६९. पातिमोक्खुद्देसानुजानना

१३३. अथ खो भगवतो रहोगतस्स पटिसल्लीनस्स एवं चेतसो परिवितक्को उदपादि – ‘‘यंनूनाहं यानि मया भिक्खूनं पञ्ञत्तानि सिक्खापदानि, तानि नेसं पातिमोक्खुद्देसं अनुजानेय्यं. सो नेसं भविस्सति उपोसथकम्म’’न्ति. अथ खो भगवा सायन्हसमयं पटिसल्लाना वुट्ठितो एतस्मिं निदाने एतस्मिं पकरणे धम्मिं कथं कत्वा भिक्खू आमन्तेसि – इध मय्हं, भिक्खवे, रहोगतस्स पटिसल्लीनस्स एवं चेतसो परिवितक्को उदपादि ‘यंनूनाहं यानि मया भिक्खूनं पञ्ञत्तानि सिक्खापदानि, तानि नेसं पातिमोक्खुद्देसं अनुजानेय्यं. सो नेसं भविस्सति उपोसथकम्म’न्ति. अनुजानामि, भिक्खवे, पातिमोक्खं उद्दिसितुं. एवञ्च पन, भिक्खवे, उद्दिसितब्बं. ब्यत्तेन भिक्खुना पटिबलेन सङ्घो ञापेतब्बो –

१३४. ‘‘सुणातु मे, भन्ते, सङ्घो. यदि सङ्घस्स पत्तकल्लं, सङ्घो उपोसथं करेय्य, पातिमोक्खं उद्दिसेय्य. किं सङ्घस्स पुब्बकिच्चं? पारिसुद्धिं आयस्मन्तो आरोचेथ. पातिमोक्खं उद्दिसिस्सामि. तं सब्बेव सन्ता साधुकं सुणोम मनसि करोम. यस्स सिया आपत्ति, सो आविकरेय्य. असन्तिया आपत्तिया तुण्ही भवितब्बं. तुण्हीभावेन खो पनायस्मन्ते परिसुद्धाति वेदिस्सामि. यथा खो पन पच्चेकपुट्ठस्स वेय्याकरणं होति, एवमेवं [एवमेव (क)] एवरूपाय परिसाय यावततियं अनुस्सावितं होति. यो पन भिक्खु यावततियं अनुस्सावियमाने सरमानो सन्तिं आपत्तिं नाविकरेय्य, सम्पजानमुसावादस्स होति. सम्पजानमुसावादो खो पनायस्मन्तो अन्तरायिको धम्मो वुत्तो भगवता. तस्मा, सरमानेन भिक्खुना आपन्नेन विसुद्धापेक्खेन सन्ती आपत्ति आविकातब्बा; आविकता हिस्स फासु होती’’ति.

१३५. पातिमोक्खन्ति आदिमेतं मुखमेतं पमुखमेतं कुसलानं धम्मानं. तेन वुच्चति पातिमोक्खन्ति. आयस्मन्तोति पियवचनमेतं गरुवचनमेतं सगारवसप्पतिस्साधिवचनमेतं आयस्मन्तोति. उद्दिसिस्सामीति आचिक्खिस्सामि देसेस्सामि पञ्ञपेस्सामि पट्ठपेस्सामि विवरिस्सामि विभजिस्सामि उत्तानिं करिस्सामि [उत्तानी करिस्सामि (सी. स्या.)] पकासेस्सामि. तन्ति पातिमोक्खं वुच्चति. सब्बेव सन्ताति यावतिका तस्सा परिसाय थेरा च नवा च मज्झिमा च, एते वुच्चन्ति सब्बेव सन्ताति. साधुकं सुणोमाति अट्ठिं कत्वा मनसि कत्वा सब्बचेतसा [सब्बं चेतसा (स्या. क.)] समन्नाहराम. मनसि करोमाति एकग्गचित्ता अविक्खित्तचित्ता अविसाहटचित्ता निसामेम. यस्स सिया आपत्तीति थेरस्स वा नवस्स वा मज्झिमस्स वा, पञ्चन्नं वा आपत्तिक्खन्धानं अञ्ञतरा आपत्ति, सत्तन्नं वा आपत्तिक्खन्धानं अञ्ञतरा आपत्ति. सो आविकरेय्याति सो देसेय्य, सो विवरेय्य, सो उत्तानिं करेय्य, सो पकासेय्य सङ्घमज्झे वा गणमज्झे वा एकपुग्गले वा. असन्ती नाम आपत्ति अनज्झापन्ना वा होति, आपज्जित्वा वा वुट्ठिता. तुण्ही भवितब्बन्ति अधिवासेतब्बं न ब्याहरितब्बं. परिसुद्धाति वेदिस्सामीति जानिस्सामि धारेस्सामि. यथा खो पन पच्चेकपुट्ठस्स वेय्याकरणं होतीति यथा एकेन एको पुट्ठो ब्याकरेय्य, एवमेव तस्सा परिसाय जानितब्बं मं पुच्छतीति. एवरूपा नाम परिसा भिक्खुपरिसा वुच्चति. यावततियं अनुस्सावितं होतीति सकिम्पि अनुस्सावितं होति, दुतियम्पि अनुस्सावितं होति, ततियम्पि अनुस्सावितं होति. सरमानोति जानमानो सञ्जानमानो. सन्ती नाम आपत्ति अज्झापन्ना वा होति, आपज्जित्वा वा अवुट्ठिता. नाविकरेय्याति न देसेय्य, न विवरेय्य, न उत्तानिं करेय्य, न पकासेय्य सङ्घमज्झे वा गणमज्झे वा एकपुग्गले वा. सम्पजानमुसावादस्स होतीति. सम्पजानमुसावादे किं होति? दुक्कटं होति. अन्तरायिको धम्मो वुत्तो भगवताति. किस्स अन्तरायिको? पठमस्स झानस्स अधिगमाय अन्तरायिको, दुतियस्स झानस्स अधिगमाय अन्तरायिको, ततियस्स झानस्स अधिगमाय अन्तरायिको, चतुत्थस्स झानस्स अधिगमाय अन्तरायिको, झानानं विमोक्खानं समाधीनं समापत्तीनं नेक्खम्मानं निस्सरणानं पविवेकानं कुसलानं धम्मानं अधिगमाय अन्तरायिको. तस्माति तङ्कारणा. सरमानेनाति जानमानेन सञ्जानमानेन. विसुद्धापेक्खेनाति वुट्ठातुकामेन विसुज्झितुकामेन. सन्ती नाम आपत्ति अज्झापन्ना वा होति, आपज्जित्वा वा अवुट्ठिता. आविकातब्बाति आविकातब्बा सङ्घमज्झे वा गणमज्झे वा एकपुग्गले वा. आविकता हिस्स फासु होतीति. किस्स फासु होति? पठमस्स झानस्स अधिगमाय फासु होति, दुतियस्स झानस्स अधिगमाय फासु होति, ततियस्स झानस्स अधिगमाय फासु होति, चतुत्थस्स झानस्स अधिगमाय फासु होति, झानानं विमोक्खानं समाधीनं समापत्तीनं नेक्खम्मानं निस्सरणानं पविवेकानं कुसलानं धम्मानं अधिगमाय फासु होतीति.

१३६. तेन खो पन समयेन भिक्खू – भगवता पातिमोक्खुद्देसो अनुञ्ञातोति – देवसिकं पातिमोक्खं उद्दिसन्ति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. न, भिक्खवे, देवसिकं पातिमोक्खं उद्दिसितब्बं. यो उद्दिसेय्य, आपत्ति दुक्कटस्स. अनुजानामि, भिक्खवे, उपोसथे पातिमोक्खं उद्दिसितुन्ति.

तेन खो पन समयेन भिक्खू – भगवता उपोसथे पातिमोक्खुद्देसो अनुञ्ञातोति – पक्खस्स तिक्खत्तुं पातिमोक्खं उद्दिसन्ति, चातुद्दसे पन्नरसे अट्ठमिया च पक्खस्स. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. न, भिक्खवे, पक्खस्स तिक्खत्तुं पातिमोक्खं उद्दिसितब्बं. यो उद्दिसेय्य, आपत्ति दुक्कटस्स. अनुजानामि, भिक्खवे, सकिं पक्खस्स चातुद्दसे वा पन्नरसे वा पातिमोक्खं उद्दिसितुन्ति.

तेन खो पन समयेन छब्बग्गिया भिक्खू यथापरिसाय पातिमोक्खं उद्दिसन्ति सकाय सकाय परिसाय. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. न, भिक्खवे, यथापरिसाय पातिमोक्खं उद्दिसितब्बं सकाय सकाय परिसाय. यो उद्दिसेय्य, आपत्ति दुक्कटस्स. अनुजानामि, भिक्खवे, समग्गानं उपोसथकम्मन्ति.

अथ खो भिक्खूनं एतदहोसि – ‘‘भगवता पञ्ञत्तं ‘समग्गानं उपोसथकम्म’न्ति. कित्तावता नु खो सामग्गी होति, यावता एकावासो, उदाहु सब्बा पथवी’’ति? भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. अनुजानामि, भिक्खवे, एत्तावता सामग्गी यावता एकावासोति.