२०७. पज्जोतराजवत्थु

३३४. तेन खो पन समयेन रञ्ञो [उज्जेनियं रञ्ञो (स्या.)] पज्जोतस्स पण्डुरोगाबाधो होति. बहू महन्ता महन्ता दिसापामोक्खा वेज्जा आगन्त्वा नासक्खिंसु अरोगं कातुं. बहुं हिरञ्ञं आदाय अगमंसु. अथ खो राजा पज्जोतो रञ्ञो मागधस्स सेनियस्स बिम्बिसारस्स सन्तिके दूतं पाहेसि – ‘‘मय्हं खो तादिसो आबाधो, साधु देवो जीवकं वेज्जं आणापेतु, सो मं तिकिच्छिस्सती’’ति. अथ खो राजा मागधो सेनियो बिम्बिसारो जीवकं कोमारभच्चं आणापेसि – ‘‘गच्छ, भणे जीवक; उज्जेनिं गन्त्वा राजानं पज्जोतं तिकिच्छाही’’ति. ‘‘एवं, देवा’’ति खो जीवको कोमारभच्चो रञ्ञो मागधस्स सेनियस्स बिम्बिसारस्स पटिस्सुत्वा उज्जेनिं गन्त्वा येन राजा पज्जोतो तेनुपसङ्कमि; उपसङ्कमित्वा रञ्ञो पज्जोतस्स विकारं सल्लक्खेत्वा राजानं पज्जोतं एतदवोच – ‘‘सप्पिं देहि [इदं पदद्वयं सी. स्या. पोत्थकेसु नत्थि], सप्पिं देव, निप्पचिस्सामि. तं देवो पिविस्सती’’ति. ‘‘अलं, भणे जीवक, यं ते सक्का विना सप्पिना अरोगं कातुं तं करोहि. जेगुच्छं मे सप्पि, पटिकूल’’न्ति. अथ खो जीवकस्स कोमारभच्चस्स एतदहोसि – ‘‘इमस्स खो रञ्ञो तादिसो आबाधो, न सक्का विना सप्पिना अरोगं कातुं. यंनूनाहं सप्पिं निप्पचेय्यं कसाववण्णं कसावगन्धं कसावरस’’न्ति. अथ खो जीवको कोमारभच्चो नानाभेसज्जेहि सप्पिं निप्पचि कसाववण्णं कसावगन्धं कसावरसं. अथ खो जीवकस्स कोमारभच्चस्स एतदहोसि – ‘‘इमस्स खो रञ्ञो सप्पि पीतं परिणामेन्तं उद्देकं दस्सति. चण्डोयं राजा घातापेय्यापि मं. यंनूनाहं पटिकच्चेव आपुच्छेय्य’’न्ति. अथ खो जीवको कोमारभच्चो येन राजा पज्जोतो तेनुपसङ्कमि, उपसङ्कमित्वा राजानं पज्जोतं एतदवोच – ‘‘मयं खो, देव, वेज्जा नाम तादिसेन मुहुत्तेन मूलानि उद्धराम भेसज्जानि संहराम. साधु देवो वाहनागारेसु च द्वारेसु च आणापेतु – येन वाहनेन जीवको इच्छति तेन वाहनेन गच्छतु, येन द्वारेन इच्छति तेन द्वारेन गच्छतु, यं कालं इच्छति तं कालं गच्छतु, यं कालं इच्छति तं कालं पविसतू’’ति. अथ खो राजा पज्जोतो वाहनागारेसु च द्वारेसु च आणापेसि – ‘‘येन वाहनेन जीवको इच्छति तेन वाहनेन गच्छतु, येन द्वारेन इच्छति तेन द्वारेन गच्छतु, यं कालं इच्छति तं कालं गच्छतु, यं कालं इच्छति तं कालं पविसतू’’ति.

तेन खो पन समयेन रञ्ञो पज्जोतस्स भद्दवतिका नाम हत्थिनिका पञ्ञासयोजनिका होति. अथ खो जीवको कोमारभच्चो रञ्ञो पज्जोतस्स सप्पिं [तं सप्पिं (स्या.)] उपनामेसि – ‘‘कसावं देवो पिवतू’’ति. अथ खो जीवको कोमारभच्चो राजानं पज्जोतं सप्पिं पायेत्वा हत्थिसालं गन्त्वा भद्दवतिकाय हत्थिनिकाय नगरम्हा निप्पति.

अथ खो रञ्ञो पज्जोतस्स तं सप्पि पीतं परिणामेन्तं उद्देकं अदासि. अथ खो राजा पज्जोतो मनुस्से एतदवोच – ‘‘दुट्ठेन, भणे, जीवकेन सप्पिं पायितोम्हि. तेन हि, भणे, जीवकं वेज्जं विचिनथा’’ति. ‘‘भद्दवतिकाय, देव, हत्थिनिकाय नगरम्हा निप्पतितो’’ति. तेन खो पन समयेन रञ्ञो पज्जोतस्स काको नाम दासो सट्ठियोजनिको होति, अमनुस्सेन पटिच्च जातो. अथ खो राजा पज्जोतो काकं दासं आणापेसि – ‘‘गच्छ, भणे काक, जीवकं वेज्जं निवत्तेहि – राजा तं, आचरिय, निवत्तापेतीति. एते खो, भणे काक, वेज्जा नाम बहुमाया. मा चस्स किञ्चि पटिग्गहेसी’’ति.

अथ खो काको दासो जीवकं कोमारभच्चं अन्तरामग्गे कोसम्बियं सम्भावेसि

पातरासं करोन्तं. अथ खो काको दासो जीवकं कोमारभच्चं एतदवोच – ‘‘राजा तं, आचरिय, निवत्तापेती’’ति. ‘‘आगमेहि, भणे काक, याव भुञ्जाम [भुञ्जामि (सी. स्या.)]. हन्द, भणे काक, भुञ्जस्सू’’ति. ‘‘अलं, आचरिय, रञ्ञाम्हि आणत्तो – एते खो, भणे काक, वेज्जा नाम बहुमाया, मा चस्स किञ्चि पटिग्गहेसी’’ति. तेन खो पन समयेन जीवको कोमारभच्चो नखेन भेसज्जं ओलुम्पेत्वा आमलकञ्च खादति पानीयञ्च पिवति. अथ खो जीवको कोमारभच्चो काकं दासं एतदवोच – ‘‘हन्द, भणे काक, आमलकञ्च खाद पानीयञ्च पिवस्सू’’ति. अथ खो काको दासो – अयं खो वेज्जो आमलकञ्च खादति पानीयञ्च पिवति, न अरहति किञ्चि पापकं होतुन्ति – उपड्ढामलकञ्च खादि पानीयञ्च अपायि. तस्स तं उपड्ढामलकं खादितं तत्थेव निच्छारेसि. अथ खो काको दासो जीवकं कोमारभच्चं एतदवोच – ‘‘अत्थि मे, आचरिय, जीवित’’न्ति? ‘‘मा, भणे काक, भायि, त्वं चेव अरोगो भविस्ससि राजा च. चण्डो सो राजा घातापेय्यापि मं, तेनाहं न निवत्तामी’’ति भद्दवतिकं हत्थिनिकं काकस्स निय्यादेत्वा येन राजगहं तेन पक्कामि. अनुपुब्बेन येन राजा मागधो सेनियो बिम्बिसारो तेनुपसङ्कमि; उपसङ्कमित्वा रञ्ञो मागधस्स सेनियस्स बिम्बिसारस्स एतमत्थं आरोचेसि. ‘‘सुट्ठु, भणे जीवक, अकासि यम्पि न निवत्तो, चण्डो सो राजा घातापेय्यापि त’’न्ति. अथ खो राजा पज्जोतो अरोगो समानो जीवकस्स कोमारभच्चस्स सन्तिके दूतं पाहेसि – ‘‘आगच्छतु जीवको, वरं दस्सामी’’ति. ‘‘अलं, अय्यो [देव (स्या.)], अधिकारं मे देवो सरतू’’ति.

पज्जोतराजवत्थु निट्ठितं.