२७९. उपालिसङ्घसामग्गीपुच्छा

४७६. अथ खो आयस्मा उपालि येन भगवा तेनुपसङ्कमि, उपसङ्कमित्वा भगवन्तं अभिवादेत्वा एकमन्तं निसीदि. एकमन्तं निसिन्नो खो आयस्मा उपालि भगवन्तं एतदवोच – ‘‘यस्मिं, भन्ते, वत्थुस्मिं होति सङ्घस्स भण्डनं कलहो विग्गहो विवादो सङ्घभेदो सङ्घराजि सङ्घववत्थानं सङ्घनानाकरणं, सङ्घो तं वत्थुं अविनिच्छिनित्वा अमूला मूलं गन्त्वा सङ्घसामग्गिं करोति, धम्मिका नु खो सा, भन्ते, सङ्घसामग्गी’’ति? ‘‘यस्मिं, उपालि, वत्थुस्मिं होति सङ्घस्स भण्डनं कलहो विग्गहो विवादो सङ्घभेदो सङ्घराजि सङ्घववत्थानं सङ्घनानाकरणं, सङ्घो तं वत्थुं अविनिच्छिनित्वा अमूला मूलं गन्त्वा सङ्घसामग्गिं करोति, अधम्मिका सा, उपालि, सङ्घसामग्गी’’ति.

‘‘यस्मिं पन, भन्ते, वत्थुस्मिं होति सङ्घस्स भण्डनं कलहो विग्गहो विवादो सङ्घभेदो सङ्घराजि सङ्घववत्थानं सङ्घनानाकरणं, सङ्घो तं वत्थुं विनिच्छिनित्वा मूला मूलं गन्त्वा सङ्घसामग्गिं करोति, धम्मिका नु खो सा, भन्ते, सङ्घसामग्गी’’ति? ‘‘यस्मिं, उपालि, वत्थुस्मिं होति सङ्घस्स भण्डनं कलहो विग्गहो विवादो सङ्घभेदो सङ्घराजि सङ्घववत्थानं सङ्घनानाकरणं, सङ्घो तं वत्थुं विनिच्छिनित्वा मूला मूलं गन्त्वा सङ्घसामग्गिं करोति, धम्मिका सा, उपालि, सङ्घसामग्गी’’ति.

‘‘कति नु खो, भन्ते, सङ्घसामग्गियो’’ति? ‘‘द्वेमा, उपालि, सङ्घसामग्गियो – अत्थुपालि, सङ्घसामग्गी अत्थापेता ब्यञ्जनुपेता; अत्थुपालि, सङ्घसामग्गी अत्थुपेता च ब्यञ्जनुपेता च. कतमा च, उपालि, सङ्घसामग्गी अत्थापेता ब्यञ्जनुपेता? यस्मिं, उपालि, वत्थुस्मिं होति सङ्घस्स भण्डनं कलहो विग्गहो विवादो सङ्घभेदो सङ्घराजि सङ्घववत्थानं सङ्घनानाकरणं, सङ्घो तं वत्थुं अविनिच्छिनित्वा अमूला मूलं गन्त्वा सङ्घसामग्गिं करोति, अयं वुच्चति, उपालि, सङ्घसामग्गी अत्थापेता ब्यञ्जनुपेता. कतमा च, उपालि, सङ्घसामग्गी अत्थुपेता च ब्यञ्जनुपेता च? यस्मिं, उपालि, वत्थुस्मिं होति सङ्घस्स भण्डनं कलहो विग्गहो विवादो सङ्घभेदो सङ्घराजि सङ्घववत्थानं सङ्घनानाकरणं, सङ्घो तं वत्थुं विनिच्छिनित्वा मूला मूलं गन्त्वा सङ्घसामग्गिं करोति, अयं वुच्चति, उपालि, सङ्घसामग्गी अत्थुपेता च ब्यञ्जनुपेता च. इमा खो, उपालि, द्वे सङ्घसामग्गियो’’ति.

४७७. अथ खो आयस्मा उपालि उट्ठायासना एकंसं उत्तरासङ्गं करित्वा येन भगवा तेनञ्जलिं पणामेत्वा भगवन्तं गाथाय अज्झभासि –

‘‘सङ्घस्स किच्चेसु च मन्तनासु च;

अत्थेसु जातेसु विनिच्छयेसु च;

कथंपकारोध नरो महत्थिको;

भिक्खु कथं होतिध पग्गहारहोति.

‘‘अनानुवज्जो पठमेन सीलतो;

अवेक्खिताचारो सुसंवुतिन्द्रियो;

पच्चत्थिका नूपवदन्ति धम्मतो;

न हिस्स तं होति वदेय्यु येन नं.

‘‘सो तादिसो सीलविसुद्धिया ठितो;

विसारदो होति विसय्ह भासति;

नच्छम्भति परिसगतो न वेधति;

अत्थं न हापेति अनुय्युतं भणं.

‘‘तथेव पञ्हं परिसासु पुच्छितो;

न चेव पज्झायति न मङ्कु होति;

सो कालागतं ब्याकरणारहं वचो;

रञ्जेति विञ्ञूपरिसं विचक्खणो.

‘‘सगारवो वुड्ढतरेसु भिक्खुसु;

आचेरकम्हि च सके विसारदो;

अलं पमेतुं पगुणो कथेतवे;

पच्चत्थिकानञ्च विरद्धिकोविदो.

‘‘पच्चत्थिका येन वजन्ति निग्गहं;

महाजनो सञ्ञपनञ्च गच्छति;

सकञ्च आदायमयं न रिञ्चति;

वियाकरं [सो ब्याकरं (सी.), वेय्याकरं (स्या.)] पञ्हमनूपघातिकं.

‘‘दूतेय्यकम्मेसु अलं समुग्गहो;

सङ्घस्स किच्चेसु च आहु नं यथा;

करं वचो भिक्खुगणेन पेसितो;

अहं करोमीति न तेन मञ्ञति.

‘‘आपज्जति यावतकेसु वत्थुसु;

आपत्तिया होति यथा च वुट्ठिति;

एते विभङ्गा उभयस्स स्वागता;

आपत्ति वुट्ठानपदस्स कोविदो.

‘‘निस्सारणं गच्छति यानि चाचरं;

निस्सारितो होति यथा च वत्तना [वत्थुना (सी. स्या.)];

ओसारणं तंवुसितस्स जन्तुनो;

एतम्पि जानाति विभङ्गकोविदो.

‘‘सगारवो वुड्ढतरेसु भिक्खुसु;

नवेसु थेरेसु च मज्झिमेसु च;

महाजनस्सत्थचरोध पण्डितो;

सो तादिसो भिक्खु इध पग्गहारहो’’ति.

उपालिसङ्घसामग्गीपुच्छा निट्ठिता.

कोसम्बकक्खन्धको दसमो.