५. खुद्दकवत्थुक्खन्धकं

खुद्दकवत्थूनि

२४३. तेन समयेन बुद्धो भगवा राजगहे विहरति वेळुवने कलन्दकनिवापे. तेन खो पन समयेन छब्बग्गिया भिक्खू नहायमाना रुक्खे कायं उग्घंसेन्ति, ऊरुम्पि बाहुम्पि उरम्पि पिट्ठिम्पि. मनुस्सा उज्झायन्ति खिय्यन्ति विपाचेन्ति – ‘‘कथञ्हि नाम समणा सक्यपुत्तिया नहायमाना रुक्खे कायं उग्घंसेस्सन्ति, ऊरुम्पि बाहुम्पि उरम्पि पिट्ठिम्पि, सेय्यथापि मल्लमुट्ठिका गाममोद्दवा’’ति [गामपोद्दवा (सी.), गामपूतवा (स्या.)]! अस्सोसुं खो भिक्खू तेसं मनुस्सानं उज्झायन्तानं खिय्यन्तानं विपाचेन्तानं. अथ खो ते भिक्खू भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. अथ खो भगवा एतस्मिं निदाने एतस्मिं पकरणे भिक्खुसङ्घं सन्निपातापेत्वा भिक्खू पटिपुच्छि – ‘‘सच्चं किर, भिक्खवे, छब्बग्गिया भिक्खू नहायमाना रुक्खे कायं उग्घंसेन्ति, ऊरुम्पि बाहुम्पि उरम्पि पिट्ठिम्पी’’ति? ‘‘सच्चं भगवा’’ति. विगरहि बुद्धो भगवा – ‘‘अननुच्छविकं, भिक्खवे, तेसं मोघपुरिसानं अननुलोमिकं अप्पतिरूपं अस्सामणकं अकप्पियं अकरणीयं. कथञ्हि नाम ते, भिक्खवे, मोघपुरिसा नहायमाना रुक्खे कायं उग्घंसेस्सन्ति, ऊरुम्पि बाहुम्पि उरम्पि पिट्ठिम्पि? नेतं, भिक्खवे, अप्पसन्नानं वा पसादाय…पे… विगरहित्वा…पे… धम्मिं कथं कत्वा भिक्खू आमन्तेसि – ‘‘न, भिक्खवे, नहायमानेन भिक्खुना रुक्खे कायो उग्घंसेतब्बो. यो उग्घंसेय्य, आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति.

तेन खो पन समयेन छब्बग्गिया भिक्खू नहायमाना थम्भे कायं उग्घंसेन्ति, ऊरुम्पि बाहुम्पि उरम्पि पिट्ठिम्पि. मनुस्सा उज्झायन्ति खिय्यन्ति विपाचेन्ति – ‘‘कथञ्हि नाम समणा सक्यपुत्तिया नहायमाना थम्भे कायं उग्घंसेस्सन्ति, ऊरुम्पि बाहुम्पि उरम्पि पिट्ठिम्पि, सेय्यथापि मल्लमुट्ठिका गाममोद्दवा’’ति! अस्सोसुं खो भिक्खू तेसं मनुस्सानं उज्झायन्तानं खिय्यन्तानं विपाचेन्तानं. अथ खो ते भिक्खू भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं…पे… ‘‘सच्चं भगवा’’ति…पे… विगरहित्वा…पे… धम्मिं कथं कत्वा भिक्खू आमन्तेसि – ‘‘न, भिक्खवे, नहायमानेन भिक्खुना थम्भे कायो उग्घंसेतब्बो. यो उग्घंसेय्य, आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति.

तेन खो पन समयेन छब्बग्गिया भिक्खू नहायमाना कुट्टे [कुड्डे (सी. स्या.)] कायं उग्घंसेन्ति, ऊरुम्पि बाहुम्पि उरम्पि पिट्ठिम्पि. मनुस्सा उज्झायन्ति खिय्यन्ति विपाचेन्ति – ‘‘कथञ्हि नाम समणा सक्यपुत्तिया नहायमाना कुट्टे कायं उग्घंसेस्सन्ति, ऊरुम्पि बाहुम्पि उरम्पि पिट्ठिम्पि, सेय्यथापि मल्लमुट्ठिका गाममोद्दवा’’ति…पे… ‘‘न, भिक्खवे, नहायमानेन भिक्खुना कुट्टे कायो उग्घंसेतब्बो. यो उग्घंसेय्य, आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति.

तेन खो पन समयेन छब्बग्गिया भिक्खू अट्टाने [अट्ठाने (सी. स्या.)] नहायन्ति. मनुस्सा उज्झायन्ति खिय्यन्ति विपाचेन्ति…पे… सेय्यथापि गिही कामभोगिनोति! अस्सोसुं खो भिक्खू तेसं मनुस्सानं उज्झायन्तानं खियन्तानं विपाचेन्तानं. अथ खो ते भिक्खू भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं…पे… ‘‘सच्चं भगवा’’ति…पे… विगरहित्वा…पे… धम्मिं कथं कत्वा भिक्खू आमन्तेसि – ‘‘न, भिक्खवे, अट्टाने नहायितब्बं. यो नहायेय्य, आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति.

तेन खो पन समयेन छब्बग्गिया भिक्खू गन्धब्बहत्थकेन नहायन्ति. मनुस्सा उज्झायन्ति खिय्यन्ति विपाचेन्ति…पे… सेय्यथापि गिही कामभोगिनोति! अस्सोसुं खो भिक्खू तेसं मनुस्सानं उज्झायन्तानं खिय्यन्तानं विपाचेन्तानं. अथ खो ते भिक्खू भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं…पे… ‘‘न, भिक्खवे, गन्धब्बहत्थकेन नहायितब्बं. यो नहायेय्य, आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति.

तेन खो पन समयेन छब्बग्गिया भिक्खू कुरुविन्दकसुत्तिया नहायन्ति. मनुस्सा उज्झायन्ति खिय्यन्ति विपाचेन्ति…पे… सेय्यथापि गिही कामभोगिनोति! भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘न, भिक्खवे, कुरुविन्दकसुत्तिया नहायितब्बं. यो नहायेय्य, आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति.

तेन खो पन समयेन छब्बग्गिया भिक्खू विग्गय्ह परिकम्मं कारापेन्ति. मनुस्सा उज्झायन्ति खिय्यन्ति विपाचेन्ति…पे… सेय्यथापि गिही कामभोगिनोति! भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘न, भिक्खवे, विग्गय्ह परिकम्मं कारापेतब्बं. यो कारापेय्य, आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति.

तेन खो पन समयेन छब्बग्गिया भिक्खू मल्लकेन नहायन्ति. मनुस्सा उज्झायन्ति खिय्यन्ति विपाचेन्ति…पे… सेय्यथापि गिही कामभोगिनोति! भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘न, भिक्खवे, मल्लकेन नहायितब्बं. यो नहायेय्य, आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति.

२४४. तेन खो पन समयेन अञ्ञतरस्स भिक्खुनो कच्छुरोगाबाधो होति. न तस्स विना मल्लकेन फासु होति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, गिलानस्स अकतमल्लक’’न्ति.

तेन खो पन समयेन अञ्ञतरो भिक्खु जरादुब्बलो नहायमानो न सक्कोति अत्तनो कायं उग्घंसेतुं. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, उक्कासिक’’न्ति.

तेन खो पन समयेन भिक्खू पिट्ठिपरिकम्मं कातुं कुक्कुच्चायन्ति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, पुथुपाणिक’’न्ति.

२४५. तेन खो पन समयेन छब्बग्गिया भिक्खू वल्लिकं धारेन्ति…पे… पामङ्गं धारेन्ति…पे… कण्ठसुत्तकं धारेन्ति…पे… कटिसुत्तकं धारेन्ति…पे… ओवट्टिकं धारेन्ति…पे… कायुरं धारेन्ति…पे… हत्थाभरणं धारेन्ति…पे… अङ्गुलिमुद्दिकं धारेन्ति. मनुस्सा उज्झायन्ति खिय्यन्ति विपाचेन्ति…पे… सेय्यथापि गिही कामभोगिनोति! अस्सोसुं खो भिक्खू तेसं मनुस्सानं उज्झायन्तानं खिय्यन्तानं विपाचेन्तानं. अथ खो ते भिक्खू भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘सच्चं किर, भिक्खवे, छब्बग्गिया भिक्खू वल्लिकं धारेन्ति…पे… पामङ्गं धारेन्ति, कण्ठसुत्तकं धारेन्ति, कटिसुत्तकं धारेन्ति, ओवट्टिकं धारेन्ति, कायुरं धारेन्ति, हत्थाभरणं धारेन्ति, अङ्गुलिमुद्दिकं धारेन्ती’’ति? ‘‘सच्चं भगवा’’ति…पे… विगरहित्वा…पे… धम्मिं कथं कत्वा भिक्खू आमन्तेसि – ‘‘न, भिक्खवे, वल्लिका धारेतब्बा…पे… न पामङ्गो धारेतब्बो… न कण्ठसुत्तकं धारेतब्बं… न कटिसुत्तकं धारेतब्बं… न ओवट्टिकं धारेतब्बं… न कायुरं धारेतब्बं… न हत्थाभरणं धारेतब्बं… न अङ्गुलिमुद्दिका धारेतब्बा. यो धारेय्य, आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति.

२४६. तेन खो पन समयेन छब्बग्गिया भिक्खू दीघे केसे धारेन्ति. मनुस्सा उज्झायन्ति खिय्यन्ति विपाचेन्ति – सेय्यथापि गिही कामभोगिनोति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘न, भिक्खवे, दीघा केसा धारेतब्बा. यो धारेय्य, आपत्ति दुक्कटस्स. अनुजानामि, भिक्खवे, दुमासिकं वा दुवङ्गुलं वा’’ति.

तेन खो पन समयेन छब्बग्गिया भिक्खू कोच्छेन केसे ओसण्ठेन्ति [ओसण्हेन्ति (सी. स्या.)] …पे… फणकेन केसे ओसण्ठेन्ति, हत्थफणकेन केसे ओसण्ठेन्ति, सित्थतेलकेन केसे ओसण्ठेन्ति, उदकतेलकेन केसे ओसण्ठेन्ति. मनुस्सा उज्झायन्ति खिय्यन्ति विपाचेन्ति – सेय्यथापि गिही कामभोगिनोति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘न, भिक्खवे, कोच्छेन केसा ओसण्ठेतब्बा…पे… न सित्थतेलकेन केसा ओसण्ठेतब्बा… न उदकतेलकेन केसा ओसण्ठेतब्बा. यो ओसण्ठेय्य, आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति.

२४७. तेन खो पन समयेन छब्बग्गिया भिक्खू आदासेपि उदकपत्तेपि मुखनिमित्तं ओलोकेन्ति. मनुस्सा उज्झायन्ति खिय्यन्ति विपाचेन्ति – सेय्यथापि गिही कामभोगिनोति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘न, भिक्खवे, आदासे वा उदकपत्ते वा मुखनिमित्तं ओलोकेतब्बं. यो ओलोकेय्य, आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति.

तेन खो पन समयेन अञ्ञतरस्स भिक्खुनो मुखे वणो होति. सो भिक्खू पुच्छि – ‘‘कीदिसो मे, आवुसो, वणो’’ति? भिक्खू एवमाहंसु – ‘‘एदिसो ते, आवुसो वणो’’ति. सो न सद्दहति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, आबाधप्पच्चया आदासे वा उदकपत्ते वा मुखनिमित्तं ओलोकेतु’’न्ति.

तेन खो पन समयेन छब्बग्गिया भिक्खू मुखं आलिम्पन्ति…पे… मुखं उम्मद्देन्ति, मुखं चुण्णेन्ति, मनोसिलिकाय मुखं लञ्छेन्ति, अङ्गरागं करोन्ति, मुखरागं करोन्ति, अङ्गरागमुखरागं करोन्ति. मनुस्सा उज्झायन्ति खिय्यन्ति विपाचेन्ति – सेय्यथापि गिही कामभोगिनोति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘न, भिक्खवे, मुखं आलिम्पितब्बं…पे… न मुखं उम्मद्दितब्बं, न मुखं चुण्णेतब्बं, न मनोसिलिकाय मुखं लञ्छेतब्बं, न अङ्गरागो कातब्बो, न मुखरागो कातब्बो, न अङ्गरागमुखरागो कातब्बो. यो करेय्य, आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति.

तेन खो पन समयेन अञ्ञतरस्स भिक्खुनो चक्खुरोगाबाधो होति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, आबाधप्पच्चया मुखं आलिम्पितु’’न्ति.

२४८. तेन खो पन समयेन राजगहे गिरग्गसमज्जो [समज्जा (अभिधानगन्थेसु)] होति. छब्बग्गिया भिक्खू गिरग्गसमज्जं दस्सनाय अगमंसु. मनुस्सा उज्झायन्ति खिय्यन्ति विपाचेन्ति – ‘‘कथञ्हि नाम समणा सक्यपुत्तिया नच्चम्पि गीतम्पि वादितम्पि दस्सनाय गच्छिस्सन्ति, सेय्यथापि गिही कामभोगिनो’’ति! भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘न, भिक्खवे, नच्चं वा गीतं वा वादितं वा दस्सनाय गन्तब्बं. यो गच्छेय्य, आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति.

२४९. तेन खो पन समयेन छब्बग्गिया भिक्खू आयतकेन गीतस्सरेन धम्मं गायन्ति. मनुस्सा उज्झायन्ति खिय्यन्ति विपाचेन्ति – ‘‘यथेव [यथा च (क.)] मयं गायाम, एवमेविमे समणा सक्यपुत्तिया आयतकेन गीतस्सरेन धम्मं गायन्ती’’ति! अस्सोसुं खो भिक्खू तेसं मनुस्सानं उज्झायन्तानं खिय्यन्तानं विपाचेन्तानं. ये ते भिक्खू अप्पिच्छा…पे… ते उज्झायन्ति खिय्यन्ति विपाचेन्ति – ‘‘कथञ्हि नाम छब्बग्गिया भिक्खू आयतकेन गीतस्सरेन धम्मं गायिस्सन्ती’’ति! अथ खो ते भिक्खू भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘सच्चं किर, भिक्खवे…पे… ‘‘सच्चं भगवा’’ति…पे… धम्मिं कथं कत्वा भिक्खू आमन्तेसि – ‘‘पञ्चिमे, भिक्खवे, आदीनवा आयतकेन गीतस्सरेन धम्मं गायन्तस्स. अत्तनापि तस्मिं सरे सारज्जति, परेपि तस्मिं सरे सारज्जन्ति, गहपतिकापि उज्झायन्ति, सरकुत्तिम्पि निकामयमानस्स समाधिस्स भङ्गो होति, पच्छिमा जनता दिट्ठानुगतिं आपज्जति – इमे खो, भिक्खवे, पञ्च आदीनवा आयतकेन गीतस्सरेन धम्मं गायन्तस्स. न, भिक्खवे, आयतकेन गीतस्सरेन धम्मो गायितब्बो. यो गायेय्य, आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति.

तेन खो पन समयेन भिक्खू सरभञ्ञे कुक्कुच्चायन्ति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, सरभञ्ञ’’न्ति.

‘‘तेन खो पन समयेन छब्बग्गिया भिक्खू बाहिरलोमिं [बाहियलोमिं (क.)] उण्णिं धारेन्ति. मनुस्सा उज्झायन्ति खिय्यन्ति विपाचेन्ति – सेय्यथापि गिही कामभोगिनोति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘न, भिक्खवे, बाहियलोमि उण्णि धारेतब्बा. यो धारेय्य, आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति.

२५०. तेन खो पन समयेन रञ्ञो मागधस्स सेनियस्स बिम्बिसारस्स आरामे अम्बा फलिनो होन्ति. रञ्ञा मागधेन सेनियेन बिम्बिसारेन अनुञ्ञातं होति – ‘‘यथासुखं अय्या अम्बं परिभुञ्जन्तू’’ति. छब्बग्गिया भिक्खू तरुणञ्ञेव अम्बं पातापेत्वा परिभुञ्जिंसु. रञ्ञो च मागधस्स सेनियस्स बिम्बिसारस्स अम्बेन अत्थो होति. अथ खो राजा मागधो सेनियो बिम्बिसारो मनुस्से आणापेसि – ‘‘गच्छथ, भणे, आरामं गन्त्वा अम्बं आहरथा’’ति. ‘‘एवं देवा’’ति खो ते मनुस्सा रञ्ञो मागधस्स सेनियस्स बिम्बिसारस्स पटिस्सुत्वा आरामं गन्त्वा आरामपालं एतदवोचुं – ‘‘देवस्स, भणे, अम्बेन अत्थो, अम्बं देथा’’ति. ‘‘नत्थाय्या अम्बं. तरुणञ्ञेव अम्बं पातापेत्वा भिक्खू परिभुञ्जिंसू’’ति. अथ खो ते मनुस्सा रञ्ञो मागधस्स सेनियस्स बिम्बिसारस्स एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘सुपरिभुत्तं, भणे, अय्येहि अम्बं, अपि च भगवता मत्ता वण्णिता’’ति. मनुस्सा उज्झायन्ति खिय्यन्ति विपाचेन्ति – ‘‘कथञ्हि नाम समणा सक्यपुत्तिया न मत्तं जानित्वा रञ्ञो अम्बं परिभुञ्जिस्सन्ती’’ति! अस्सोसुं खो भिक्खू तेसं मनुस्सानं उज्झायन्तानं खिय्यन्तानं विपाचेन्तानं. अथ खो ते भिक्खू भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘न, भिक्खवे, अम्बं परिभुञ्जितब्बं. यो परिभुञ्जेय्य, आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति.

तेन खो पन समयेन अञ्ञतरस्स पूगस्स सङ्घभत्तं होति. सूपे अम्बपेसिकायो पक्खित्ता होन्ति. भिक्खू कुक्कुच्चायन्ता नप्पटिग्गण्हन्ति. ‘‘पटिग्गण्हथ, भिक्खवे, परिभुञ्जथ. अनुजानामि, भिक्खवे, अम्बपेसिक’’न्ति.

तेन खो पन समयेन अञ्ञतरस्स पूगस्स सङ्घभत्तं होति. ते न परियापुणिंसु अम्बपेसिकं कातुं, भत्तग्गे सकलेहेव अम्बेहि देन्ति. भिक्खू कुक्कुच्चायन्ता नप्पटिग्गण्हन्ति. ‘‘पटिग्गण्हथ, भिक्खवे, परिभुञ्जथ. अनुजानामि, भिक्खवे, पञ्चहि समणकप्पेहि फलं परिभुञ्जितुं – अग्गिपरिचितं, सत्थपरिचितं, नखपरिचितं, अबीजं, निब्बत्तबीजञ्ञेव [निब्बट्टबीजं (सी. स्या.)] पञ्चमं. अनुजानामि, भिक्खवे, इमेहि पञ्चहि समणकप्पेहि फलं परिभुञ्जितु’’न्ति.

२५१. तेन खो पन समयेन अञ्ञतरो भिक्खु अहिना दट्ठो कालङ्कतो होति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘न हि नून सो, भिक्खवे, भिक्खु इमानि चत्तारि अहिराजकुलानि मेत्तेन चित्तेन फरि. सचे हि सो, भिक्खवे, भिक्खु इमानि चत्तारि अहिराजकुलानि मेत्तेन चित्तेन फरेय्य, न हि सो, भिक्खवे, भिक्खु अहिना दट्ठो कालङ्करेय्य. कतमानि चत्तारि अहिराजकुलानि? विरूपक्खं अहिराजकुलं, एरापथं अहिराजकुलं, छब्यापुत्तं अहिराजकुलं, कण्हागोतमं अहिराजकुलं. न हि नून सो, भिक्खवे, भिक्खु इमानि चत्तारि अहिराजकुलानि मेत्तेन चित्तेन फरि. सचे हि सो, भिक्खवे, भिक्खु इमानि चत्तारि अहिराजकुलानि मेत्तेन चित्तेन फरेय्य, न हि सो, भिक्खवे, भिक्खु अहिना दट्ठो कालङ्करेय्य. अनुजानामि, भिक्खवे, इमानि चत्तारि अहिराजकुलानि मेत्तेन चित्तेन फरितुं, अत्तगुत्तिया अत्तरक्खाय अत्तपरित्तं कातुं. एवञ्च पन, भिक्खवे, कातब्बं –

[जा. १.२.१०५-१०६; अ. नि. ४.६७ इदं वत्थु आगतं] ‘‘विरूपक्खेहि मे मेत्तं, मेत्तं एरापथेहि मे;

छब्यापुत्तेहि मे मेत्तं, मेत्तं कण्हागोतमकेहि च.

‘‘अपादकेहि मे मेत्तं, मेत्तं द्विपादकेहि मे;

चतुप्पदेहि मे मेत्तं, मेत्तं बहुप्पदेहि मे.

‘‘मा मं अपादको हिंसि, मा मं हिंसि द्विपादको;

मा मं चतुप्पदो हिंसि, मा मं हिंसि बहुप्पदो.

‘‘सब्बे सत्ता सब्बे पाणा, सब्बे भूता च केवला;

सब्बे भद्रानि पस्सन्तु, मा किञ्चि पापमागमा.

‘‘अप्पमाणो बुद्धो, अप्पमाणो धम्मो,

अप्पमाणो सङ्घो, पमाणवन्तानि सरीसपानि [सिरिंसपानि (सी. स्या.)].

‘‘अहि विच्छिका सतपदी, उण्णनाभि सरबू मूसिका;

कता मे रक्खा कतं मे परित्तं, पटिक्कमन्तु भूतानि.

‘‘सोहं नमो भगवतो, नमो सत्तन्नं सम्मासम्बुद्धान’’न्ति.

तेन खो पन समयेन अञ्ञतरो भिक्खु अनभिरतिया पीळितो अत्तनो अङ्गजातं छिन्दि. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘अञ्ञम्हि सो, भिक्खवे, मोघपुरिसो छेतब्बम्हि, अञ्ञं छिन्दि. न, भिक्खवे, अत्तनो अङ्गजातं छेतब्बं. यो छिन्देय्य, आपत्ति थुल्लच्चयस्सा’’ति.

२५२. तेन खो पन समयेन राजगहकस्स सेट्ठिस्स महग्घस्स चन्दनस्स [चन्दनसारस्स (सी. स्या.)] चन्दनगण्ठि उप्पन्ना होति. अथ खो राजगहकस्स सेट्ठिस्स एतदहोसि – ‘‘यंनूनाहं इमाय चन्दनगण्ठिया पत्तं लेखापेय्यं. लेखञ्च मे परिभोगं भविस्सति, पत्तञ्च दानं दस्सामी’’ति. अथ खो राजगहको सेट्ठि ताय चन्दनगण्ठिया पत्तं लेखापेत्वा सिक्काय उड्डित्वा [वाहित्वा (सी.)] वेळग्गे आलग्गेत्वा वेळुपरम्पराय बन्धित्वा [वाहित्वा (स्या.)] एवमाह – ‘‘यो समणो वा ब्राह्मणो वा अरहा चेव इद्धिमा च दिन्नंयेव पत्तं ओहरतू’’ति. अथ खो पूरणो कस्सपो येन राजगहको सेट्ठि तेनुपसङ्कमि, उपसङ्कमित्वा राजगहकं सेट्ठिं एतदवोच – ‘‘अहञ्हि, गहपति, अरहा चेव इद्धिमा च, देहि मे पत्त’’न्ति. ‘‘सचे, भन्ते, आयस्मा अरहा चेव इद्धिमा च दिन्नंयेव पत्तं ओहरतू’’ति. अथ खो मक्खलि गोसालो… अजितो केसकम्बलो… पकुधो कच्चायनो… सञ्चयो बेलट्ठपुत्तो [सञ्जयो बेल्लट्ठिपुत्तो (सी.)] … निगण्ठो नाटपुत्तो [नाथपुत्तो (सी.)] येन राजगहको सेट्ठि तेनुपसङ्कमि, उपसङ्कमित्वा राजगहकं सेट्ठिं एतदवोच – ‘‘अहञ्हि, गहपति, अरहा चेव इद्धिमा च, देहि मे पत्त’’न्ति. ‘‘सचे, भन्ते, आयस्मा अरहा चेव इद्धिमा च, दिन्नंयेव पत्तं ओहरतू’’ति.

तेन खो पन समयेन आयस्मा च महामोग्गल्लानो आयस्मा च पिण्डोलभारद्वाजो पुब्बण्हसमयं निवासेत्वा पत्तचीवरमादाय राजगहं पिण्डाय पविसिंसु. अथ खो आयस्मा पिण्डोलभारद्वाजो आयस्मन्तं महामोग्गल्लानं एतदवोच – ‘‘आयस्मा खो महामोग्गल्लानो अरहा चेव इद्धिमा च. गच्छावुसो, मोग्गल्लान, एतं पत्तं ओहर. तुय्हेसो पत्तो’’ति. ‘‘आयस्मा खो भारद्वाजो अरहा चेव इद्धिमा च. गच्छावुसो, भारद्वाज, एतं पत्तं ओहर. तुय्हेसो पत्तो’’ति. अथ खो आयस्मा पिण्डोलभारद्वाजो वेहासं अब्भुग्गन्त्वा तं पत्तं गहेत्वा तिक्खत्तुं राजगहं अनुपरियायि.

तेन खो पन समयेन राजगहको सेट्ठि सपुत्तदारो सके निवेसने ठितो होति पञ्जलिको नमस्समानो – इधेव, भन्ते, अय्यो भारद्वाजो अम्हाकं निवेसने पतिट्ठातूति. अथ खो आयस्मा पिण्डोलभारद्वाजो राजगहकस्स सेट्ठिस्स निवेसने पतिट्ठासि. अथ खो राजगहको सेट्ठि आयस्मतो पिण्डोलभारद्वाजस्स हत्थतो पत्तं गहेत्वा महग्घस्स खादनीयस्स पूरेत्वा आयस्मतो पिण्डोलभारद्वाजस्स अदासि. अथ खो आयस्मा पिण्डोलभारद्वाजो तं पत्तं गहेत्वा आरामं अगमासि. अस्सोसुं खो मनुस्सा – अय्येन किर पिण्डोलभारद्वाजेन राजगहकस्स सेट्ठिस्स पत्तो ओहारितोति. ते च मनुस्सा उच्चासद्दा महासद्दा आयस्मन्तं पिण्डोलभारद्वाजं पिट्ठितो पिट्ठितो अनुबन्धिंसु.

अस्सेसि खो भगवा उच्चासद्दं महासद्दं; सुत्वान आयस्मन्तं आनन्दं आमन्तेसि – ‘‘किं नु खो सो, आनन्द, उच्चासद्दो महासद्दो’’ति? ‘‘आयस्मता, भन्ते, पिण्डोलभारद्वाजेन राजगहकस्स सेट्ठिस्स पत्तो ओहारितो. अस्सोसुं खो, भन्ते, मनुस्सा – अय्येन किर पिण्डोलभारद्वाजेन राजगहकस्स सेट्ठिस्स पत्तो ओहारितोति. ते च, भन्ते, मनुस्सा उच्चासद्दा महासद्दा आयस्मन्तं पिण्डोलभारद्वाजं पिट्ठितो पिट्ठितो अनुबन्धा. सो एसो, भन्ते, भगवा उच्चासद्दो महासद्दो’’ति. अथ खो भगवा एतस्मिं निदाने एतस्मिं पकरणे भिक्खुसङ्घं सन्निपातापेत्वा आयस्मन्तं पिण्डोलभारद्वाजं पटिपुच्छि – ‘‘सच्चं किर तया, भारद्वाज, राजगहकस्स सेट्ठिस्स पत्तो ओहारितो’’ति? ‘‘सच्चं भगवा’’ति. विगरहि बुद्धो भगवा – ‘‘अननुच्छविकं, भारद्वाज, अननुलोमिकं अप्पतिरूपं अस्सामणकं अकप्पियं अकरणीयं. कथञ्हि नाम त्वं, भारद्वाज, छवस्स दारुपत्तस्स कारणा गिहीनं उत्तरिमनुस्सधम्मं इद्धिपाटिहारियं दस्सेस्ससि! सेय्यथापि, भारद्वाज, मातुगामो छवस्स मासकरूपस्स कारणा कोपिनं दस्सेति, एवमेव खो तया, भारद्वाज, छवस्स दारुपत्तस्स कारणा गिहीनं उत्तरिमनुस्सधम्मं इद्धिपाटिहारियं दस्सितं. नेतं, भारद्वाज, अप्पसन्नानं वा पसादाय…पे… विगरहित्वा…पे… धम्मिं कथं कत्वा भिक्खू आमन्तेसि – ‘‘न, भिक्खवे, गिहीनं उत्तरिमनुस्सधम्मं इद्धिपाटिहारियं दस्सेतब्बं. यो दस्सेय्य, आपत्ति दुक्कटस्स. भिन्दथेतं, भिक्खवे, दारुपत्तं सकलिकं सकलिकं कत्वा, भिक्खूनं अञ्जनुपपिसनं देथ. न च, भिक्खवे, दारुपत्तो धारेतब्बो. यो धारेय्य, आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति.

तेन खो पन समयेन छब्बग्गिया भिक्खू उच्चावचे पत्ते धारेन्ति सोवण्णमयं रूपियमयं. मनुस्सा उज्झायन्ति खिय्यन्ति विपाचेन्ति – सेय्यथापि गिही कामभोगिनोति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘न, भिक्खवे, सोवण्णमयो पत्तो धारेतब्बो…पे… न रूपियमयो पत्तो धारेतब्बो… न मणिमयो पत्तो धारेतब्बो… न वेळुरियमयो पत्तो धारेतब्बो… न फलिकमयो पत्तो धारेतब्बो… न कंसमयो पत्तो धारेतब्बो… न काचमयो पत्तो धारेतब्बो… न तिपुमयो पत्तो धारेतब्बो… न सीसमयो पत्तो धारेतब्बो… न तम्बलोहमयो पत्तो धारेतब्बो. यो धारेय्य, आपत्ति दुक्कटस्स. अनुजानामि, भिक्खवे, द्वे पत्ते – अयोपत्तं, मत्तिकापत्त’’न्ति.

२५३. तेन खो पन समयेन पत्तमूलं घंसियति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, पत्तमण्डल’’न्ति.

तेन खो पन समयेन छब्बग्गिया भिक्खू उच्चावचानि पत्तमण्डलानि धारेन्ति सोवण्णमयं रूपियमयं. मनुस्सा उज्झायन्ति खिय्यन्ति विपाचेन्ति – सेय्यथापि गिही कामभोगिनोति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘न, भिक्खवे, उच्चावचानि पत्तमण्डलानि धारेतब्बानि. यो धारेय्य, आपत्ति दुक्कटस्स. अनुजानामि, भिक्खवे, द्वे पत्तमण्डलानि – तिपुमयं, सीसमय’’न्ति. बहलानि मण्डलानि न अच्छुपियन्ति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, लिखितु’’न्ति. वली [चली (क.)] होन्ति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, मकरदन्तकं छिन्दितु’’न्ति.

तेन खो पन समयेन छब्बग्गिया भिक्खू चित्रानि पत्तमण्डलानि धारेन्ति रूपकाकिण्णानि भित्तिकम्मकतानि. तानि रथिकायपि दस्सेन्ता आहिण्डन्ति. मनुस्सा उज्झायन्ति खिय्यन्ति विपाचेन्ति – सेय्यथापि गिही कामभोगिनोति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘न, भिक्खवे, चित्रानि पत्तमण्डलानि धारेतब्बानि रूपकाकिण्णानि भित्तिकम्मकतानि. यो धारेय्य, आपत्ति दुक्कटस्स. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, पकतिमण्डल’’न्ति.

२५४. तेन खो पन समयेन भिक्खू सोदकं पत्तं पटिसामेन्ति. पत्तो दुस्सति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘न, भिक्खवे, सोदको पत्तो पटिसामेतब्बो. यो पटिसामेय्य, आपत्ति दुक्कटस्स. अनुजानामि, भिक्खवे, ओतापेत्वा पत्तं पटिसामेतु’’न्ति.

तेन खो पन समयेन भिक्खू सोदकं [सउदकं (क.)] पत्तं ओतापेन्ति. पत्तो दुग्गन्धो होति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘न, भिक्खवे, सोदको पत्तो ओतापेतब्बो. यो ओतापेय्य, आपत्ति दुक्कटस्स. अनुजानामि, भिक्खवे, वोदकं कत्वा ओतापेत्वा पत्तं पटिसामेतु’’न्ति.

तेन खो पन समयेन भिक्खू उण्हे पत्तं निदहन्ति. पत्तस्स वण्णो दुस्सति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘न, भिक्खवे, उण्हे पत्तो निदहितब्बो. यो निदहेय्य, आपत्ति दुक्कटस्स. अनुजानामि, भिक्खवे, मुहुत्तं उण्हे ओतापेत्वा पत्तं पटिसामेतु’’न्ति.

तेन खो पन समयेन सम्बहुला पत्ता अज्झोकासे अनाधारा निक्खित्ता होन्ति. वातमण्डलिकाय आवट्टेत्वा पत्ता भिज्जिंसु. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, पत्ताधारक’’न्ति.

तेन खो पन समयेन भिक्खू मिड्ढन्ते पत्तं निक्खिपन्ति. परिपतित्वा [परिवट्टित्वा (स्या.)] पत्तो भिज्जति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘न, भिक्खवे, मिड्ढन्ते पत्तो निक्खिपितब्बो. यो निक्खिपेय्य, आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति.

तेन खो पन समयेन भिक्खू परिभण्डन्ते पत्तं निक्खिपन्ति. परिपतित्वा पत्तो भिज्जति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘न, भिक्खवे, परिभण्डन्ते पत्तो निक्खिपितब्बो. यो निक्खिपेय्य, आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति.

तेन खो पन समयेन भिक्खू छमाय पत्तं निक्कुज्जन्ति. ओट्ठो घंसियति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, तिणसन्थारक’’न्ति. तिणसन्थारको उपचिकाहि खज्जति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, चोळक’’न्ति. चोळकं उपचिकाहि खज्जति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, पत्तमाळक’’न्ति. पत्तमाळको परिपतित्वा पत्तो भिज्जति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, पत्तकुण्डोलिक’’न्ति. पत्तकुण्डोलिकाय पत्तो घंसियति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, पत्तथविक’’न्ति. अंसबद्धको न होति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, अंसबद्धकं बन्धनसुत्तक’’न्ति.

तेन खो पन समयेन भिक्खू भित्तिखिलेपि नागदन्तकेपि पत्तं लग्गेन्ति. परिपतित्वा पत्तो भिज्जति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘न, भिक्खवे, पत्तो लग्गेतब्बो. यो लग्गेय्य, आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति.

तेन खो पन समयेन भिक्खू मञ्चे पत्तं निक्खिपन्ति, सतिसम्मोसा निसीदन्ता ओत्थरित्वा पत्तं भिन्देन्ति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘न, भिक्खवे, मञ्चे पत्तो निक्खिपितब्बो. यो निक्खिपेय्य, आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति.

तेन खो पन समयेन भिक्खू पीठे पत्तं निक्खिपन्ति, सतिसम्मोसा निसीदन्ता ओत्थरित्वा पत्तं भिन्देन्ति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘न, भिक्खवे, पीठे पत्तो निक्खिपितब्बो. यो निक्खिपेय्य, आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति.

तेन खो पन समयेन भिक्खू अङ्के पत्तं निक्खिपन्ति, सतिसम्मोसा उट्ठहन्ति. परिपतित्वा पत्तो भिज्जति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘न, भिक्खवे, अङ्के पत्तो निक्खिपितब्बो. यो निक्खिपेय्य, आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति.

तेन खो पन समयेन भिक्खू छत्ते पत्तं निक्खिपन्ति. वातमण्डलिकाय छत्तं उक्खिपियति परिपतित्वा पत्तो भिज्जति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘न, भिक्खवे, छत्ते पत्तो निक्खिपितब्बो. यो निक्खिपेय्य, आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति.

२५५. तेन खो पन समयेन भिक्खू पत्तहत्था कवाटं पणामेन्ति. कवाटो आवट्टित्वा पत्तो भिज्जति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘न, भिक्खवे, पत्तहत्थेन कवाटं पणामेतब्बं [कवाटो पणामेतब्बो (क.)]. यो पणामेय्य, आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति.

तेन खो पन समयेन भिक्खू तुम्बकटाहे पिण्डाय चरन्ति. मनुस्सा उज्झायन्ति खिय्यन्ति विपाचेन्ति – सेय्यथापि तित्थियाति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘न, भिक्खवे, तुम्बकटाहे पिण्डाय चरितब्बं. यो चरेय्य, आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति.

तेन खो पन समयेन भिक्खू घटिकटाहे [घटिकटाहेन (स्या.)] पिण्डाय चरन्ति. मनुस्सा उज्झायन्ति खिय्यन्ति विपाचेन्ति – सेय्यथापि तित्थियाति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘न, भिक्खवे, घटिकटाहे पिण्डाय चरितब्बं. यो चरेय्य, आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति.

तेन खो पन समयेन अञ्ञतरो भिक्खु सब्बपंसुकूलिको होति. सो छवसीसस्स पत्तं धारेति. अञ्ञतरा इत्थी पस्सित्वा भीता विस्सरमकासि – ‘‘अभुं मे पिसाचो वताय’’न्ति. मनुस्सा उज्झायन्ति खिय्यन्ति विपाचेन्ति – ‘‘कथञ्हि नाम समणा सक्यपुत्तिया छवसीसस्स पत्तं धारेस्सन्ति, सेय्यथापि पिसाचिल्लिका’’ति! भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘न, भिक्खवे, छवसीसस्स पत्तो धारेतब्बो. यो धारेय्य, आपत्ति दुक्कटस्स. न च, भिक्खवे, सब्बपंसुकूलिकेन भवितब्बं. यो भवेय्य, आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति.

तेन खो पन समयेन भिक्खू चलकानिपि अट्ठिकानिपि उच्छिट्ठोदकम्पि पत्तेन नीहरन्ति. मनुस्सा उज्झायन्ति खिय्यन्ति विपाचेन्ति – ‘‘यस्मिं येविमे समणा सक्यपुत्तिया भुञ्जन्ति सोव नेसं पटिग्गहो’’ति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘न भिक्खवे, चलकानि वा अट्ठिकानि वा उच्छिट्ठोदकं वा पत्तेन नीहरितब्बं. यो नीहरेय्य, आपत्ति दुक्कटस्स. अनुजानामि, भिक्खवे, पटिग्गह’’न्ति.

२५६. तेन खो पन समयेन भिक्खू हत्थेन विप्फाळेत्वा चीवरं सिब्बेन्ति. चीवरं विलोमिकं होति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, सत्थकं नमतक’’न्ति.

तेन खो पन समयेन सङ्घस्स दण्डसत्थकं उप्पन्नं होति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, दण्डसत्थक’’न्ति.

तेन खो पन समयेन छब्बग्गिया भिक्खू उच्चावचे सत्थकदण्डे धारेन्ति सोवण्णमयं रूपियमयं. मनुस्सा उज्झायन्ति खिय्यन्ति विपाचेन्ति – सेय्यथापि गिही कामभोगिनोति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘न, भिक्खवे, उच्चावचा सत्थकदण्डा धारेतब्बा. यो धारेय्य, आपत्ति दुक्कटस्स. अनुजानामि, भिक्खवे, अट्ठिमयं दन्तमयं विसाणमयं नळमयं वेळुमयं कट्ठमयं जतुमयं फलमयं लोहमयं सङ्खनाभिमय’’न्ति.

तेन खो पन समयेन भिक्खू कुक्कुटपत्तेनपि वेळुपेसिकायपि चीवरं सिब्बेन्ति. चीवरं दुस्सिब्बितं होति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, सूचि’’न्ति. सूचियो कण्णकितायो होन्ति…पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, सूचिनाळिक’’न्ति. सूचिनाळिकायपि कण्णकितायो होन्ति…पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, किण्णेन पूरेतु’’न्ति. किण्णेपि कण्णकितायो होन्ति…पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, सत्तुया पूरेतु’’न्ति. सत्तुयापि कण्णकितायो होन्ति…पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, सरितक’’न्ति. सरितकेपि कण्णकितायो होन्ति…पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, मधुसित्थकेन सारेतु’’न्ति. सरितकं परिभिज्जति. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, सरितकसिपाटिक’’न्ति.

तेन खो पन समयेन भिक्खू तत्थ तत्थ खिलं निक्खणित्वा सम्बन्धित्वा चीवरं सिब्बेन्ति. चीवरं विकण्णं होति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, कथिनं कथिनरज्जुं [कठिनं कठिनरज्जुं (सी. स्या.)] तत्थ तत्थ ओबन्धित्वा चीवरं सिब्बेतु’’न्ति. विसमे कथिनं पत्थरन्ति. कथिनं परिभिज्जति…पे… ‘‘न, भिक्खवे, विसमे कथिनं पत्थरितब्बं. यो पत्थरेय्य, आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति.

छमाय कथिनं पत्थरन्ति. कथिनं पंसुकितं होति…पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, तिणसन्थारक’’न्ति. कथिनस्स अन्तो जीरति…पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, अनुवातं परिभण्डं आरोपेतु’’न्ति. कथिनं नप्पहोति…पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, दण्डकथिनं बिदलकं सलाकं विनन्धनरज्जुं विनन्धनसुत्तं विनन्धित्वा चीवरं सिब्बेतु’’न्ति. सुत्तन्तरिकायो विसमा होन्ति…पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, कळिम्भक’’न्ति. सुत्ता वङ्का होन्ति…पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, मोघसुत्तक’’न्ति.

तेन खो पन समयेन भिक्खू अधोतेहि पादेहि कथिनं अक्कमन्ति. कथिनं दुस्सति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘न, भिक्खवे, अधोतेहि पादेहि कथिनं अक्कमितब्बं. यो अक्कमेय्य, आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति.

तेन खो पन समयेन भिक्खू अल्लेहि पादेहि कथिनं अक्कमन्ति. कथिनं दुस्सति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘न, भिक्खवे, अल्लेहि पादेहि कथिनं अक्कमितब्बं. यो अक्कमेय्य, आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति.

तेन खो पन समयेन भिक्खू सउपाहना कथिनं अक्कमन्ति. कथिनं दुस्सति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘न, भिक्खवे, सउपाहनेन कथिनं अक्कमितब्बं. यो अक्कमेय्य, आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति.

तेन खो पन समयेन भिक्खू चीवरं सिब्बन्ता अङ्गुलिया पटिग्गण्हन्ति. अङ्गुलियो दुक्खा होन्ति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, पटिग्गह’’न्ति.

२५७. तेन खो पन समयेन छब्बग्गिया भिक्खू उच्चावचे पटिग्गहे धारेन्ति सोवण्णमयं रूपियमयं. मनुस्सा उज्झायन्ति खिय्यन्ति विपाचेन्ति – सेय्यथापि गिही कामभोगिनोति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘न, भिक्खवे, उच्चावचा पटिग्गहा धारेतब्बा. यो धारेय्य, आपत्ति दुक्कटस्स. अनुजानामि, भिक्खवे, अट्ठिमयं…पे… सङ्खनाभिमय’’न्ति.

तेन खो पन समयेन सूचियोपि सत्थकापि पटिग्गहापि नस्सन्ति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, आवेसनवित्थक’’न्ति. आवेसनवित्थके समाकुला होन्ति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, पटिग्गहथविक’’न्ति. अंसबद्धको न होति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, अंसबद्धकं बन्धनसुत्तक’’न्ति.

तेन खो पन समयेन भिक्खू अब्भोकासे चीवरं सिब्बन्ता सीतेनपि उण्हेनपि किलमन्ति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, कथिनसालं कथिनमण्डप’’न्ति. कथिनसाला नीचवत्थुका होति, उदकेन ओत्थरिय्यति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे उच्चवत्थुकं कातु’’न्ति. चयो परिपतति…पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, चिनितुं तयो चये – इट्ठकाचयं, सिलाचयं, दारुचय’’न्ति. आरोहन्ता विहञ्ञन्ति…पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, तयो सोपाने – इट्ठकासोपानं, सिलासोपानं, दारुसोपान’’न्ति. आरोहन्ता परिपतन्ति…पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, आलम्बनबाह’’न्ति. कथिनसालाय तिणचुण्णं परिपतति…पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, ओगुम्फेत्वा [ओगुम्बेत्वा (सी. स्या.)] उल्लित्तावलित्तं कातुं – सेतवण्णं काळवण्णं गेरुकपरिकम्मं मालाकम्मं लताकम्मं मकरदन्तकं पञ्चपटिकं चीवरवंसं चीवररज्जुक’’न्ति.

तेन खो पन समयेन भिक्खू चीवरं सिब्बेत्वा तत्थेव कथिनं उज्झित्वा पक्कमन्ति, उन्दूरेहिपि उपचिकाहिपि खज्जति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, कथिनं सङ्घरितु’’न्ति. कथिनं परिभिज्जति…पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, गोघंसिकाय कथिनं सङ्घरितु’’न्ति. कथिनं विनिवेठियति…पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, बन्धनरज्जु’’न्ति.

तेन खो पन समयेन भिक्खू कुट्टेपि थम्भेपि कथिनं उस्सापेत्वा पक्कमन्ति. परिपतित्वा कथिनं भिज्जति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, भित्तिखिले वा नागदन्ते वा लग्गेतु’’न्ति.

२५८. अथ खो भगवा राजगहे यथाभिरन्तं विहरित्वा येन वेसाली तेन चारिकं पक्कामि. तेन खो पन समयेन भिक्खू सूचिकम्पि सत्थकम्पि भेसज्जम्पि पत्तेन आदाय गच्छन्ति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, भेसज्जत्थविक’’न्ति. अंसबद्धको न होति…पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, अंसबद्धकं बन्धनसुत्तक’’न्ति.

तेन खो पन समयेन अञ्ञतरो भिक्खु उपाहनायो कायबन्धनेन बन्धित्वा गामं पिण्डाय पाविसि. अञ्ञतरो उपासको तं भिक्खुं अभिवादेन्तो उपाहनायो सीसेन घट्टेति. सो भिक्खु मङ्कु अहोसि. अथ खो सो भिक्खु आरामं गन्त्वा भिक्खूनं एतमत्थं आरोचेसि. भिक्खू भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, उपाहनत्थविक’’न्ति. अंसबद्धको न होति…पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, अंसबद्धकं बन्धनसुत्तक’’न्ति.

तेन खो पन समयेन अन्तरामग्गे उदकं अकप्पियं होति. परिस्सावनं न होति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, परिस्सावन’’न्ति. चोळकं नप्पहोति…पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, कटच्छुपरिस्सावन’’न्ति. चोळकं नप्पहोति…पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, धम्मकरण’’न्ति [धम्मकरणं (सी. स्या.), धमकरणं (क.)].

२५९. तेन खो पन समयेन द्वे भिक्खू कोसलेसु जनपदे अद्धानमग्गप्पटिपन्ना होन्ति. एको भिक्खु अनाचारं आचरति. दुतियो भिक्खु तं भिक्खुं एतदवोच – ‘‘मा, आवुसो, एवरूपं अकासि. नेतं कप्पती’’ति. सो तस्मिं उपनन्धि. अथ खो सो भिक्खु पिपासाय पीळितो उपनद्धं भिक्खुं एतदवोच – ‘‘देहि मे, आवुसो, परिस्सावनं, पानीयं पिविस्सामी’’ति. उपनद्धो भिक्खु न अदासि. सो भिक्खु पिपासाय पीळितो कालमकासि. अथ खो सो भिक्खु आरामं गन्त्वा भिक्खूनं एतमत्थं आरोचेसि. ‘‘किं पन त्वं, आवुसो, परिस्सावनं याचियमानो न अदासी’’ति? ‘‘एवमावुसो’’ति. ये ते भिक्खू अप्पिच्छा…पे… ते उज्झायन्ति खिय्यन्ति विपाचेन्ति – ‘‘कथञ्हि नाम भिक्खु परिस्सावनं याचियमानो न दस्सती’’ति! अथ खो ते भिक्खू भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. अथ खो भगवा एतस्मिं निदाने एतस्मिं पकरणे भिक्खुसङ्घं सन्निपातापेत्वा तं भिक्खुं पटिपुच्छि – ‘‘सच्चं किर त्वं, भिक्खु, परिस्सावनं याचियमानो न अदासी’’ति? ‘‘सच्चं भगवा’’ति. विगरहि बुद्धो भगवा – ‘‘अननुच्छविकं, मोघपुरिस, अननुलोमिकं अप्पतिरूपं अस्सामणकं अकप्पियं अकरणीयं. कथञ्हि नाम त्वं, मोघपुरिस, परिस्सावनं याचियमानो न दस्ससि. नेतं, मोघपुरिस, अप्पसन्नानं वा पसादाय…पे… विगरहित्वा…पे… धम्मिं कथं कत्वा भिक्खू आमन्तेसि – ‘‘न भिक्खवे, अद्धानमग्गप्पटिपन्नेन भिक्खुना परिस्सावनं याचियमानेन न दातब्बं. यो न ददेय्य, आपत्ति दुक्कटस्स. न च, भिक्खवे, अपरिस्सावनकेन अद्धानो पटिपज्जितब्बो. यो पटिपज्जेय्य, आपत्ति दुक्कटस्स. सचे न होति परिस्सावनं वा धम्मकरणो वा, सङ्घाटिकण्णोपि अधिट्ठातब्बो – इमिना परिस्सावेत्वा पिविस्सामी’’ति. अथ खो भगवा अनुपुब्बेन चारिकं चरमानो येन वेसाली तदवसरि. तत्र सुदं भगवा वेसालियं विहरति महावने कूटागारसालायं. तेन खो पन समयेन भिक्खू नवकम्मं करोन्ति. परिस्सावनं न सम्मति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, दण्डपरिस्सावन’’न्ति. दण्डपरिस्सावनं न सम्मति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, ओत्थरक’’न्ति.

तेन खो पन समयेन भिक्खू मकसेहि उब्बाळ्हा होन्ति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, मकसकुटिक’’न्ति.

२६०. तेन खो पन समयेन वेसालियं पणीतानं भत्तानं भत्तपटिपाटि अट्ठिता होति. भिक्खू पणीतानि भोजनानि भुञ्जित्वा अभिसन्नकाया होन्ति बह्वाबाधा [बव्हाबाधा (सी.)]. अथ खो जीवको कोमारभच्चो वेसालिं अगमासि केनचिदेव करणीयेन. अद्दसा खो जीवको कोमारभच्चो भिक्खू अभिसन्नकाये बह्वाबाधे. दिस्वान येन भगवा तेनुपसङ्कमि, उपसङ्कमित्वा भगवन्तं अभिवादेत्वा एकमन्तं निसीदि. एकमन्तं निसिन्नो खो जीवको कोमारभच्चो भगवन्तं एतदवोच – ‘‘एतरहि, भन्ते, भिक्खू अभिसन्नकाया बह्वाबाधा. साधु, भन्ते, भगवा भिक्खूनं चङ्कमञ्च जन्ताघरञ्च अनुजानातु. एवं भिक्खू अप्पाबाधा भविस्सन्ती’’ति. अथ खो भगवा जीवकं कोमारभच्चं धम्मिया कथाय सन्दस्सेसि समादपेसि समुत्तेजेसि सम्पहंसेसि. अथ खो जीवको कोमारभच्चो भगवता धम्मिया कथाय सन्दस्सितो समादपितो समुत्तेजितो सम्पहंसितो उट्ठायासना भगवन्तं अभिवादेत्वा पदक्खिणं कत्वा पक्कामि. अथ खो भगवा एतस्मिं निदाने एतस्मिं पकरणे धम्मिं कथं कत्वा भिक्खू आमन्तेसि – ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, चङ्कमञ्च जन्ताघरञ्चा’’ति.

तेन खो पन समयेन भिक्खू विसमे चङ्कमे चङ्कमन्ति. पादा दुक्खा होन्ति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, समं कातु’’न्ति. चङ्कमो नीचवत्थुको होति. उदकेन ओत्थरिय्यति…पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, उच्चवत्थुकं कातु’’न्ति. चयो परिपतति…पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, चिनितुं तयो चये – इट्ठकाचयं, सिलाचयं, दारुचय’’न्ति. आरोहन्ता विहञ्ञन्ति…पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, तयो सोपाने – इट्ठकासोपानं, सिलासोपानं, दारुसोपान’’न्ति. आरोहन्ता परिपतन्ति…पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, आलम्बनबाह’’न्ति.

तेन खो पन समयेन भिक्खू चङ्कमे चङ्कमन्ता परिपतन्ति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, चङ्कमनवेदिक’’न्ति.

तेन खो पन समयेन भिक्खू अज्झोकासे चङ्कमन्ता सीतेनपि उण्हेनपि किलमन्ति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, चङ्कमनसाल’’न्ति. चङ्कमनसालायं तिणचुण्णं परिपतति…पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, ओगुम्फेत्वा उल्लित्तावलित्तं कातुं – सेतवण्णं काळवण्णं गेरुकपरिकम्मं मालाकम्मं लताकम्मं मकरदन्तकं पञ्चपटिकं चीवरवंसं चीवररज्जु’’न्ति. जन्ताघरं नीचवत्थुकं होति, उदकेन ओत्थरिय्यति…पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, उच्चवत्थुकं कातु’’न्ति. चयो परिपतति…पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, चिनितुं तयो चये – इट्ठकाचयं, सिलाचयं, दारुचय’’न्ति. आरोहन्ता विहञ्ञन्ति…पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, तयो सोपाने – इट्ठकासोपानं, सिलासोपानं, दारुसोपान’’न्ति. आरोहन्ता परिपतन्ति…पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, आलम्बनबाह’’न्ति. जन्ताघरस्स कवाटं न होति…पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, कवाटं पिट्ठसङ्घाटं [पीठसंघाटं (क.)] उदुक्खलिकं उत्तरपासकं अग्गळवट्टिकं कपिसीसकं सूचिकं घटिकं ताळच्छिद्दं आविञ्छनछिद्दं आविञ्छनरज्जु’’न्ति. जन्ताघरस्स कुट्टपादो जीरति…पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, मण्डलिकं कातु’’न्ति. जन्ताघरस्स धूमनेत्तं न होति…पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, धूमनेत्त’’न्ति.

तेन खो पन समयेन भिक्खू खुद्दके जन्ताघरे मज्झे अग्गिट्ठानं करोन्ति. उपचारो न होति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, खुद्दके जन्ताघरे एकमन्तं अग्गिट्ठानं कातुं, महल्लके मज्झे’’ति. जन्ताघरे अग्गि मुखं डहति…पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, मुखमत्तिक’’न्ति. हत्थे मत्तिकं तेमेन्ति…पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, मत्तिकादोणिक’’न्ति. मत्तिका दुग्गन्धा होति…पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, वासेतु’’न्ति. जन्ताघरे अग्गि कायं डहति…पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, उदकं अतिहरितु’’न्ति. पातियापि पत्तेनपि उदकं अतिहरन्ति…पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, उदकट्ठानं, उदकसरावक’’न्ति. जन्ताघरं तिणच्छदनं न सेदेति [तिणच्छादनेन छादेति (क.)] …पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, ओगुम्फेत्वा उल्लित्तावलित्तं कातु’’न्ति. जन्ताघरं चिक्खल्लं होति…पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, सन्थरितुं तयो सन्थरे – इट्ठकासन्थरं, सिलासन्थरं, दारुसन्थर’’न्ति. चिक्खल्लंयेव होति…पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, धोवितु’’न्ति. उदकं सन्तिट्ठति…पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, उदकनिद्धमन’’न्ति.

तेन खो पन समयेन भिक्खू जन्ताघरे छमाय निसीदन्ति, गत्तानि कण्डूवन्ति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, जन्ताघरपीठ’’न्ति. तेन खो पन समयेन जन्ताघरं अपरिक्खित्तं होति…पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, परिक्खिपितुं तयो पाकारे – इट्ठकापाकारं, सिलापाकारं, दारुपाकार’’न्ति. कोट्ठको न होति…पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, कोट्ठक’’न्ति. कोट्ठको नीचवत्थुको होति, उदकेन ओत्थरिय्यति…पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, उच्चवत्थुकं कातु’’न्ति. चयो परिपतति…पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, चिनितुं तयो चये – इट्ठकाचयं, सिलाचयं, दारुचय’’न्ति. आरोहन्ता विहञ्ञन्ति…पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, तयो सोपाने – इट्ठकासोपानं, सिलासोपानं, दारुसोपान’’न्ति. आरोहन्ता परिपतन्ति…पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, आलम्बनबाह’’न्ति. कोट्ठकस्स कवाटं न होति…पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, कवाटं पिट्ठसङ्घाटं उदुक्खलिकं उत्तरपासकं अग्गळवट्टिं कपिसीसकं सूचिकं घटिकं ताळच्छिद्दं आविञ्छनछिद्दं आविञ्छनरज्जु’’न्ति. कोट्ठके तिणचुण्णं परिपतति…पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, ओगुम्फेत्वा उल्लित्तावलित्तं कातुं – सेतवण्णं काळवण्णं गेरुकपरिकम्मं मालाकम्मं लताकम्मं मकरदन्तकं पञ्चपटिकन्ति. परिवेणं चिक्खल्लं होति…पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, मरुम्बं उपकिरितु’’न्ति. न परियापुणन्ति…पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, पदरसिलं निक्खिपितु’’न्ति. उदकं सन्तिट्ठति…पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, उदकनिद्धमन’’न्ति.

२६१. तेन खो पन समयेन भिक्खू नग्गा नग्गं अभिवादेन्ति…पे… नग्गा नग्गं अभिवादापेन्ति, नग्गा नग्गस्स परिकम्मं करोन्ति, नग्गा नग्गस्स परिकम्मं कारापेन्ति, नग्गा नग्गस्स देन्ति, नग्गा पटिग्गण्हन्ति, नग्गा खादन्ति, नग्गा भुञ्जन्ति, नग्गा सायन्ति, नग्गा पिवन्ति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘न, भिक्खवे, नग्गेन [इदं पदं कत्थचि नत्थि] नग्गो अभिवादेतब्बो…पे… न नग्गेन अभिवादेतब्बं… न नग्गेन [इदं पदं कत्थचि नत्थि] नग्गो अभिवादापेतब्बो… न नग्गेन अभिवादापेतब्बं… न नग्गेन नग्गस्स परिकम्मं कातब्बं… न नग्गेन नग्गस्स परिकम्मं कारापेतब्बं… न नग्गेन नग्गस्स दातब्बं… न नग्गेन पटिग्गहेतब्बं… न नग्गेन खादितब्बं… न नग्गेन भुञ्जितब्बं… न नग्गेन सायितब्बं… न नग्गेन पातब्बं. यो पिवेय्य, आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति.

तेन खो पन समयेन भिक्खू जन्ताघरे छमाय चीवरं निक्खिपन्ति. चीवरं पंसुकितं होति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, चीवरवंसं चीवररज्जु’’न्ति. देवे वस्सन्ते चीवरं ओवस्सति…पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, जन्ताघरसाल’’न्ति. जन्ताघरसाला नीचवत्थुका होति, उदकेन ओत्थरिय्यति…पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, उच्चवत्थुकं कातु’’न्ति. चयो परिपतति…पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, चिनितुं…पे… आरोहन्ता विहञ्ञन्ति…पे… आरोहन्ता परिपतन्ति…पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, आलम्बनबाह’’न्ति. जन्ताघरसालाय तिणचुण्णं परिपतति…पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, ओगुम्फेत्वा उल्लित्तावलित्तं कातुं…पे… चीवरवंसं चीवररज्जु’’न्ति.

तेन खो पन समयेन भिक्खू जन्ताघरेपि उदकेपि परिकम्मं कातुं कुक्कुच्चायन्ति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, तिस्सो पटिच्छादियो – जन्ताघरपटिच्छादिं, उदकपटिच्छादिं, वत्थपटिच्छादि’’न्ति.

तेन खो पन समयेन जन्ताघरे उदकं न होति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, उदपान’’न्ति. उदपानस्स कूलं लुज्जति…पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, चिनितुं तयो चये – इट्ठकाचयं, सिलाचयं, दारुचय’’न्ति. उदपानो नीचवत्थुको होति, उदकेन ओत्थरिय्यति…पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, उच्चवत्थुकं कातु’’न्ति. चयो परिपतति…पे… आरोहन्ता विहञ्ञन्ति…पे… आरोहन्ता परिपतन्ति…पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, आलम्बनबाह’’न्ति.

२६२. तेन खो पन समयेन भिक्खू वल्लिकायपि कायबन्धनेनपि उदकं वाहेन्ति [वाहन्ति (क.)]. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, उदकवाहनरज्जु’’न्ति. हत्था दुक्खा होन्ति…पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, तुलं करकटकं चक्कवट्टक’’न्ति. भाजना बहू भिज्जन्ति…पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, तयो वारके – लोहवारकं, दारुवारकं, चम्मक्खण्ड’’न्ति.

तेन खो पन समयेन भिक्खू अज्झोकासे उदकं वाहेन्ता सीतेनपि उण्हेनपि किलमन्ति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, उदपानसाल’’न्ति. उदपानसालाय तिणचुण्णं परिपतति…पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, ओगुम्फेत्वा उल्लित्तावलित्तं कातुं – सेतवण्णं काळवण्णं गेरुकपरिकम्मं मालाकम्मं लताकम्मं मकरदन्तकं पञ्चपटिकं चीवरवंसं चीवररज्जु’’न्ति. उदपानो अपारुतो होति, तिणचुण्णेहिपि पंसुकेहिपि ओकिरिय्यति…पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, अपिधान’’न्ति. उदकभाजनं न संविज्जति…पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, उदकदोणिं उदककटाह’’न्ति.

तेन खो पन समयेन भिक्खू आरामे तहं तहं नहायन्ति. आरामो चिक्खल्लो होति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, चन्दनिक’’न्ति. चन्दनिका पाकटा होति. भिक्खू हिरियन्ति नहायितुं…पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, परिक्खिपितुं तयो पाकारे – इट्ठकापाकारं, सिलापाकारं, दारुपाकार’’न्ति. चन्दनिका चिक्खल्ला होति…पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, सन्थरितुं तयो सन्थरे – इट्ठकासन्थरं, सिलासन्थरं, दारुसन्थर’’न्ति. उदकं सन्तिट्ठति…पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, उदकनिद्धमन’’न्ति.

तेन खो पन समयेन भिक्खूनं गत्तानि सीतिगतानि होन्ति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं…पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, उदकपुञ्छनिं चोळकेनपि पच्चुद्धरितु’’न्ति.

२६३. तेन खो पन समयेन अञ्ञतरो उपासको सङ्घस्स अत्थाय पोक्खरणिं कारेतुकामो होति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं…पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, पोक्खरणि’’न्ति. पोक्खरणिया कूलं लुज्जति…पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, चिनितुं तयो चये – इट्ठकाचयं, सिलाचयं, दारुचय’’न्ति. आरोहन्ता विहञ्ञन्ति…पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, तयो सोपाने – इट्ठकासोपानं, सिलासोपानं, दारुसोपान’’न्ति. आरोहन्ता परिपतन्ति…पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, आलम्बनबाह’’न्ति. पोक्खरणिया उदकं पुराणं होति…पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, उदकमातिकं उदकनिद्धमन’’न्ति.

तेन खो पन समयेन अञ्ञतरो भिक्खु सङ्घस्स अत्थाय निल्लेखं जन्ताघरं कत्तुकामो होति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं…पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, निल्लेखं जन्ताघर’’न्ति.

तेन खो पन समयेन छब्बग्गिया भिक्खू चातुमासं निसीदनेन विप्पवसन्ति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं…पे… ‘‘न, भिक्खवे, चातुमासं निसीदनेन विप्पवसितब्बं. यो विप्पवसेय्य, आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति.

२६४. तेन खो पन समयेन छब्बग्गिया भिक्खू पुप्फाभिकिण्णेसु सयनेसु सयन्ति. मनुस्सा विहारचारिकं आहिण्डन्ता पस्सित्वा उज्झायन्ति खिय्यन्ति विपाचेन्ति – सेय्यथापि गिही कामभोगिनोति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘न, भिक्खवे, पुप्फाभिकिण्णेसु सयनेसु सयितब्बं. यो सयेय्य, आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति.

तेन खो पन समयेन मनुस्सा गन्धम्पि मालम्पि आदाय आरामं आगच्छन्ति. भिक्खू कुक्कुच्चायन्ता न पटिग्गण्हन्ति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, गन्धं गहेत्वा कवाटे पञ्चङ्गुलिकं दातुं, पुप्फं गहेत्वा विहारे एकमन्तं निक्खिपितु’’न्ति.

तेन खो पन समयेन सङ्घस्स नमतकं उप्पन्नं होति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, नमतक’’न्ति. अथ खो भिक्खूनं एतदहोसि – ‘‘नमतकं अधिट्ठातब्बं नु खो उदाहु विकप्पेतब्ब’’न्ति…पे… ‘‘न, भिक्खवे, नमतकं अधिट्ठातब्बं, न विकप्पेतब्ब’’न्ति.

तेन खो पन समयेन छब्बग्गिया भिक्खू आसित्तकूपधाने भुञ्जन्ति. मनुस्सा उज्झायन्ति खिय्यन्ति विपाचेन्ति – सेय्यथापि गिही कामभोगिनोति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं…पे… ‘‘न, भिक्खवे, आसित्तकूपधाने भुञ्जितब्बं. यो भुञ्जेय्य, आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति.

तेन खो पन समयेन अञ्ञतरो भिक्खु गिलानो होति. सो भुञ्जमानो न सक्कोति हत्थेन पत्तं सन्धारेतुं. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, मळोरिक’’न्ति.

तेन खो पन समयेन छब्बग्गिया भिक्खू एकभाजनेपि भुञ्जन्ति…पे… एकथालकेपि पिवन्ति, एकमञ्चेपि तुवट्टेन्ति, एकत्थरणापि तुवट्टेन्ति, एकपावुरणापि तुवट्टेन्ति, एकत्थरणपावुरणापि तुवट्टेन्ति. मनुस्सा उज्झायन्ति खिय्यन्ति विपाचेन्ति – सेय्यथापि गिही कामभोगिनोति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘न, भिक्खवे, एकभाजने भुञ्जितब्बं…पे… न एकथालके पातब्बं… न एकमञ्चे तुवट्टितब्बं… न एकत्थरणा [न एकत्थरणे] तुवट्टितब्बं… न एकपावुरणा [न एकपावुरणे] तुवट्टितब्बं… न एकत्थरणपावुरणा [न एकत्थरणपावुरणे (स्या.)] तुवट्टितब्बं. यो तुवट्टेय्य, आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति.

२६५. तेन खो पन समयेन वड्ढो लिच्छवी मेत्तियभूमजकानं भिक्खूनं सहायो होति. अथ खो वड्ढो लिच्छवी येन मेत्तियभूमजका भिक्खू तेनुपसङ्कमि, उपसङ्कमित्वा मेत्तियभूमजके भिक्खू एतदवोच – ‘‘वन्दामि अय्या’’ति. एवं वुत्ते मेत्तियभूमजका भिक्खू नालपिंसु. दुतियम्पि खो वड्ढो लिच्छवी मेत्तियभूमजके भिक्खू एतदवोच – ‘‘वन्दामि अय्या’’ति. दुतियम्पि खो मेत्तियभूमजका भिक्खू नालपिंसु. ततियम्पि खो वड्ढो लिच्छवी मेत्तियभूमजके भिक्खू एतदवोच – ‘‘वन्दामि अय्या’’ति. ततियम्पि खो मेत्तियभूमजका भिक्खू नालपिंसु. ‘‘क्याहं अय्यानं अपरज्झामि, किस्स मं अय्या नालपन्ती’’ति? ‘‘तथा हि पन त्वं, आवुसो वड्ढ, अम्हे दब्बेन मल्लपुत्तेन विहेठियमाने अज्झुपेक्खसी’’ति. ‘‘क्याहं अय्या करोमी’’ति? ‘‘सचे खो त्वं, आवुसो वड्ढ, इच्छेय्यासि, अज्जेव भगवा आयस्मन्तं दब्बं मल्लपुत्तं नासापेय्या’’ति. ‘‘क्याहं अय्या करोमि, किं मया सक्का कातु’’न्ति? ‘‘एहि त्वं, आवुसो वड्ढ, येन भगवा तेनुपसङ्कम, उपसङ्कमित्वा भगवन्तं एवं वदेहि – ‘इदं, भन्ते, नच्छन्नं नप्पतिरूपं. यायं, भन्ते, दिसा अभया अनीतिका अनुपद्दवा सायं दिसा सभया सईतिका सउपद्दवा; यतो निवातं ततो सवातं; उदकं मञ्ञे आदित्तं; अय्येन मे दब्बेन मल्लपुत्तेन पजापति दूसिता’’’ति. ‘‘एवं अय्या’’ति खो वड्ढो लिच्छवी मेत्तियभूमजकानं भिक्खूनं पटिस्सुत्वा येन भगवा तेनुपसङ्कमि, उपसङ्कमित्वा भगवन्तं अभिवादेत्वा एकमन्तं निसीदि. एकमन्तं निसिन्नो खो वड्ढो लिच्छवी भगवन्तं एतदवोच – ‘‘इदं, भन्ते, नच्छन्नं नप्पतिरूपं. यायं, भन्ते, दिसा अभया अनीतिका अनुपद्दवा सायं दिसा सभया सईतिका सउपद्दवा; यतो निवातं ततो सवातं; उदकं मञ्ञे आदित्तं; अय्येन मे दब्बेन मल्लपुत्तेन पजापति दूसिता’’ति.

अथ खो भगवा एतस्मिं निदाने एतस्मिं पकरणे भिक्खुसङ्घं सन्निपातापेत्वा आयस्मन्तं दब्बं मल्लपुत्तं पटिपुच्छि – ‘‘सरसि त्वं, दब्ब, एवरूपं कत्ता यथायं वड्ढो आहा’’ति? ‘‘यथा मं, भन्ते, भगवा जानाती’’ति. दुतियम्पि खो भगवा…पे… ततियम्पि खो भगवा आयस्मन्तं दब्बं मल्लपुत्तं एतदवोच – ‘‘सरसि त्वं, दब्ब, एवरूपं कत्ता यथायं वड्ढो आहा’’ति? ‘‘यथा मं, भन्ते, भगवा जानाती’’ति. ‘‘न खो, दब्ब, दब्बा एवं निब्बेठेन्ति. सचे तया कतं, कतन्ति वदेहि; सचे अकतं, अकतन्ति वदेही’’ति. ‘‘यतो अहं, भन्ते, जातो नाभिजानामि सुपिनन्तेनपि मेथुनं धम्मं पटिसेविता, पगेव जागरो’’ति. अथ खो भगवा भिक्खू आमन्तेसि – ‘‘तेन हि, भिक्खवे, सङ्घो वड्ढस्स लिच्छविस्स पत्तं निक्कुज्जतु, असम्भोगं सङ्घेन करोतु.

‘‘अट्ठहि, भिक्खवे, अङ्गेहि समन्नागतस्स उपासकस्स पत्तो निक्कुज्जितब्बो – भिक्खूनं अलाभाय परिसक्कति, भिक्खूनं अनत्थाय परिसक्कति, भिक्खूनं अवासाय [अनावासाय (स्या.)] परिसक्कति, भिक्खू अक्कोसति परिभासति, भिक्खू भिक्खूहि भेदेति, बुद्धस्स अवण्णं भासति, धम्मस्स अवण्णं भासति, सङ्घस्स अवण्णं भासति. अनुजानामि, भिक्खवे, इमेहि अट्ठहङ्गेहि समन्नागतस्स उपासकस्स पत्तं निक्कुज्जितुं. एवञ्च पन, भिक्खवे, निक्कुज्जितब्बो. ब्यत्तेन भिक्खुना पटिबलेन सङ्घो ञापेतब्बो –

२६६. ‘‘सुणातु मे, भन्ते, सङ्घो. वड्ढो लिच्छवी आयस्मन्तं दब्बं मल्लपुत्तं अमूलिकाय सीलविपत्तिया अनुद्धंसेति. यदि सङ्घस्स पत्तकल्लं, सङ्घो वड्ढस्स लिच्छविस्स पत्तं निक्कुज्जेय्य, असम्भोगं सङ्घेन करेय्य. एसा ञत्ति.

‘‘सुणातु मे, भन्ते, सङ्घो. वड्ढो लिच्छवी आयस्मन्तं दब्बं मल्लपुत्तं अमूलिकाय सीलविपत्तिया अनुद्धंसेति. सङ्घो वड्ढस्स लिच्छविस्स पत्तं निक्कुज्जति, असम्भोगं सङ्घेन करोति. यस्सायस्मतो खमति वड्ढस्स लिच्छविस्स पत्तस्स निक्कुज्जना, असम्भोगं सङ्घेन करणं, सो तुण्हस्स; यस्स नक्खमति, सो भासेय्य.

‘‘निक्कुज्जितो सङ्घेन वड्ढस्स लिच्छविस्स पत्तो, असम्भोगो सङ्घेन. खमति सङ्घस्स, तस्मा तुण्ही, एवमेतं धारयामी’’ति.

अथ खो आयस्मा आनन्दो पुब्बण्हसमयं निवासेत्वा पत्तचीवरमादाय येन वड्ढस्स लिच्छविस्स निवेसनं तेनुपसङ्कमि, उपसङ्कमित्वा वड्ढं लिच्छविं एतदवोच – ‘‘सङ्घेन ते, आवुसो वड्ढ, पत्तो निक्कुज्जितो. असम्भोगोसि सङ्घेना’’ति. अथ खो वड्ढो लिच्छवी – सङ्घेन किर मे पत्तो निक्कुज्जितो, असम्भोगोम्हि किर सङ्घेनाति – तत्थेव मुच्छितो पपतो. अथ खो वड्ढस्स लिच्छविस्स मित्तामच्चा ञातिसालोहिता वड्ढं लिच्छविं एतदवोचुं – ‘‘अलं, आवुसो वड्ढ, मा सोचि, मा परिदेवि. मयं भगवन्तं पसादेस्साम भिक्खुसङ्घञ्चा’’ति.

अथ खो वड्ढो लिच्छवी सपुत्तदारो समित्तामच्चो सञातिसालोहितो अल्लवत्थो अल्लकेसो येन भगवा तेनुपसङ्कमि, उपसङ्कमित्वा भगवतो पादेसु सिरसा निपतित्वा भगवन्तं एतदवोच – ‘‘अच्चयो मं, भन्ते, अच्चगमा यथाबालं यथामूळ्हं यथाअकुसलं, योहं अय्यं दब्बं मल्लपुत्तं अमूलिकाय सीलविपत्तिया अनुद्धंसेसिं. तस्स मे, भन्ते, भगवा अच्चयं अच्चयतो पटिग्गण्हातु आयतिं संवराया’’ति. ‘‘तग्घ त्वं, आवुसो वड्ढ, अच्चयो अच्चगमा यथाबालं यथामूळ्हं यथाअकुसलं, यं त्वं दब्बं मल्लपुत्तं अमूलिकाय सीलविपत्तिया अनुद्धंसेसि. यतो च खो त्वं, आवुसो वड्ढ, अच्चयं अच्चयतो दिस्वा यथाधम्मं पटिकरोसि, तं ते मयं पटिग्गण्हाम. वुड्ढिहेसा, आवुसो वड्ढ, अरियस्स विनये यो अच्चयं अच्चयतो दिस्वा यथाधम्मं पटिकरोति, आयतिं संवरं आपज्जती’’ति. अथ खो भगवा भिक्खू आमन्तेसि – ‘‘तेन हि, भिक्खवे, सङ्घो वड्ढस्स लिच्छविस्स पत्तं उक्कुज्जतु, सम्भोगं सङ्घेन करोतु.

‘‘अट्ठहि, भिक्खवे, अङ्गेहि समन्नागतस्स उपासकस्स पत्तो उक्कुज्जितब्बो – न भिक्खूनं अलाभाय परिसक्कति, न भिक्खूनं अनत्थाय परिसक्कति, न भिक्खूनं अवासाय परिसक्कति, न भिक्खू अक्कोसति परिभासति, न भिक्खू भिक्खूहि भेदेति, न बुद्धस्स अवण्णं भासति, न धम्मस्स अवण्णं भासति, न सङ्घस्स अवण्णं भासति. अनुजानामि, भिक्खवे, इमेहि अट्ठहङ्गेहि समन्नागतस्स उपासकस्स पत्तं उक्कुज्जितुं. एवञ्च पन, भिक्खवे, उक्कुज्जितब्बो. तेन, भिक्खवे, वड्ढेन लिच्छविना सङ्घं उपसङ्कमित्वा एकंसं उत्तरासङ्गं करित्वा भिक्खूनं पादे वन्दित्वा उक्कुटिकं निसीदित्वा अञ्जलिं पग्गहेत्वा एवमस्स वचनीयो – ‘सङ्घेन मे, भन्ते, पत्तो निक्कुज्जितो, असम्भोगोम्हि सङ्घेन. सोहं, भन्ते, सम्मा वत्तामि, लोमं पातेमि, नेत्थारं वत्तामि, सङ्घं पत्तुक्कुज्जनं याचामी’ति. दुतियम्पि याचितब्बो. ततियम्पि याचितब्बो. ब्यत्तेन भिक्खुना पटिबलेन सङ्घो ञापेतब्बो –

२६७. ‘‘सुणातु मे, भन्ते, सङ्घो. सङ्घेन वड्ढस्स लिच्छविस्स पत्तो निक्कुज्जितो, असम्भोगो सङ्घेन. सो सम्मा वत्तति, लोमं पातेति, नेत्थारं वत्तति, सङ्घं पत्तुक्कुज्जनं याचति. यदि सङ्घस्स पत्तकल्लं, सङ्घो वड्ढस्स लिच्छविस्स पत्तं उक्कुज्जेय्य, सम्भोगं सङ्घेन करेय्य. एसा ञत्ति.

‘‘सुणातु मे, भन्ते, सङ्घो. सङ्घेन वड्ढस्स लिच्छविस्स पत्तो निक्कुज्जितो, असम्भोगो सङ्घेन. सो सम्मा वत्तति, लोमं पातेति, नेत्थारं वत्तति, सङ्घं पत्तुक्कुज्जनं याचति. सङ्घो वड्ढस्स लिच्छविस्स पत्तं उक्कुज्जति, सम्भोगं सङ्घेन करोति. यस्सायस्मतो खमति वड्ढस्स लिच्छविस्स पत्तस्स उक्कुज्जना, सम्भोगं सङ्घेन करणं, सो तुण्हस्स; यस्स नक्खमति, सो भासेय्य.

‘‘उक्कुज्जितो सङ्घेन वड्ढस्स लिच्छविस्स पत्तो, सम्भोगो सङ्घेन. खमति सङ्घस्स, तस्मा तुण्ही, एवमेतं धारयामी’’ति.

२६८. अथ खो भगवा वेसालियं यथाभिरन्तं विहरित्वा येन भग्गा तेन चारिकं पक्कामि. अनुपुब्बेन चारिकं चरमानो येन भग्गा तदवसरि. तत्र सुदं भगवा भग्गेसु विहरति सुसुमारगिरे [सुंसुमारगिरे (सी. स्या.), संसुमारगिरे (क.)] भेसकळावने मिगदाये. तेन खो पन समयेन बोधिस्स राजकुमारस्स कोकनदो [कोकनुदो (क.)] नाम पासादो अचिरकारितो होति, अनज्झावुत्थो समणेन वा ब्राह्मणेन वा केनचि वा मनुस्सभूतेन. अथ खो बोधि राजकुमारो सञ्जिकापुत्तं माणवं आमन्तेसि – ‘‘एहि त्वं, सम्म सञ्चिकापुत्त, येन भगवा तेनुपसङ्कम, उपसङ्कमित्वा मम वचनेन भगवतो पादे सिरसा वन्द; अप्पाबाधं अप्पातङ्कं लहुट्ठानं बलं फासुविहारं पुच्छ – ‘बोधि, भन्ते, राजकुमारो भगवतो पादे सिरसा वन्दति, अप्पाबाधं अप्पातङ्कं लहुट्ठानं बलं फासुविहारं पुच्छती’ति. एवञ्च वदेहि – ‘अधिवासेतु किर, भन्ते, भगवा बोधिस्स राजकुमारस्स स्वातनाय भत्तं सद्धिं भिक्खुसङ्घेना’’’ति. ‘‘एवं भो’’ति खो सञ्चिकापुत्तो माणवो बोधिस्स राजकुमारस्स पटिस्सुत्वा येन भगवा तेनुपसङ्कमि, उपसङ्कमित्वा भगवता सद्धिं सम्मोदि, सम्मोदनीयं कथं सारणीयं वीतिसारेत्वा एकमन्तं निसीदि. एकमन्तं निसिन्नो खो सञ्चिकापुत्तो माणवो भगवन्तं एतदवोच – ‘‘बोधि खो राजकुमारो भोतो गोतमस्स पादे सिरसा वन्दति, अप्पाबाधं अप्पातङ्कं लहुट्ठानं बलं फासुविहारं पुच्छति. एवञ्च वदेति – ‘अधिवासेतु किर भवं गोतमो बोधिस्स राजकुमारस्स स्वातनाय भत्तं सद्धिं भिक्खुसङ्घेना’’’ति. अधिवासेसि भगवा तुण्हीभावेन. अथ खो सञ्चिकापुत्तो माणवो भगवतो अधिवासनं विदित्वा उट्ठायासना येन बोधि राजकुमारो तेनुपसङ्कमि, उपसङ्कमित्वा बोधिं राजकुमारं एतदवोच – ‘‘अवोचुम्ह खो मयं भोतो वचनेन तं भवन्तं गोतमं – ‘बोधि खो राजकुमारो भोतो गोतमस्स पादे सिरसा वन्दति, अप्पाबाधं अप्पातङ्कं लहुट्ठानं बलं फासुविहारं पुच्छति. एवञ्च वदेति – अधिवासेतु किर भवं गोतमो बोधिस्स राजकुमारस्स स्वातनाय भत्तं सद्धिं भिक्खुसङ्घेना’ति. अधिवुत्थञ्च पन समणेन गोतमेना’’ति.

अथ खो बोधि राजकुमारो तस्सा रत्तिया अच्चयेन पणीतं खादनीयं भोजनीयं पटियादापेत्वा, कोकनदञ्च पासादं ओदातेहि दुस्सेहि सन्थरापेत्वा याव पच्छिमसोपानकळेवरा, सञ्चिकापुत्तं माणवं आमन्तेसि – ‘‘एहि त्वं, सम्म सञ्चिकापुत्त, येन भगवा तेनुपसङ्कम, उपसङ्कमित्वा भगवतो कालं आरोचेहि – ‘कालो, भन्ते निट्ठितं भत्त’’’न्ति. ‘‘एवं भो’’ति खो सञ्चिकापुत्तो माणवो बोधिस्स राजकुमारस्स पटिस्सुत्वा येन भगवा तेनुपसङ्कमि, उपसङ्कमित्वा भगवतो कालं आरोचेसि – ‘‘कालो, भो गोतम, निट्ठितं भत्त’’न्ति.

अथ खो भगवा पुब्बण्हसमयं निवासेत्वा पत्तचीवरमादाय येन बोधिस्स राजकुमारस्स निवेसनं तेनुपसङ्कमि. तेन खो पन समयेन बोधि राजकुमारो बहिद्वारकोट्ठके ठितो होति, भगवन्तं आगमयमानो. अद्दसा खो बोधि राजकुमारो भगवन्तं दूरतोव आगच्छन्तं. दिस्वान ततो पच्चुग्गन्त्वा भगवन्तं अभिवादेत्वा पुरेक्खत्वा येन कोकनदो पासादो तेनुपसङ्कमि. अथ खो भगवा पच्छिमसोपानकळेवरं निस्साय अट्ठासि. अथ खो बोधि राजकुमारो भगवन्तं एतदवोच – ‘‘अक्कमतु, भन्ते, भगवा दुस्सानि, अक्कमतु सुगतो दुस्सानि, यं मम अस्स दीघरत्तं हिताय सुखाया’’ति. एवं वुत्ते भगवा तुण्ही अहोसि. दुतियम्पि खो…पे… ततियम्पि खो बोधि राजकुमारो भगवन्तं एतदवोच – ‘‘अक्कमतु, भन्ते, भगवा दुस्सानि, अक्कमतु सुगतो दुस्सानि, यं मम अस्स दीघरत्तं हिताय सुखाया’’ति. अथ खो भगवा आयस्मन्तं आनन्दं अपलोकेसि. अथ खो आयस्मा आनन्दो बोधिं राजकुमारं एतदवोच – ‘‘संहरन्तु, राजकुमार, दुस्सानि. न भगवा चेलपटिकं [चेलपत्तिकं (सी.)] अक्कमिस्सति पच्छिमं जनतं तथागतो अनुकम्पती’’ति.

अथ खो बोधि राजकुमारो दुस्सानि संहरापेत्वा उपरिकोकनदे पासादे आसनं पञ्ञपेसि. अथ खो भगवा कोकनदं पासादं अभिरुहित्वा पञ्ञत्ते आसने निसीदि सद्धिं भिक्खुसङ्घेन. अथ खो बोधि राजकुमारो बुद्धप्पमुखं भिक्खुसङ्घं पणीतेन खादनीयेन भोजनीयेन सहत्था सन्तप्पेत्वा सम्पवारेत्वा, भगवन्तं भुत्ताविं ओनीतपत्तपाणिं, एकमन्तं निसीदि. एकमन्तं निसिन्नं खो बोधिं राजकुमारं भगवा धम्मिया कथाय सन्दस्सेत्वा समादपेत्वा समुत्तेजेत्वा सम्पहंसेत्वा उट्ठायासना पक्कामि. अथ खो भगवा एतस्मिं निदाने एतस्मिं पकरणे धम्मिं कथं कत्वा भिक्खू आमन्तेसि – ‘‘न, भिक्खवे, चेलपटिका अक्कमितब्बा. यो अक्कमेय्य, आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति.

तेन खो पन समयेन अञ्ञतरा इत्थी अपगतगब्भा भिक्खू निमन्तेत्वा दुस्सं पञ्ञपेत्वा एतदवोच – ‘‘अक्कमथ, भन्ते, दुस्स’’न्ति. भिक्खू कुक्कुच्चायन्ता न अक्कमन्ति. ‘‘अक्कमथ, भन्ते, दुस्सं मङ्गलत्थाया’’ति. भिक्खू कुक्कुच्चायन्ता न अक्कमिंसु. अथ खो सा इत्थी उज्झायति खिय्यति विपाचेति – ‘‘कथञ्हि नाम अय्या मङ्गलत्थाय याचियमाना चेलप्पटिकं न अक्कमिस्सन्ती’’ति! अस्सोसुं खो भिक्खू तस्सा इत्थिया उज्झायन्तिया खिय्यन्तिया विपाचेन्तिया. अथ खो ते भिक्खू भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘गिही, भिक्खवे, मङ्गलिका. अनुजानामि, भिक्खवे, गिहीनं मङ्गलत्थाय याचियमानेन चेलप्पटिकं अक्कमितु’’न्ति.

तेन खो पन समयेन भिक्खू धोतपादकं अक्कमितुं कुक्कुच्चायन्ति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, धोतपादकं अक्कमितु’’न्ति.

दुतियभाणवारो निट्ठितो.

२६९. अथ खो भगवा भग्गेसु यथाभिरन्तं विहरित्वा येन सावत्थि तेन चारिकं पक्कामि. अनुपुब्बेन चारिकं चरमानो येन सावत्थि तदवसरि. तत्र सुदं भगवा सावत्थियं विहरति जेतवने अनाथपिण्डिकस्स आरामे. अथ खो विसाखा मिगारमाता घटकञ्च कतकञ्च सम्मज्जनिञ्च आदाय येन भगवा तेनुपसङ्कमि, उपसङ्कमित्वा भगवन्तं अभिवादेत्वा एकमन्तं निसीदि. एकमन्तं निसिन्ना खो विसाखा मिगारमाता भगवन्तं एतदवोच – ‘‘पटिग्गण्हातु मे, भन्ते, भगवा घटकञ्च कतकञ्च सम्मज्जनिञ्च, यं मम अस्स दीघरत्तं हिताय सुखाया’’ति. पटिग्गहेसि भगवा घटकञ्च सम्मज्जनिञ्च. न भगवा कतकं पटिग्गहेसि. अथ खो भगवा विसाखं मिगारमातरं धम्मिया कथाय सन्दस्सेसि समादपेसि समुत्तेजेसि सम्पहंसेसि. अथ खो विसाखा मिगारमाता भगवता धम्मिया कथाय सन्दस्सिता समादपिता समुत्तेजिता सम्पहंसिता उट्ठायासना भगवन्तं अभिवादेत्वा पदक्खिणं कत्वा पक्कामि.

अथ खो भगवा एतस्मिं निदाने एतस्मिं पकरणे धम्मिं कथं कत्वा भिक्खू आमन्तेसि – ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, घटकञ्च सम्मज्जनिञ्च. न, भिक्खवे, कतकं परिभुञ्जितब्बं. यो परिभुञ्जेय्य, आपत्ति दुक्कटस्स. अनुजानामि, भिक्खवे, तिस्सो पादघंसनियो – सक्खरं, कथलं, समुद्दफेणक’’न्ति.

अथ खो विसाखा मिगारमाता विधूपनञ्च तालवण्टञ्च [तालवण्डञ्च (क.)] आदाय येन भगवा तेनुपसङ्कमि, उपसङ्कमित्वा भगवन्तं अभिवादेत्वा एकमन्तं निसीदि. एकमन्तं निसिन्ना खो विसाखा मिगारमाता भगवन्तं एतदवोच – ‘‘पटिग्गण्हातु मे, भन्ते, भगवा विधूपनञ्च तालवण्टञ्च, यं मम अस्स दीघरत्तं हिताय सुखाया’’ति. पटिग्गहेसि भगवा विधूपनञ्च तालवण्टञ्च.

अथ खो भगवा विसाखं मिगारमातरं धम्मिया कथाय सन्दस्सेसि समादपेसि समुत्तेजेसि सम्पहंसेसि…पे… पदक्खिणं कत्वा पक्कामि. अथ खो भगवा एतस्मिं निदाने एतस्मिं पकरणे धम्मिं कथं कत्वा भिक्खू आमन्तेसि – ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, विधूपनञ्च तालवण्टञ्चा’’ति.

तेन खो पन समयेन सङ्घस्स मकसबीजनी उप्पन्ना होति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, मकसबीजनि’’न्ति. चामरिबीजनी उप्पन्ना होति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘न, भिक्खवे, चामरिबीजनी धारेतब्बा. यो धारेय्य, आपत्ति दुक्कटस्स. अनुजानामि, भिक्खवे, तिस्सो बीजनियो – वाकमयं, उसीरमयं, मोरपिञ्छमय’’न्ति.

२७०. तेन खो पन समयेन सङ्घस्स छत्तं उप्पन्नं होति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, छत्त’’न्ति.

तेन खो पन समयेन छब्बग्गिया भिक्खू छत्तप्पग्गहिता [छत्तं पग्गहेत्वा (क.)] आहिण्डन्ति. तेन खो पन समयेन अञ्ञतरो उपासको सम्बहुलेहि आजीवकसावकेहि सद्धिं उय्यानं अगमासि. अद्दसासुं खो ते आजीवकसावका छब्बग्गिये भिक्खू दूरतोव छत्तप्पग्गहिते आगच्छन्ते. दिस्वान तं उपासकं एतदवोचुं – ‘‘एते खो, अय्या [अय्यो (क.)], तुम्हाकं भदन्ता छत्तप्पग्गहिता आगच्छन्ति, सेय्यथापि गणकमहामत्ता’’ति. ‘‘नाय्या एते भिक्खू, परिब्बाजका’’ति. ‘भिक्खू न भिक्खू’ति अब्भुतं अकंसु. अथ खो सो उपासको उपगते सञ्जानित्वा उज्झायति खिय्यति विपाचेति – ‘‘कथञ्हि नाम भदन्ता छत्तप्पग्गहिता आहिण्डिस्सन्ती’’ति! अस्सोसुं खो भिक्खू तस्स उपासकस्स उज्झायन्तस्स खिय्यन्तस्स विपाचेन्तस्स. अथ खो ते भिक्खू भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘सच्चं किर, भिक्खवे…पे… ‘‘सच्चं भगवा’’ति…पे… विगरहित्वा…पे… धम्मिं कथं कत्वा भिक्खू आमन्तेसि – ‘‘न, भिक्खवे, छत्तं धारेतब्बं. यो धारेय्य, आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति.

तेन खो पन समयेन अञ्ञतरो भिक्खु गिलानो होति. तस्स भिक्खुनो विना छत्तं न फासु होति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, गिलानस्स छत्तं धारेतु’’न्ति.

तेन खो पन समयेन भिक्खू – गिलानस्सेव भगवता छत्तं अनुञ्ञातं नो अगिलानस्साति – आरामे आरामूपचारे छत्तं धारेतुं कुक्कुच्चायन्ति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, अगिलानेनपि आरामे आरामूपचारे छत्तं धारेतु’’न्ति.

तेन खो पन समयेन अञ्ञतरो भिक्खु सिक्काय पत्तं उट्टित्वा दण्डे आलग्गित्वा विकाले अञ्ञतरेन गामद्वारेन अतिक्कमति. मनुस्सा – ‘एसय्यो चोरो गच्छति, असिस्स विज्जोतलती’ति अनुपतित्वा गहेत्वा सञ्जानित्वा मुञ्चिंसु. अथ खो सो भिक्खु आरामं गन्त्वा भिक्खूनं एतमत्थं आरोचेसि. ‘‘किं पन त्वं, आवुसो, दण्डसिक्कं धारेसी’’ति? ‘‘एवमावुसो’’ति. ये ते भिक्खू अप्पिच्छा…पे… ते उज्झायन्ति खिय्यन्ति विपाचेन्ति – ‘‘कथञ्हि नाम भिक्खु दण्डसिक्कं धारेस्ससी’’ति! अथ खो ते भिक्खू भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं…पे… ‘‘सच्चं भगवा’’ति…पे… विगरहित्वा…पे… धम्मिं कथं कत्वा भिक्खू आमन्तेसि – ‘‘न, भिक्खवे, दण्डसिक्का धारेतब्बा. यो धारेय्य, आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति.

तेन खो पन समयेन अञ्ञतरो भिक्खु गिलानो होति, न सक्कोति विना दण्डेन आहिण्डितुं. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, गिलानस्स भिक्खुनो दण्डसम्मुतिं दातुं. एवञ्च पन, भिक्खवे, दातब्बा. तेन गिलानेन भिक्खुना सङ्घं उपसङ्कमित्वा एकंसं उत्तरासङ्गं करित्वा वुड्ढानं भिक्खूनं पादे वन्दित्वा उक्कुटिकं निसीदित्वा अञ्जलिं पग्गहेत्वा एवमस्स वचनीयो – ‘अहं, भन्ते, गिलानो; न सक्कोमि विना दण्डेन आहिण्डितुं. सोहं, भन्ते, सङ्घं दण्डसम्मुतिं याचामी’ति. दुतियम्पि याचितब्बा. ततियम्पि याचितब्बा. ब्यत्तेन भिक्खुना पटिबलेन सङ्घो ञापेतब्बो –

‘‘सुणातु मे, भन्ते, सङ्घो. अयं इत्थन्नामो भिक्खु गिलानो, न सक्कोति विना दण्डेन आहिण्डितुं. सो सङ्घं दण्डसम्मुतिं याचति. यदि सङ्घस्स पत्तकल्लं, सङ्घो इत्थन्नामस्स भिक्खुनो दण्डसम्मुतिं ददेय्य. एसा ञत्ति.

‘‘सुणातु मे, भन्ते, सङ्घो. अयं इत्थन्नामो भिक्खु गिलानो, न सक्कोति विना दण्डेन आहिण्डितुं. सो सङ्घं दण्डसम्मुतिं याचति. सङ्घो इत्थन्नामस्स भिक्खुनो दण्डसम्मुतिं देति. यस्सायस्मतो खमति इत्थन्नामस्स भिक्खुनो दण्डसम्मुतिया दानं, सो तुण्हस्स; यस्स नक्खमति, सो भासेय्य.

‘‘दिन्ना सङ्घेन इत्थन्नामस्स भिक्खुनो दण्डसम्मुति. खमति सङ्घस्स, तस्मा तुण्ही, एवमेतं धारयामी’’ति.

२७१. तेन खो पन समयेन अञ्ञतरो भिक्खु गिलानो होति, न सक्कोति विना सिक्काय पत्तं परिहरितुं. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, गिलानस्स भिक्खुनो सिक्कासम्मुतिं दातुं. एवञ्च पन, भिक्खवे, दातब्बा. तेन गिलानेन भिक्खुना सङ्घं उपसङ्कमित्वा एकंसं उत्तरासङ्गं करित्वा वुड्ढानं भिक्खूनं पादे वन्दित्वा उक्कुटिकं निसीदित्वा अञ्जलिं पग्गहेत्वा एवमस्स वचनीयो – ‘अहं, भन्ते, गिलानो; न सक्कोमि विना सिक्काय पत्तं परिहरितुं. सोहं, भन्ते, सङ्घं सिक्कासम्मुतिं याचामी’ति. दुतियम्पि याचितब्बा. ततियम्पि याचितब्बा. ब्यत्तेन भिक्खुना पटिबलेन सङ्घो ञापेतब्बो –

‘‘सुणातु मे, भन्ते, सङ्घो. अयं इत्थन्नामो भिक्खु गिलानो, न सक्कोति विना सिक्काय पत्तं परिहरितुं. सो सङ्घं सिक्कासम्मुतिं याचति. यदि सङ्घस्स पत्तकल्लं, सङ्घो इत्थन्नामस्स भिक्खुनो सिक्कासम्मुतिं ददेय्य. एसा ञत्ति.

‘‘सुणातु मे, भन्ते, सङ्घो. अयं इत्थन्नामो भिक्खु गिलानो, न सक्कोति विना सिक्काय पत्तं परिहरितुं. सो सङ्घं सिक्कासम्मुतिं याचति. सङ्घो इत्थन्नामस्स भिक्खुनो सिक्कासम्मुतिं देति. यस्सायस्मतो खमति इत्थन्नामस्स भिक्खुनो सिक्कासम्मुतिया दानं, सो तुण्हस्स; यस्स नक्खमति, सो भासेय्य.

‘‘दिन्ना सङ्घेन इत्थन्नामस्स भिक्खुनो सिक्कासम्मुति. खमति सङ्घस्स, तस्मा तुण्ही, एवमेतं धारयामी’’ति.

२७२. तेन खो पन समयेन अञ्ञतरो भिक्खु गिलानो होति, न सक्कोति विना दण्डेन आहिण्डितुं, न सक्कोति विना सिक्काय पत्तं परिहरितुं. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, गिलानस्स भिक्खुनो दण्डसिक्कासम्मुतिं दातुं. एवञ्च पन, भिक्खवे, दातब्बा. तेन गिलानेन भिक्खुना सङ्घं उपसङ्कमित्वा एकंसं उत्तरासङ्गं करित्वा वुड्ढानं भिक्खूनं पादे वन्दित्वा उक्कुटिकं निसीदित्वा अञ्जलिं पग्गहेत्वा एवमस्स वचनीयो – ‘अहं, भन्ते, गिलानो; न सक्कोमि विना दण्डेन आहिण्डितुं; न सक्कोमि विना सिक्काय पत्तं परिहरितुं. सोहं, भन्ते, सङ्घं दण्डसिक्कासम्मुतिं याचामी’ति. दुतियम्पि याचितब्बा. ततियम्पि याचितब्बा. ब्यत्तेन भिक्खुना पटिबलेन सङ्घो ञापेतब्बो –

‘‘सुणातु मे, भन्ते, सङ्घो. अयं इत्थन्नामो भिक्खु गिलानो, न सक्कोति विना दण्डेन आहिण्डितुं, न सक्कोति विना सिक्काय पत्तं परिहरितुं. सो सङ्घं दण्डसिक्कासम्मुतिं याचति. यदि सङ्घस्स पत्तकल्लं, सङ्घो इत्थन्नामस्स भिक्खुनो दण्डसिक्कासम्मुतिं ददेय्य. एसा ञत्ति.

‘‘सुणातु मे, भन्ते, सङ्घो. अयं इत्थन्नामो भिक्खु गिलानो न सक्कोति विना दण्डेन आहिण्डितुं, न सक्कोति विना सिक्काय पत्तं परिहरितुं. सो सङ्घं दण्डसिक्कासम्मुतिं याचति. सङ्घो इत्थन्नामस्स भिक्खुनो दण्डसिक्कासम्मुतिं देति. यस्सायस्मतो खमति इत्थन्नामस्स भिक्खुनो दण्डसिक्कासम्मुतिया दानं, सो तुण्हस्स; यस्स नक्खमति, सो भासेय्य.