२. दुतियभाणवारो

पकासनीयकम्मं

३३६. तेन खो पन समयेन भगवा महतिया परिसाय परिवुतो धम्मं देसेन्तो निसिन्नो होति सराजिकाय परिसाय. अथ खो देवदत्तो उट्ठायासना एकंसं उत्तरासङ्गं करित्वा येन भगवा तेनञ्जलिं पणामेत्वा भगवन्तं एतदवोच – ‘‘जिण्णो दानि, भन्ते, भगवा वुड्ढो महल्लको अद्धगतो वयोअनुप्पत्तो. अप्पोस्सुक्को दानि, भन्ते, भगवा दिट्ठधम्मसुखविहारं अनुयुत्तो विहरतु, ममं भिक्खुसङ्घं निस्सज्जतु. अहं भिक्खुसङ्घं परिहरिस्सामी’’ति. ‘‘अलं, देवदत्त, मा ते रुच्चि भिक्खुसङ्घं परिहरितु’’न्ति. दुतियम्पि खो देवदत्तो…पे… ततियम्पि खो देवदत्तो भगवन्तं एतदवोच – ‘‘जिण्णो दानि, भन्ते, भगवा वुड्ढो महल्लको अद्धगतो वयोअनुप्पत्तो. अप्पोस्सुक्को दानि, भन्ते, भगवा दिट्ठधम्मसुखविहारं अनुयुत्तो विहरतु, ममं भिक्खुसङ्घं निस्सज्जतु. अहं भिक्खुसङ्घं परिहरिस्सामी’’ति. ‘‘सारिपुत्तमोग्गल्लानानम्पि खो अहं, देवदत्त, भिक्खुसङ्घं न निस्सज्जेय्यं, किं पन तुय्हं छवस्स खेळासकस्सा’’ति! अथ खो देवदत्तो – सराजिकाय मं भगवा परिसाय खेळासकवादेन अपसादेति, सारिपुत्तमोग्गल्लानेव उक्कंसतीति – कुपितो अनत्तमनो भगवन्तं अभिवादेत्वा पदक्खिणं कत्वा पक्कामि. अयञ्चरहि देवदत्तस्स भगवति पठमो आघातो अहोसि.

अथ खो भगवा भिक्खू आमन्तेसि – ‘‘तेन हि, भिक्खवे, सङ्घो देवदत्तस्स राजगहे पकासनीयं कम्मं करोतु – ‘पुब्बे देवदत्तस्स अञ्ञा पकति अहोसि, इदानि अञ्ञा पकति. यं देवदत्तो करेय्य कायेन वाचाय, न तेन बुद्धो वा धम्मो वा सङ्घो वा दट्ठब्बो, देवदत्तोव तेन दट्ठब्बो’ति. एवञ्च पन, भिक्खवे, कातब्बं. ब्यत्तेन भिक्खुना पटिबलेन सङ्घो ञापेतब्बो –

३३७. ‘‘सुणातु मे, भन्ते, सङ्घो. यदि सङ्घस्स पत्तकल्लं सङ्घो देवदत्तस्स राजगहे पकासनीयं कम्मं करेय्य – ‘‘पुब्बे देवदत्तस्स अञ्ञा पकति अहोसि, इदानि अञ्ञा पकति. यं देवदत्तो करेय्य कायेन वाचाय, न तेन बुद्धो वा धम्मो वा सङ्घो वा दट्ठब्बो, देवदत्तोव तेन दट्ठब्बो’ति. एसा ञत्ति.

‘‘सुणातु मे, भन्ते, सङ्घो. सङ्घो देवदत्तस्स राजगहे पकासनीयं कम्मं करोति – ‘पुब्बे देवदत्तस्स अञ्ञा पकति अहोसि, इदानि अञ्ञा पकति. यं देवदत्तो करेय्य कायेन वाचाय, न तेन बुद्धो वा धम्मो वा सङ्घो वा दट्ठब्बो, देवदत्तोव तेन दट्ठब्बो’ति. यस्सायस्मतो खमति देवदत्तस्स राजगहे पकासनीयं कम्मस्स करणं – ‘पुब्बे देवदत्तस्स अञ्ञा पकति अहोसि, इदानि अञ्ञा पकति, यं देवदत्तो करेय्य कायेन वाचाय, न तेन बुद्धो वा धम्मो वा सङ्घो वा दट्ठब्बो, देवदत्तोव तेन दट्ठब्बो’ति – सो तुण्हस्स; यस्स नक्खमति, सो भासेय्य.

‘‘कतं सङ्घेन देवदत्तस्स राजगहे पकासनीयं कम्मं – ‘पुब्बे देवदत्तस्स अञ्ञा पकति अहोसि, इदानि अञ्ञा पकति. यं देवदत्तो करेय्य कायेन वाचाय, न तेन बुद्धो वा धम्मो वा सङ्घो वा दट्ठब्बो, देवदत्तोव तेन दट्ठब्बो’ति. खमति सङ्घस्स, तस्मा तुण्ही, एवमेतं धारयामी’’ति.

३३८. अथ खो भगवा आयस्मन्तं सारिपुत्तं आमन्तेसि – ‘‘तेन हि त्वं, सारिपुत्त, देवदत्तं राजगहे पकासेही’’ति. ‘‘पुब्बे मया, भन्ते, देवदत्तस्स राजगहे वण्णो भासितो – ‘महिद्धिको गोधिपुत्तो, महानुभावो गोधिपुत्तो’ति. कथाहं, भन्ते, देवदत्तं राजगहे पकासेमी’’ति? ‘‘ननु तया, सारिपुत्त, भूतोयेव देवदत्तस्स राजगहे वण्णो भासितो – ‘महिद्धिको गोधिपुत्तो, महानुभावो गोधिपुत्तो’’’ ति? ‘‘एवं भन्ते’’ति. ‘‘एवमेव खो त्वं, सारिपुत्त, भूतंयेव देवदत्तं राजगहे पकासेही’’ति. ‘‘एवं भन्ते’’ति खो आयस्मा सारिपुत्तो भगवतो पच्चस्सोसि.

अथ खो भगवा भिक्खू आमन्तेसि – ‘‘तेन हि, भिक्खवे, सङ्घो सारिपुत्तं सम्मन्नतु देवदत्तं राजगहे पकासेतुं – ‘पुब्बे देवदत्तस्स अञ्ञा पकति अहोसि, इदानि अञ्ञा पकति. यं देवदत्तो करेय्य कायेन वाचाय, न तेन बुद्धो वा धम्मो वा सङ्घो वा दट्ठब्बो, देवदत्तोव तेन दट्ठब्बो’ति. एवञ्च पन, भिक्खवे, सम्मन्नितब्बो. पठमं सारिपुत्तो याचितब्बो. याचित्वा ब्यत्तेन भिक्खुना पटिबलेन सङ्घो ञापेतब्बो –

‘‘सुणातु मे, भन्ते, सङ्घो. यदि सङ्घस्स पत्तकल्लं, सङ्घो आयस्मन्तं सारिपुत्तं सम्मन्नेय्य देवदत्तं राजगहे पकासेतुं – ‘पुब्बे देवदत्तस्स अञ्ञा पकति अहोसि, इदानि अञ्ञा पकति. यं देवदत्तो करेय्य कायेन वाचाय, न तेन बुद्धो वा धम्मो वा सङ्घो वा दट्ठब्बो, देवदत्तोव तेन दट्ठब्बो’ति. एसा ञत्ति.

‘‘सुणातु मे, भन्ते, सङ्घो. सङ्घो आयस्मन्तं सारिपुत्तं सम्मन्नति देवदत्तं राजगहे पकासेतुं – ‘पुब्बे देवदत्तस्स अञ्ञा पकति अहोसि, इदानि अञ्ञा पकति, यं देवदत्तो करेय्य कायेन वाचाय, न तेन बुद्धो वा धम्मो वा सङ्घो वा दट्ठब्बो, देवदत्तोव तेन दट्ठब्बो’ति. यस्सायस्मतो खमति, आयस्मतो सारिपुत्तस्स सम्मुति देवदत्तं राजगहे पकासेतुं – ‘पुब्बे देवदत्तस्स अञ्ञा पकति अहोसि, इदानि अञ्ञा पकति, यं देवदत्तो करेय्य कायेन वाचाय, न तेन बुद्धो वा धम्मो वा सङ्घो वा दट्ठब्बो, देवदत्तोव तेन दट्ठब्बो’ति – सो तुण्हस्स; यस्स नक्खमति, सो भासेय्य.

‘‘सम्मतो सङ्घेन आयस्मा सारिपुत्तो देवदत्तं राजगहे पकासेतुं – ‘पुब्बे देवदत्तस्स अञ्ञा पकति अहोसि, इदानि अञ्ञा पकति. यं देवदत्तो करेय्य कायेन वाचाय, न तेन बुद्धो वा धम्मो वा सङ्घो वा दट्ठब्बो, देवदत्तोव तेन दट्ठब्बो’ति. खमति सङ्घस्स, तस्मा तुण्ही, एवमेतं धारयामी’’ति.

सम्मतो च आयस्मा सारिपुत्तो सम्बहुलेहि भिक्खूहि सद्धिं राजगहं पविसित्वा देवदत्तं राजगहे पकासेसि – ‘‘पुब्बे देवदत्तस्स अञ्ञा पकति अहोसि, इदानि अञ्ञा पकति. यं देवदत्तो करेय्य कायेन वाचाय, न तेन बुद्धो वा धम्मो वा सङ्घो वा दट्ठब्बो, देवदत्तोव तेन दट्ठब्बो’’ति. तत्थ ये ते मनुस्सा अस्सद्धा अप्पसन्ना दुब्बुद्धिनो, ते एवमाहंसु – ‘‘उसूयका इमे समणा सक्यपुत्तिया देवदत्तस्स लाभसक्कारं उसूयन्ती’’ति. ये पन ते मनुस्सा सद्धा पसन्ना पण्डिता ब्यत्ता बुद्धिमन्तो, ते एवमाहंसु – ‘‘न खो इदं ओरकं भविस्सति यथा भगवा देवदत्तं राजगहे पकासापेती’’ति.

अजातसत्तुकुमारवत्थु

३३९. अथ खो देवदत्तो येन अजातसत्तु कुमारो तेनुपसङ्कमि, उपसङ्कमित्वा अजातसत्तुं कुमारं एतदवोच – ‘‘पुब्बे खो, कुमार, मनुस्सा दीघायुका, एतरहि अप्पायुका. ठानं खो पनेतं विज्जति यं त्वं कुमारोव समानो कालं करेय्यासि. तेन हि त्वं, कुमार, पितरं हन्त्वा राजा होहि. अहं भगवन्तं हन्त्वा बुद्धो भविस्सामी’’ति.

अथ खो अजातसत्तु कुमारो – अय्यो खो देवदत्तो महिद्धिको महानुभावो, जानेय्यासि अय्यो देवदत्तोति – ऊरुया पोत्थनिकं बन्धित्वा दिवा दिवस्स [दिवा दिवसस्स (क.)] भीतो उब्बिग्गो उस्सङ्की उत्रस्तो सहसा अन्तेपुरं पाविसि. अद्दसासुं खो अन्तेपुरे उपचारका महामत्ता अजातसत्तुं कुमारं दिवा दिवस्स भीतं उब्बिग्गं उस्सङ्किं उत्रस्तं सहसा अन्तेपुरं पविसन्तं; दिस्वान अग्गहेसुं. ते विचिनन्ता ऊरुया पोत्थनिकं बद्धं [बन्धं (क.)] दिस्वान अजातसत्तुं कुमारं एतदवोचुं – ‘‘किं त्वं, कुमार, कत्तुकामोसी’’ति? ‘‘पितरम्हि हन्तुकामो’’ति. ‘‘केनासि उस्साहितो’’ति? ‘‘अय्येन देवदत्तेना’’ति. एकच्चे महामत्ता एवं मतिं अकंसु – ‘‘कुमारो च हन्तब्बो, देवदत्तो च, सब्बे च भिक्खू हन्तब्बा’’ति. एकच्चे महामत्ता एवं मतिं अकंसु – ‘‘न भिक्खू हन्तब्बा. न भिक्खू किञ्चि अपरज्झन्ति. कुमारो च हन्तब्बो, देवदत्तो चा’’ति. एकच्चे महामत्ता एवं मतिं अकंसु – ‘‘न कुमारो च हन्तब्बो, न देवदत्तो. न भिक्खू हन्तब्बा. रञ्ञो आरोचेतब्बं. यथा राजा वक्खति तथा करिस्सामा’’ति.

अथ खो ते महामत्ता अजातसत्तुं कुमारं आदाय येन राजा मागधो सेनियो बिम्बिसारो तेनुपसङ्कमिंसु, उपसङ्कमित्वा रञ्ञो मागधस्स सेनियस्स बिम्बिसारस्स एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘कथं, भणे, महामत्तेहि मति कता’’ति? ‘‘एकच्चे, देव, महामत्ता एवं मतिं अकंसु – ‘कुमारो च हन्तब्बो, देवदत्तो च, सब्बे च भिक्खू हन्तब्बा’ति. एकच्चे महामत्ता एवं मतिं अकंसु – ‘न भिक्खू हन्तब्बा. न भिक्खू किञ्चि अपरज्झन्ति. कुमारो च हन्तब्बो, देवदत्तो चा’ति. एकच्चे महामत्ता एवं मतिं अकंसु – ‘न कुमारो च हन्तब्बो, न देवदत्तो. न भिक्खू हन्तब्बा. रञ्ञो आरोचेतब्बं. यथा राजा वक्खति तथा करिस्सामा’’’ति. ‘‘किं, भणे, करिस्सति बुद्धो वा धम्मो वा सङ्घो वा? ननु भगवता पटिकच्चेव देवदत्तो राजगहे पकासापितो – ‘पुब्बे देवदत्तस्स अञ्ञा पकति अहोसि, इदानि अञ्ञा पकति. यं देवदत्तो करेय्य कायेन वाचाय, न तेन बुद्धो वा धम्मो वा सङ्घो वा दट्ठब्बो, देवदत्तोव तेन दट्ठब्बो’’ति? तत्थ ये ते महामत्ता एवं मतिं अकंसु – ‘कुमारो च हन्तब्बो देवदत्तो च; सब्बे च भिक्खू हन्तब्बा’ति; ते अट्ठाने अकासि. ये ते महामत्ता एवं मतिं अकंसु – ‘न भिक्खू हन्तब्बा; न भिक्खू किञ्चि अपरज्झन्ति; कुमारो च हन्तब्बो देवदत्तो चा’ति; ते नीचे ठाने ठपेसि. ये ते महामत्ता एवं मतिं अकंसु – ‘न कुमारो च हन्तब्बो, न देवदत्तो; न भिक्खू हन्तब्बा; रञ्ञो आरोचेतब्बं; यथा राजा वक्खति तथा करिस्सामा’ति; ते उच्चे ठाने ठपेसि. अथ खो राजा मागधो सेनियो बिम्बिसारो अजातसत्तुं कुमारं एतदवोच – ‘‘किस्स मं त्वं, कुमार, हन्तुकामोसी’’ति? ‘‘रज्जेनाम्हि, देव, अत्थिको’’ति. ‘‘सचे खो त्वं, कुमार, रज्जेन अत्थिको, एतं ते रज्ज’’न्ति अजातसत्तुस्स कुमारस्स रज्जं निय्यादेसि.

अभिमारपेसनं

३४०. अथ खो देवदत्तो येन अजातसत्तु कुमारो तेनुपसङ्कमि, उपसङ्कमित्वा अजातसत्तुं कुमारं एतदवोच – ‘‘पुरिसे, महाराज, आणापेहि, ये समणं गोतमं जीविता वोरोपेस्सन्ती’’ति. अथ खो अजातसत्तु कुमारो मनुस्से आणापेसि – ‘‘यथा, भणे, अय्यो देवदत्तो आह तथा करेय्याथा’’ति. अथ खो देवदत्तो एकं पुरिसं आणापेसि – ‘‘गच्छावुसो, अमुकस्मिं ओकासे समणो गोतमो विहरति. तं जीविता वोरोपेत्वा इमिना मग्गेन आगच्छा’’ति. तस्मिं मग्गे द्वे पुरिसे ठपेसि – ‘‘यो इमिना मग्गेन एको पुरिसो आगच्छति, तं जीविता वोरोपेत्वा इमिना मग्गेन आगच्छथा’’ति. तस्मिं मग्गे चत्तारो पुरिसे ठपेसि – ‘‘ये इमिना मग्गेन द्वे पुरिसा आगच्छन्ति, ते जीविता वोरोपेत्वा इमिना मग्गेन आगच्छथा’’ति. तस्मिं मग्गे अट्ठ पुरिसे ठपेसि – ‘‘ये इमिना मग्गेन चत्तारो पुरिसा आगच्छन्ति, ते जीविता वोरोपेत्वा इमिना मग्गेन आगच्छथा’’ति. तस्मिं मग्गे सोळस पुरिसे ठपेसि – ‘‘ये इमिना मग्गेन अट्ठ पुरिसा आगच्छन्ति, ते जीविता वोरोपेत्वा आगच्छथा’’ति.

अथ खो सो एको पुरिसो असिचम्मं गहेत्वा धनुकलापं सन्नय्हित्वा येन भगवा तेनुपसङ्कमि, उपसङ्कमित्वा भगवतो अविदूरे भीतो उब्बिग्गो उस्सङ्की उत्रस्तो पत्थद्धेन कायेन अट्ठासि. अद्दसा खो भगवा तं पुरिसं भीतं उब्बिग्गं उस्सङ्किं उत्रस्तं पत्थद्धेन कायेन ठितं. दिस्वान तं पुरिसं एतदवोच – ‘‘एहावुसो, मा भायी’’ति. अथ खो सो पुरिसो असिचम्मं एकमन्तं करित्वा धनुकलापं निक्खिपित्वा येन भगवा तेनुपसङ्कमि, उपसङ्कमित्वा भगवतो पादेसु सिरसा निपतित्वा भगवन्तं एतदवोच – ‘‘अच्चयो मं, भन्ते, अच्चगमा यथाबालं यथामूळ्हं यथाअकुसलं, योहं दुट्ठचित्तो वधकचित्तो इधूपसङ्कन्तो. तस्स मे, भन्ते, भगवा अच्चयं अच्चयतो पटिग्गण्हातु आयतिं संवराया’’ति. ‘‘तग्घ त्वं, आवुसो, अच्चयो अच्चगमा यथाबालं यथामूळ्हं यथाअकुसलं, यं त्वं दुट्ठचित्तो वधकचित्तो इधूपसङ्कन्तो. यतो च खो त्वं, आवुसो, अच्चयं अच्चयतो दिस्वा यथाधम्मं पटिकरोसि, तं ते मयं पटिग्गण्हाम. वुड्ढि हेसा, आवुसो, अरियस्स विनये – यो अच्चयं अच्चयतो दिस्वा यथाधम्मं पटिकरोति, आयतिं संवरं आपज्जती’’ति.

अथ खो भगवा तस्स पुरिसस्स अनुपुब्बिं कथं कथेसि, सेय्यथिदं – दानकथं सीलकथं सग्गकथं, कामानं आदीनवं ओकारं संकिलेसं, नेक्खम्मे आनिसंसं पकासेसि. यदा तं भगवा अञ्ञासि कल्लचित्तं, मुदुचित्तं, विनीवरणचित्तं, उदग्गचित्तं, पसन्नचित्तं, अथ या बुद्धानं सामुक्कंसिका धम्मदेसना तं पकासेसि – दुक्खं, समुदयं, निरोधं, मग्गं. सेय्यथापि नाम सुद्धं वत्थं अपगतकाळकं सम्मदेव रजनं पटिग्गहेय्य, एवमेव तस्स पुरिसस्स तस्मिंयेव आसने विरजं वीतमलं धम्मचक्खुं उदपादि – यं किञ्चि समुदयधम्मं, सब्बं तं निरोधधम्मन्ति. अथ खो सो पुरिसो दिट्ठधम्मो पत्तधम्मो विदितधम्मो परियोगाळ्हधम्मो तिण्णविचिकिच्छो विगतकथंकथो वेसारज्जप्पत्तो अपरप्पच्चयो सत्थुसासने भगवन्तं एतदवोच – ‘‘अभिक्कन्तं, भन्ते, अभिक्कन्तं, भन्ते. सेय्यथापि, भन्ते, निक्कुज्जितं वा उक्कुज्जेय्य, पटिच्छन्नं वा विवरेय्य, मूळ्हस्स वा मग्गं आचिक्खेय्य, अन्धकारे वा तेलपज्जोतं धारेय्य – चक्खुमन्तो रूपानि दक्खन्तीति – एवमेवं भगवता अनेकपरियायेन धम्मो पकासितो. एसाहं, भन्ते, भगवन्तं सरणं गच्छामि, धम्मञ्च, भिक्खुसङ्घञ्च. उपासकं मं भगवा धारेतु अज्जतग्गे पाणुपेतं सरणं गत’’न्ति. अथ खो भगवा तं पुरिसं एतदवोच – ‘‘मा खो त्वं, आवुसो, इमिना मग्गेन गच्छ, इमिना मग्गेन गच्छाही’’ति अञ्ञेन मग्गेन उय्योजेसि.

अथ खो ते द्वे पुरिसा – किं नु खो सो एको पुरिसो चिरेन आगच्छतीति – पटिपथं गच्छन्ता अद्दसंसु भगवन्तं अञ्ञतरस्मिं रुक्खमूले निसिन्नं. दिस्वान येन भगवा तेनुपसङ्कमिंसु, उपसङ्कमित्वा भगवन्तं अभिवादेत्वा एकमन्तं निसीदिंसु. तेसं भगवा अनुपुब्बिं कथं कथेसि…पे… अपरप्पच्चया सत्थुसासने भगवन्तं एतदवोचुं – ‘‘अभिक्कन्तं, भन्ते…पे… उपासके नो भगवा धारेतु अज्जतग्गे पाणुपेतं सरणं गते’’ति. अथ खो भगवा ते पुरिसे एतदवोच – ‘‘मा खो तुम्हे, आवुसो, इमिना मग्गेन गच्छित्थ, इमिना मग्गेन गच्छथा’’ति अञ्ञेन मग्गेन उय्योजेसि.

अथ खो ते चत्तारो पुरिसा…पे… अथ खो ते अट्ठ पुरिसा…पे… अथ खो ते सोळस पुरिसा – किं नु खो ते अट्ठ पुरिसा चिरेन आगच्छन्तीति – पटिपथं गच्छन्ता अद्दसासुं भगवन्तं अञ्ञतरस्मिं रुक्खमूले निसिन्नं. दिस्वान येन भगवा तेनुपसङ्कमिंसु, उपसङ्कमित्वा भगवन्तं अभिवादेत्वा एकमन्तं निसीदिंसु. तेसं भगवा अनुपुब्बिं कथं कथेसि, सेय्यथिदं – दानकथं…पे… अपरप्पच्चया सत्थुसासने भगवन्तं एतदवोचुं – ‘‘अभिक्कन्तं, भन्ते…पे… उपासके नो भगवा धारेतु अज्जतग्गे पाणुपेतं सरणं गते’’ति. अथ खो भगवा ते पुरिसे एतदवोच – ‘‘मा खो तुम्हे, आवुसो, इमिना मग्गेन गच्छित्थ, इमिना मग्गेन गच्छथा’’ति अञ्ञेन मग्गेन उय्योजेसि.

अथ खो सो एको पुरिसो येन देवदत्तो तेनुपसङ्कमि, उपसङ्कमित्वा देवदत्तं एतदवोच – ‘‘नाहं, भन्ते, सक्कोमि तं भगवन्तं जीविता वोरोपेतुं; महिद्धिको सो भगवा, महानुभावो’’ति. ‘‘अलं, आवुसो; मा त्वं समणं गोतमं जीविता वोरोपेसि. अहमेव समणं गोतमं जीविता वोरोपेस्सामी’’ति.

लोहितुप्पादककम्मं

३४१. तेन खो पन समयेन भगवा गिज्झकूटस्स पब्बतस्स छायायं चङ्कमति. अथ खो देवदत्तो गिज्झकूटं पब्बतं आरुहित्वा महतिं सिलं पविज्झि – इमाय समणं गोतमं जीविता वोरोपेस्सामीति. द्वे पब्बतकूटा समागन्त्वा तं सिलं सम्पटिच्छिंसु. ततो पपतिका उप्पतित्वा भगवतो पादे रुहिरं उप्पादेसि. अथ खो भगवा उद्धं उल्लोकेत्वा देवदत्तं एतदवोच – ‘‘बहुं तया, मोघपुरिस, अपुञ्ञं पसुतं, यं त्वं दुट्ठचित्तो वधकचित्तो तथागतस्स रुहिरं उप्पादेसी’’ति. अथ खो भगवा भिक्खू आमन्तेसि – ‘‘इदं, भिक्खवे, देवदत्तेन पठमं आनन्तरियं कम्मं उपचितं, यं दुट्ठचित्तेन वधकचित्तेन तथागतस्स रुहिरं उप्पादित’’न्ति.

अस्सोसुं खो भिक्खू – ‘‘देवदत्तेन किर भगवतो वधो पयुत्तो’’ति. ते च भिक्खू भगवतो विहारस्स परितो परितो चङ्कमन्ति उच्चासद्दा महासद्दा सज्झायं करोन्ता, भगवतो रक्खावरणगुत्तिया. अस्सोसि खो भगवा उच्चासद्दं महासद्दं सज्झायसद्दं. सुत्वान आयस्मन्तं आनन्दं आमन्तेसि – ‘‘किं नु खो सो, आनन्द, उच्चासद्दो महासद्दो सज्झायसद्दो’’ति? ‘‘अस्सोसुं खो, भन्ते, भिक्खू – ‘देवदत्तेन किर भगवतो वधो पयुत्तो’ति. ते च [तेध (सी.)], भन्ते, भिक्खू भगवतो विहारस्स परितो परितो चङ्कमन्ति उच्चासद्दा महासद्दा सज्झायं करोन्ता, भगवतो रक्खावरणगुत्तिया. सो एसो, भगवा, उच्चासद्दो महासद्दो सज्झायसद्दो’’ति. ‘‘तेन हानन्द, मम वचनेन ते भिक्खू आमन्तेहि – सत्था आयस्मन्ते आमन्तेती’’ति. ‘‘एवं भन्ते’’ति खो आयस्मा आनन्दो भगवतो पटिस्सुत्वा येन ते भिक्खू तेनुपसङ्कमि, उपसङ्कमित्वा ते भिक्खू एतदवोच – ‘‘सत्था आयस्मन्ते आमन्तेती’’ति. ‘‘एवमावुसो’’ति खो ते भिक्खू आयस्मतो आनन्दस्स पटिस्सुत्वा येन भगवा तेनुपसङ्कमिंसु, उपसङ्कमित्वा भगवन्तं अभिवादेत्वा एकमन्तं निसीदिंसु. एकमन्तं निसिन्ने खो ते भिक्खू भगवा एतदवोच –

‘‘अट्ठानमेतं, भिक्खवे, अनवकासो, यं परूपक्कमेन तथागतं जीविता वोरोपेय्य. अनुपक्कमेन, भिक्खवे, तथागता परिनिब्बायन्ति.

[चूळव. ३३४; अ. नि. ५.१००] ‘‘पञ्चिमे, भिक्खवे, सत्थारो सन्तो संविज्जमाना लोकस्मिं. कतमे पञ्च? ‘‘इध, भिक्खवे, एकच्चो सत्था अपरिसुद्धसीलो समानो ‘परिसुद्धसीलोम्ही’ति पटिजानाति ‘परिसुद्धं मे सीलं परियोदातं असंकिलिट्ठ’न्ति च. तमेनं सावका एवं जानन्ति – ‘अयं खो भवं सत्था अपरिसुद्धसीलो समानो ‘परिसुद्धसीलोम्ही’ति पटिजानाति ‘परिसुद्धं मे सीलं परियोदातं असंकिलिट्ठ’न्ति च. मयञ्चेव खो पन गिहीनं आरोचेय्याम, नास्सस्स मनापं. यं खो पनस्स अमनापं, कथं नं मयं तेन समुदाचरेय्याम? सम्मन्नति खो पन चीवरपिण्डपातसेनासनगिलानप्पच्चयभेसज्जपरिक्खारेन – यं तुमो करिस्सति, तुमोव तेन पञ्ञायिस्सती’ति. एवरूपं खो, भिक्खवे, सत्थारं सावका सीलतो रक्खन्ति; एवरूपो च पन सत्था सावकेहि सीलतो रक्खं पच्चासीसति.

‘‘पुन चपरं, भिक्खवे, इधेकच्चो सत्था अपरिसुद्धआजीवो समानो…पे… अपरिसुद्धधम्मदेसनो समानो…पे… अपरिसुद्धवेय्याकरणो समानो…पे… अपरिसुद्धञाणदस्सनो समानो ‘परिसुद्धञाणदस्सनोम्ही’ति पटिजानाति ‘परिसुद्धं मे ञाणदस्सनं परियोदातं असंकिलिट्ठ’न्ति च. तमेनं सावका एवं जानन्ति – ‘अयं खो भवं सत्था अपरिसुद्धञाणदस्सनो समानो ‘परिसुद्धञाणदस्सनोम्ही’ति पटिजानाति ‘परिसुद्धं मे ञाणदस्सनं परियोदातं असंकिलिट्ठ’न्ति च. मयञ्चेव खो पन गिहीनं आरोचेय्याम, नास्सस्स मनापं. यं खो पनस्स अमनापं, कथं न मयं तेन समुदाचरेय्याम? सम्मन्नति खो पन चीवरपिण्डपातसेनासनगिलानप्पच्चयभेसज्जपरिक्खारेन – यं तुमो करिस्सति, तुमोव तेन पञ्ञायिस्सती’ति. एवरूपं खो, भिक्खवे, सत्थारं सावका ञाणदस्सनतो रक्खन्ति; एवरूपो च पन सत्था सावकेहि ञाणदस्सनतो रक्खं पच्चासीसति. इमे खो, भिक्खवे, पञ्च सत्थारो सन्तो संविज्जमाना लोकस्मिं. ‘‘अहं खो पन, भिक्खवे, परिसुद्धसीलो समानो ‘परिसुद्धसीलोम्ही’ति पटिजानामि ‘परिसुद्धं मे सीलं परियोदातं असंकिलिट्ठ’न्ति च. न च मं सावका सीलतो रक्खन्ति; न चाहं सावकेहि सीलतो रक्खं पच्चासीसामि. अहं खो पन भिक्खवे परिसुद्धाजीवो समानो…पे… परिसुद्धधम्मदेसनो समानो…पे… परिसुद्धवेय्याकरणो समानो…पे… परिसुद्धञाणदस्सनो समानो ‘‘परिसुद्धञाणदस्सनोम्ही’’ति पटिजानामि ‘‘परिसुद्धं मे ञाणदस्सनं परियोदातं असंकिलिट्ठ’’न्ति च, न च मं सावका ञाणदस्सनतो रक्खन्ति, न चाहं सावकेहि ञाणदस्सनतो रक्खं पच्चासीसामि. ‘‘अट्ठानमेतं, भिक्खवे, अनवकासो, यं परूपक्कमेन तथागतं जीविता वोरोपेय्य. अनुपक्कमेन, भिक्खवे, तथागता परिनिब्बायन्ति. गच्छथ तुम्हे, भिक्खवे, यथाविहारं. अरक्खिया, भिक्खवे, तथागता’’ति.

नाळागिरिपेसनं

३४२. तेन खो पन समयेन राजगहे नाळागिरि नाम हत्थी चण्डो होति, मनुस्सघातको. अथ खो देवदत्तो राजगहं पविसित्वा हत्थिसालं गन्त्वा हत्थिभण्डे एतदवोच – ‘‘मयं खो, भणे, राजञातका नाम पटिबला नीचट्ठानियं उच्चट्ठाने ठपेतुं, भत्तम्पि वेतनम्पि वड्ढापेतुं. तेन हि, भणे, यदा समणो गोतमो इमं रच्छं पटिपन्नो होति, तदा इमं नाळागिरिं हत्थिं मुञ्चेत्वा इमं रच्छं पटिपादेथा’’ति. ‘‘एवं भन्ते’’ति खो ते हत्थिभण्डा देवदत्तस्स पच्चस्सोसुं. अथ खो भगवा पुब्बण्हसमयं निवासेत्वा पत्तचीवरमादाय सम्बहुलेहि भिक्खूहि सद्धिं राजगहं पिण्डाय पाविसि. अथ खो भगवा तं रच्छं पटिपज्जि. अद्दसासुं खो ते हत्थिभण्डा भगवन्तं तं रच्छं पटिपन्नं. दिस्वान नाळागिरिं हत्थिं मुञ्चित्वा तं रच्छं पटिपादेसुं. अद्दसा खो नाळागिरि हत्थी भगवन्तं दूरतोव आगच्छन्तं. दिस्वान सोण्डं उस्सापेत्वा पहट्ठकण्णवालो येन भगवा तेन अभिधावि. अद्दसासुं खो ते भिक्खू नाळागिरिं हत्थिं दूरतोव आगच्छन्तं. दिस्वान भगवन्तं एतदवोचुं – ‘‘अयं, भन्ते, नाळागिरि हत्थी चण्डो मनुस्सघातको इमं रच्छं पटिपन्नो. पटिक्कमतु, भन्ते, भगवा; पटिक्कमतु सुगतो’’ति. ‘‘आगच्छथ, भिक्खवे, मा भायित्थ. अट्ठानमेतं, भिक्खवे, अनवकासो, यं परूपक्कमेन तथागतं जीविता वोरोपेय्य. अनुपक्कमेन, भिक्खवे, तथागता परिनिब्बायन्ती’’ति. दुतियम्पि खो ते भिक्खू…पे… ततियम्पि खो ते भिक्खू भगवन्तं एतदवोचुं – ‘‘अयं, भन्ते, नाळागिरि हत्थी चण्डो मनुस्सघातको इमं रच्छं पटिपन्नो. पटिक्कमतु, भन्ते, भगवा; पटिक्कमतु सुगतो’’ति. ‘‘आगच्छथ, भिक्खवे, मा भायित्थ. अट्ठानमेतं, भिक्खवे, अनवकासो, यं परूपक्कमेन तथागतं जीविता वोरोपेय्य. अनुपक्कमेन, भिक्खवे, तथागता परिनिब्बायन्ती’’ति.

तेन खो पन समयेन मनुस्सा पासादेसुपि हम्मियेसुपि छदनेसुपि आरुळ्हा अच्छन्ति. तत्थ ये ते मनुस्सा अस्सद्धा अप्पसन्ना दुब्बुद्धिनो, ते एवमाहंसु – ‘‘अभिरूपो वत, भो [अभिरूपो वत भो गोतमो (स्या. कं.)], महासमणो नागेन विहेठीयिस्सती’’ति. ये पन ते मनुस्सा सद्धा पसन्ना पण्डिता ब्यत्ता बुद्धिमन्तो, ते एवमाहंसु – ‘‘नचिरस्सं वत, भो, नागो नागेन सङ्गामेस्सती’’ति. अथ खो भगवा नाळागिरिं हत्थिं मेत्तेन चित्तेन फरि. अथ खो नाळागिरि हत्थी भगवतो [भगवता (सी.)] मेत्तेन चित्तेन फुट्ठो [फुटो (क.)] सोण्डं ओरोपेत्वा येन भगवा तेनुपसङ्कमि, उपसङ्कमित्वा भगवतो पुरतो अट्ठासि. अथ खो भगवा दक्खिणेन हत्थेन नाळागिरिस्स हत्थिस्स कुम्भं परामसन्तो नाळागिरिं हत्थिं इमाहि गाथाहि अज्झभासि –

‘‘मा कुञ्जर नागमासदो, दुक्खञ्हि कुञ्जर नागमासदो;

न हि नागहतस्स कुञ्जर सुगति, होति इतो परं यतो.

‘‘मा च मदो मा च पमादो, न हि पमत्ता सुगतिं वजन्ति ते;

त्वञ्ञेव तथा करिस्ससि, येन त्वं सुगतिं गमिस्ससी’’ति.

अथ खो नाळागिरि हत्थी सोण्डाय भगवतो पादपंसूनि गहेत्वा उपरिमुद्धनि आकिरित्वा पटिकुटियोव [पटिकुटितो पटिसक्कि (सी. स्या.)] ओसक्कि, याव भगवन्तं अद्दक्खि. अथ खो नाळागिरि हत्थी हत्थिसालं गन्त्वा सके ठाने अट्ठासि. तथा दन्तो च पन नाळागिरि हत्थी अहोसि. तेन खो पन समयेन मनुस्सा इमं गाथं गायन्ति –

[म. नि. २.३५२; थेरगा. ८७८] ‘‘दण्डेनेके दमयन्ति, अङ्कुसेहि कसाहि च;

अदण्डेन असत्थेन, नागो दन्तो महेसिना’’ति.

मनुस्सा उज्झायन्ति खिय्यन्ति विपाचेन्ति – ‘‘याव पापो अयं देवदत्तो, अलक्खिको, यत्र हि नाम समणस्स गोतमस्स एवंमहिद्धिकस्स एवं महानुभावस्स वधाय परक्कमिस्सती’’ति. देवदत्तस्स लाभसक्कारो परिहायि. भगवतो च लाभसक्कारो अभिवड्ढि.

पञ्चवत्थुयाचनकथा

३४३. [पाचि. २०९] तेन खो पन समयेन देवदत्तो परिहीनलाभसक्कारो सपरिसो कुलेसु विञ्ञापेत्वा विञ्ञापेत्वा भुञ्जति. मनुस्सा उज्झायन्ति खिय्यन्ति विपाचेन्ति – ‘‘कथञ्हि नाम समणा सक्यपुत्तिया कुलेसु विञ्ञापेत्वा विञ्ञापेत्वा भुञ्जिस्सन्ति! कस्स सम्पन्नं न मनापं, कस्स सादुं न रुच्चती’’ति! अस्सोसुं खो भिक्खू तेसं मनुस्सानं उज्झायन्तानं खिय्यन्तानं विपाचेन्तानं. ये ते भिक्खू अप्पिच्छा…पे… ते उज्झायन्ति खिय्यन्ति विपाचेन्ति – कथञ्हि नाम देवदत्तो सपरिसो कुलेसु विञ्ञापेत्वा विञ्ञापेत्वा भुञ्जिस्सती’’ति! भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं…पे… ‘‘सच्चं किर त्वं, देवदत्त, सपरिसो कुलेसु विञ्ञापेत्वा विञ्ञापेत्वा भुञ्जसी’’ति? ‘‘सच्चं भगवा’’ति…पे… विगरहित्वा…पे… धम्मिं कथं कत्वा भिक्खू आमन्तेसि – ‘‘तेन हि, भिक्खवे, भिक्खूनं कुलेसु तिकभोजनं पञ्ञपेस्सामि तयो अत्थवसे पटिच्च – दुम्मङ्कूनं पुग्गलान निग्गहाय; पेसलानं भिक्खूनं फासुविहाराय, मा पापिच्छा पक्खं निस्साय सङ्घं भिन्देय्युन्ति; कुलानुद्दयाय [कुलानुदयताय (सी. स्या.)] च. गणभोजने यथाधम्मो कारेतब्बो’’ति.

[पारा. ४०९] अथ खो देवदत्तो येन कोकालिको कटमोदकतिस्सको [कटमोरकतिस्सको (सी. स्या.)] खण्डदेविया पुत्तो समुद्ददत्तो तेनुपसङ्कमि, उपसङ्कमित्वा कोकालिकं कटमोदकतिस्सकं खण्डदेविया पुत्तं समुद्ददत्तं एतदवोच – ‘‘एथ, मयं, आवुसो, समणस्स गोतमस्स सङ्घभेदं करिस्साम चक्कभेद’’न्ति. एवं वुत्ते कोकालिको देवदत्तं एतदवोच – ‘‘समणो खो, आवुसो, गोतमो महिद्धिको महानुभावो. कथं मयं समणस्स गोतमस्स सङ्घभेदं करिस्साम चक्कभेद’’न्ति? ‘‘एथ, मयं, आवुसो, समणं गोतमं उपसङ्कमित्वा पञ्च वत्थूनि याचिस्साम – ‘भगवा, भन्ते, अनेकपरियायेन अप्पिच्छस्स सन्तुट्ठस्स सल्लेखस्स धुतस्स पासादिकस्स अपचयस्स वीरियारम्भस्स वण्णवादी. इमानि, भन्ते, पञ्च वत्थूनि अनेकपरियायेन अप्पिच्छताय सन्तुट्ठिया सल्लेखाय धुतताय पासादिकताय अपचयाय वीरियारम्भाय संवत्तन्ति. साधु, भन्ते, भिक्खू यावजीवं आरञ्ञिका अस्सु; यो गामन्तं ओसरेय्य, वज्जं नं फुसेय्य. यावजीवं पिण्डपातिका अस्सु; यो निमन्तनं सादियेय्य, वज्जं नं फुसेय्य. यावजीवं पंसुकूलिका अस्सु; यो गहपतिचीवरं सादियेय्य, वज्जं नं फुसेय्य. यावजीवं रुक्खमूलिका अस्सु; यो छन्नं उपगच्छेय्य, वज्जं नं फुसेय्य. यावजीवं मच्छमंसं न खादेय्युं; यो मच्छमंसं खादेय्य, वज्जं नं फुसेय्या’ति. इमानि पञ्च वत्थूनि समणो गोतमो नानुजानिस्सति. ते मयं इमेहि पञ्चहि वत्थूहि जनं सञ्ञापेस्सामा’’ति. ‘‘सक्का खो, आवुसो, इमेहि पञ्चहि वत्थूहि समणस्स गोतमस्स सङ्घभेदो कातुं चक्कभेदो. लूखप्पसन्ना हि, आवुसो, मनुस्सा’’ति.

अथ खो देवदत्तो सपरिसो येन भगवा तेनुपसङ्कमि, उपसङ्कमित्वा भगवन्तं अभिवादेत्वा एकमन्तं निसीदि. एकमन्तं निसिन्नो खो देवदत्तो भगवन्तं एतदवोच – ‘‘भगवा, भन्ते, अनेकपरियायेन अप्पिच्छस्स सन्तुट्ठस्स सल्लेखस्स धुतस्स पासादिकस्स अपचयस्स वीरियारम्भस्स वण्णवादी. इमानि, भन्ते, पञ्च वत्थूनि अनेकपरियायेन अप्पिच्छताय सन्तुट्ठिया सल्लेखाय धुतताय पासादिकताय अपचयाय वीरियारम्भाय संवत्तन्ति. साधु, भन्ते, भिक्खू यावजीवं आरञ्ञिका अस्सु; यो गामन्तं ओसरेय्य, वज्जं नं फुसेय्य. यावजीवं पिण्डपातिका अस्सु; यो निमन्तनं सादियेय्य, वज्जं नं फुसेय्य. यावजीवं पंसुकूलिका अस्सु; यो गहपतिचीवरं सादियेय्य, वज्जं नं फुसेय्य. यावजीवं रुक्खमूलिका अस्सु; यो छन्नं उपगच्छेय्य, वज्जं नं फुसेय्य. यावजीवं मच्छमंसं न खादेय्युं; यो मच्छमंसं खादेय्य, वज्जं नं फुसेय्या’’ति. ‘‘अलं, देवदत्त. यो इच्छति, आरञ्ञिको होतु; यो इच्छति, गामन्ते विहरतु. यो इच्छति, पिण्डपातिको होतु; यो इच्छति, निमन्तनं सादियतु. यो इच्छति, पंसुकूलिको होतु; यो इच्छति, गहपतिचीवरं सादियतु. अट्ठमासे खो मया, देवदत्त, रुक्खमूलसेनासनं अनुञ्ञातं; तिकोटिपरिसुद्धं मच्छमंसं – अदिट्ठं, अस्सुतं, अपरिसङ्कित’’न्ति. अथ खो देवदत्तो – न भगवा इमानि पञ्च वत्थूनि अनुजानातीति – हट्ठो उदग्गो सपरिसो उट्ठायासना भगवन्तं अभिवादेत्वा पदक्खिणं कत्वा पक्कामि.

अथ खो देवदत्तो सपरिसो राजगहं पविसित्वा पञ्चहि वत्थूहि जनं सञ्ञापेसि – ‘‘मयं, आवुसो, समणं गोतमं उपसङ्कमित्वा पञ्च वत्थूनि याचिम्हा – ‘भगवा, भन्ते, अनेकपरियायेन अप्पिच्छस्स…पे… वीरियारम्भस्स वण्णवादी. इमानि, भन्ते, पञ्च वत्थूनि अनेकपरियायेन अप्पिच्छताय…पे… वीरियारम्भाय संवत्तन्ति. साधु, भन्ते, भिक्खू यावजीवं आरञ्ञिका अस्सु; यो गामन्तं ओसरेय्य, वज्जं नं फुसेय्य…पे… यावजीवं मच्छमंसं न खादेय्युं; यो मच्छमंसं खादेय्य, वज्जं नं फुसेय्या’ति. इमानि पञ्च वत्थूनि समणो गोतमो नानुजानाति. ते मयं इमेहि पञ्चहि वत्थूहि समादाय वत्तामा’’ति.

तत्थ ये ते मनुस्सा अस्सद्धा अप्पसन्ना दुब्बुद्धिनो, ते एवमाहंसु – ‘‘इमे खो समणा सक्यपुत्तिया धुता सल्लेखवुत्तिनो. समणो पन गोतमो बाहुल्लिको बाहुल्लाय चेतेती’’ति. ये पन ते मनुस्सा सद्धा पसन्ना पण्डिता ब्यत्ता बुद्धिमन्तो, ते उज्झायन्ति खिय्यन्ति विपाचेन्ति – ‘‘कथञ्हि नाम देवदत्तो भगवतो सङ्घभेदाय परक्कमिस्सति चक्कभेदाया’’ति! अस्सोसुं खो भिक्खू तेसं मनुस्सानं उज्झायन्तानं खिय्यन्तानं विपाचेन्तानं. ये ते भिक्खू अप्पिच्छा…पे… ते उज्झायन्ति खिय्यन्ति विपाचेन्ति – ‘‘कथञ्हि नाम देवदत्तो सङ्घभेदाय परक्कमिस्सति चक्कभेदाया’’ति! अथ खो ते भिक्खू भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं…पे… ‘‘सच्चं किर त्वं, देवदत्त, सङ्घभेदाय परक्कमसि चक्कभेदाया’’ति? ‘‘सच्चं भगवा’’ति. ‘‘अलं, देवदत्त. मा ते रुच्चि सङ्घभेदो. गरुको खो, देवदत्त, सङ्घभेदो. यो खो, देवदत्त, समग्गं सङ्घं भिन्दति, कप्पट्ठिकं [कप्पट्ठितिकं (स्या.)] किब्बिसं पसवति, कप्पं निरयम्हि पच्चति. यो च खो, देवदत्त, भिन्नं सङ्घं समग्गं करोति, ब्रह्मं पुञ्ञं पसवति, कप्पं सग्गम्हि मोदति. अलं, देवदत्त. मा ते रुच्चि सङ्घभेदो. गरुको खो, देवदत्त, सङ्घभेदो’’ति.

[उदा. ४८] अथ खो आयस्मा आनन्दो पुब्बण्हसमयं निवासेत्वा पत्तचीवरमादाय राजगहं पिण्डाय पाविसि. अद्दसा खो देवदत्तो आयस्मन्तं आनन्दं राजगहे पिण्डाय चरन्तं. दिस्वान येनायस्मा आनन्दो तेनुपसङ्कमि, उपसङ्कमित्वा आयस्मन्तं आनन्दं एतदवोच – ‘‘अज्जतग्गेदानाहं, आवुसो आनन्द, अञ्ञत्रेव भगवता, अञ्ञत्रेव भिक्खुसङ्घा, उपोसथं करिस्सामि सङ्घकम्मं करिस्सामी’’ति.

अथ खो आयस्मा आनन्दो राजगहे पिण्डाय चरित्वा पच्छाभत्तं पिण्डपातप्पटिक्कन्तो येन भगवा तेनुपसङ्कमि, उपसङ्कमित्वा भगवन्तं अभिवादेत्वा एकमन्तं निसीदि. एकमन्तं निसिन्नो खो आयस्मा आनन्दो भगवन्तं एतदवोच – ‘‘इधाहं, भन्ते, पुब्बण्हसमयं निवासेत्वा पत्तचीवरमादाय राजगहं पिण्डाय पाविसिं. अद्दसा खो मं, भन्ते, देवदत्तो राजगहे पिण्डाय चरन्तं. दिस्वान येनाहं तेनुपसङ्कमि, उपसङ्कमित्वा मं एतदवोच – ‘अज्जतग्गेदानाहं, आवुसो आनन्द, अञ्ञत्रेव भगवता, अञ्ञत्रेव भिक्खुसङ्घा, उपोसथं करिस्सामि सङ्घकम्मं करिस्सामी’ति. अज्जतग्गे, भन्ते, देवदत्तो सङ्घं भिन्दिस्सती’’ति. अथ खो भगवा एतमत्थं विदित्वा तायं वेलायं इमं उदानं उदानेसि –

[उदा. ४८] ‘‘सुकरं साधुना साधुं, साधुं पापेन दुक्करं;

पापं पापेन सुकरं, पापमरियेहि दुक्कर’’न्ति.

दुतियभाणवारो निट्ठितो.