं, मोघपुरिसा, अप्पसन्नानं वा पसादाय. पसन्नानं वा भिय्योभावाय…पे… एवञ्च पन, भिक्खवे, इमं सिक्खापदं उद्दिसेय्याथ –

३७. ‘‘भिक्खुपेसुञ्ञे पाचित्तिय’’न्ति.

३८. पेसुञ्ञं नाम द्वीहाकारेहि पेसुञ्ञं होति – पियकम्यस्स वा भेदाधिप्पायस्स वा. दसहाकारेहि पेसुञ्ञं उपसंहरति – जातितोपि, नामतोपि, गोत्ततोपि, कम्मतोपि, सिप्पतोपि, आबाधतोपि, लिङ्गतोपि, किलेसतोपि, आपत्तितोपि, अक्कोसतोपि.

जाति नाम द्वे जातियो – हीना च जाति उक्कट्ठा च जाति. हीना नाम जाति – चण्डालजाति वेनजाति नेसादजाति रथकारजाति पुक्कुसजाति. एसा हीना नाम जाति. उक्कट्ठा नाम जाति – खत्तियजाति ब्राह्मणजाति. एसा उक्कट्ठा नाम जाति…पे….

अक्कोसो नाम द्वे अक्कोसा – हीनो च अक्कोसो उक्कट्ठो च अक्कोसो. हीनो नाम अक्कोसो – ओट्ठोसि, मेण्डोसि, गोणोसि, गद्रभोसि, तिरच्छानगतोसि, नेरयिकोसि; नत्थि तुय्हं सुगति; दुग्गति येव तुय्हं पाटिकङ्खाति, यकारेन वा भकारेन वा काटकोटचिकाय वा. एसो हीनो नाम अक्कोसो. उक्कट्ठो नाम अक्कोसो – पण्डितोसि, ब्यत्तोसि, मेधावीसि, बहुस्सुतोसि, धम्मकथिकोसि; नत्थि तुय्हं दुग्गति; सुगति येव तुय्हं पाटिकङ्खाति. एसो उक्कट्ठो नाम अक्कोसो.

३९. उपसम्पन्नो उपसम्पन्नस्स सुत्वा उपसम्पन्नस्स पेसुञ्ञं उपसंहरति – ‘‘इत्थन्नामो तं ‘चण्डालो वेनो नेसादो रथकारो पुक्कुसो’ति भणती’’ति. आपत्ति वाचाय, वाचाय पाचित्तियस्स.

उपसम्पन्नो उपसम्पन्नस्स सुत्वा उपसम्पन्नस्स पेसुञ्ञं उपसंहरति – ‘‘इत्थन्नामो तं ‘खत्तियो ब्राह्मणो’ति भणती’’ति. आपत्ति वाचाय, वाचाय पाचित्तियस्स.

उपसम्पन्नो उपसम्पन्नस्स सुत्वा उपसम्पन्नस्स पेसुञ्ञं उपसंहरति – ‘‘इत्थन्नामो तं ‘अवकण्णको जवकण्णको धनिट्ठको सविट्ठको कुलवड्ढको’ति भणती’’ति. आपत्ति वाचाय, वाचाय पाचित्तियस्स.

उपसम्पन्नो उपसम्पन्नस्स सुत्वा उपसम्पन्नस्स पेसुञ्ञं उपसंहरति – ‘‘इत्थन्नामो तं ‘बुद्धरक्खितो धम्मरक्खितो सङ्घरक्खितो’ति भणती’’ति. आपत्ति वाचाय, वाचाय पाचित्तियस्स.

उपसम्पन्नो उपसम्पन्नस्स सुत्वा उपसम्पन्नस्स पेसुञ्ञं उपसंहरति – ‘‘इत्थन्नामो तं ‘कोसियो भारद्वाजो’ति भणती’’ति. आपत्ति वाचाय, वाचाय पाचित्तियस्स.

उपसम्पन्नो उपसम्पन्नस्स सुत्वा उपसम्पन्नस्स पेसुञ्ञं उपसंहरति – ‘‘इत्थन्नामो तं ‘गोतमो मोग्गल्लानो कच्चानो वासिट्ठो’ति भणती’’ति. आपत्ति वाचाय, वाचाय पाचित्तियस्स.

उपसम्पन्नो उपसम्पन्नस्स सुत्वा उपसम्पन्नस्स पेसुञ्ञं उपसंहरति – ‘‘इत्थन्नामो तं ‘कोट्ठको पुप्फछड्डको’ति भणती’’ति. आपत्ति वाचाय, वाचाय पाचित्तियस्स.

उपसम्पन्नो उपसम्पन्नस्स सुत्वा उपसम्पन्नस्स पेसुञ्ञं उपसंहरति – ‘‘इत्थन्नामो तं ‘कस्सको वाणिजो गोरक्खो’ति भणती’’ति. आपत्ति वाचाय, वाचाय पाचित्तियस्स.

उपसम्पन्नो उपसम्पन्नस्स सुत्वा उपसम्पन्नस्स पेसुञ्ञं उपसंहरति – ‘‘इत्थन्नामो तं ‘नळकारो कुम्भकारो पेसकारो चम्मकारो नहापितो’ति भणती’’ति. आपत्ति वाचाय, वाचाय पाचित्तियस्स.

उपसम्पन्नो उपसम्पन्नस्स सुत्वा उपसम्पन्नस्स पेसुञ्ञं उपसंहरति – ‘‘इत्थन्नामो तं ‘मुद्दिको गणको लेखको’ति भणती’’ति. आपत्ति वाचाय, वाचाय पाचित्तियस्स.

४०. उपसम्पन्नो उपसम्पन्नस्स सुत्वा उपसम्पन्नस्स पेसुञ्ञं उपसंहरति – ‘‘इत्थन्नामो तं ‘कुट्ठिको गण्डिको किलासिको सोसिको अपमारिको’ति भणती’’ति. आपत्ति वाचाय, वाचाय पाचित्तियस्स.

उपसम्पन्नो उपसम्पन्नस्स सुत्वा उपसम्पन्नस्स पेसुञ्ञं उपसंहरति – ‘‘इत्थन्नामो तं ‘मधुमेहिको’ति भणती’’ति. आपत्ति वाचाय, वाचाय पाचित्तियस्स.

उपसम्पन्नो उपसम्पन्नस्स सुत्वा उपसम्पन्नस्स पेसुञ्ञं उपसंहरति – ‘‘इत्थन्नामो तं ‘अतिदीघो अतिरस्सो अतिकण्हो अच्चोदातो’ति भणती’’ति. आपत्ति वाचाय, वाचाय पाचित्तियस्स.

उपसम्पन्नो उपसम्पन्नस्स सुत्वा उपसम्पन्नस्स पेसुञ्ञं उपसंहरति – ‘‘इत्थन्नामो तं ‘नातिदीघो नातिरस्सो नातिकण्हो नाच्चोदातो’ति भणती’’ति. आपत्ति वाचाय, वाचाय पाचित्तियस्स.

उपसम्पन्नो उपसम्पन्नस्स सुत्वा उपसम्पन्नस्स पेसुञ्ञं उपसंहरति – ‘‘इत्थन्नामो तं ‘रागपरियुट्ठितो दोसपरियुट्ठितो मोहपरियुट्ठितो’ति भणती’’ति. आपत्ति वाचाय, वाचाय पाचित्तियस्स.

उपसम्पन्नो उपसम्पन्नस्स सुत्वा उपसम्पन्नस्स पेसुञ्ञं उपसंहरति – ‘‘इत्थन्नामो तं ‘वीतरागो वीतदोसो वीतमोहो’ति भणती’’ति. आपत्ति वाचाय, वाचाय पाचित्तियस्स.

उपसम्पन्नो उपसम्पन्नस्स सुत्वा उपसम्पन्नस्स पेसुञ्ञं उपसंहरति – ‘‘इत्थन्नामो तं ‘पाराजिकं अज्झापन्नो, सङ्घादिसेसं अज्झापन्नो, थुल्लच्चयं अज्झापन्नो, पाचित्तियं अज्झापन्नो, पाटिदेसनीयं अज्झापन्नो, दुक्कटं अज्झापन्नो, दुब्भासितं अज्झापन्नो’ति भणती’’ति. आपत्ति वाचाय, वाचाय पाचित्तियस्स.

उपसम्पन्नो उपसम्पन्नस्स सुत्वा उपसम्पन्नस्स पेसुञ्ञं उपसंहरति – ‘‘इत्थन्नामो तं ‘सोतापन्नो’ति भणती’’ति. आपत्ति वाचाय, वाचाय पाचित्तियस्स.

उपसम्पन्नो उपसम्पन्नस्स सुत्वा उपसम्पन्नस्स पेसुञ्ञं उपसंहरति – ‘‘इत्थन्नामो तं ‘ओट्ठो मेण्डो गोणो गद्रभो तिरच्छानगतो नेरयिको, नत्थि तस्स सुगति, दुग्गतियेव तस्स पाटिकङ्खा’ति भणती’’ति. आपत्ति वाचाय, वाचाय पाचित्तियस्स.

उपसम्पन्नो उपसम्पन्नस्स सुत्वा उपसम्पन्नस्स पेसुञ्ञं उपसंहरति – ‘‘इत्थन्नामो तं ‘पण्डितो ब्यत्तो मेधावी बहुस्सुतो धम्मकथिको, नत्थि तस्स दुग्गति, सुगति येव तस्स पाटिकङ्खा’ति भणती’’ति. आपत्ति वाचाय, वाचाय पाचित्तियस्स.

४१. उपसम्पन्नो उपसम्पन्नस्स सुत्वा उपसम्पन्नस्स पेसुञ्ञं उपसंहरति – ‘‘इत्थन्नामो ‘सन्ति इधेकच्चे चण्डाला वेना नेसादा रथकारा, पुक्कुसा’ति भणति, न सो अञ्ञं भणति, तञ्ञेव भणती’’ति. आपत्ति वाचाय, वाचाय दुक्कटस्स.

उपसम्पन्नो उपसम्पन्नस्स सुत्वा उपसम्पन्नस्स पेसुञ्ञं उपसंहरति – ‘‘इत्थन्नामो ‘सन्ति इधेकच्चे खत्तिया ब्राह्मणा’ति भणति, न सो अञ्ञं भणति, तञ्ञेव भणती’ति. आपत्ति वाचाय, वाचाय दुक्कटस्स…पे….

उपसम्पन्नो उपसम्पन्नस्स सुत्वा उपसम्पन्नस्स पेसुञ्ञं उपसंहरति – ‘‘इत्थन्नामो ‘सन्ति इधेकच्चे पण्डिता ब्यत्ता मेधावी बहुस्सुता धम्मकथिका, नत्थि तेसं दुग्गति, सुगति येव तेसं पाटिकङ्खा’ति भणति, न सो अञ्ञं भणति, तञ्ञेव भणती’’ति. आपत्ति वाचाय, वाचाय दुक्कटस्स.

उपसम्पन्नो उपसम्पन्नस्स सुत्वा उपसम्पन्नस्स पेसुञ्ञं उपसंहरति – ‘‘इत्थन्नामो ‘ये नून चण्डाला वेना नेसादा रथकारा पुक्कुसा’ति भणति, न सो अञ्ञं भणति, तञ्ञेव भणती’’ति. आपत्ति वाचाय, वाचाय दुक्कटस्स.

उपसम्पन्नो उपसम्पन्नस्स सुत्वा उपसम्पन्नस्स पेसुञ्ञं उपसंहरति – ‘‘इत्थन्नामो ‘ये नून पण्डिता ब्यत्ता मेधावी बहुस्सुता धम्मकथिका’ति भणति, न सो अञ्ञं भणति, तञ्ञेव भणती’’ति. आपत्ति वाचाय, वाचाय दुक्कटस्स.

उपसम्पन्नो उपसम्पन्नस्स सुत्वा उपसम्पन्नस्स पेसुञ्ञं उपसंहरति – ‘‘इत्थन्नामो ‘न मयं चण्डाला वेना नेसादा रथकारा पुक्कुसा’ति भणति, न सो अञ्ञं भणति, तञ्ञेव भणती’’ति. आपत्ति वाचाय, वाचाय दुक्कटस्स.

उपसम्पन्नो उपसम्पन्नस्स सुत्वा उपसम्पन्नस्स पेसुञ्ञं उपसंहरति – ‘‘इत्थन्नामो ‘न मयं पण्डिता ब्यत्ता मेधावी बहुस्सुता धम्मकथिका, नत्थम्हाकं दुग्गति, सुगति येव अम्हाकं पाटिकङ्खा’ति भणति, न सो अञ्ञं भणति, तञ्ञेव भणती’’ति. आपत्ति वाचाय, वाचाय दुक्कटस्स.

४२. उपसम्पन्नो उपसम्पन्नस्स सुत्वा उपसम्पन्नस्स पेसुञ्ञं उपसंहरति; आपत्ति वाचाय, वाचाय पाचित्तियस्स.

उपसम्पन्नो उपसम्पन्नस्स सुत्वा अनुपसम्पन्नस्स पेसुञ्ञं उपसंहरति, आपत्ति दुक्कटस्स.