६. सेनासनक्खन्धकं

१. पठमभाणवारो

विहारानुजाननं

२९४. तेन समयेन बुद्धो भगवा राजगहे विहरति वेळुवने कलन्दकनिवापे. तेन खो पन समयेन भगवता भिक्खूनं सेनासनं अपञ्ञत्तं होति. ते च भिक्खू तहं तहं विहरन्ति – अरञ्ञे, रुक्खमूले, पब्बते, कन्दरायं, गिरिगुहायं, सुसाने, वनपत्थे, अज्झोकासे, पलालपुञ्जे. ते कालस्सेव ततो ततो उपनिक्खमन्ति – अरञ्ञा रुक्खमूला पब्बता कन्दरा गिरिगुहा सुसाना वनपत्था अज्झोकासा पलालपुञ्जा, पासादिकेन अभिक्कन्तेन पटिक्कन्तेन, आलोकितेन विलोकितेन, समिञ्जितेन पसारितेन, ओक्खित्तचक्खू, इरियापथसम्पन्ना. तेन खो पन समयेन राजगहको सेट्ठी [सेट्ठि (क.)] कालस्सेव उय्यानं अगमासि. अद्दसा खो राजगहको सेट्ठी ते भिक्खू कालस्सेव ततो ततो उपनिक्खमन्ते – अरञ्ञा रुक्खमूला पब्बता कन्दरा गिरिगुहा सुसाना वनपत्था अज्झोकासा पलालपुञ्जा, पासादिकेन अभिक्कन्तेन पटिक्कन्तेन, आलोकितेन विलोकितेन, समिञ्जितेन पसारितेन, ओक्खित्तचक्खू, इरियापथसम्पन्ने. दिस्वानस्स चित्तं पसीदि. अथ खो राजगहको सेट्ठी येन ते भिक्खू तेनुपसङ्कमि, उपसङ्कमित्वा ते भिक्खू एतदवोच – ‘‘सचाहं, भन्ते, विहारे कारापेय्यं, वसेय्याथ मे विहारेसू’’ति? ‘‘न खो, गहपति, भगवता विहारा अनुञ्ञाता’’ति. ‘‘तेन हि, भन्ते, भगवन्तं पटिपुच्छित्वा मम आरोचेय्याथा’’ति. ‘‘एवं गहपती’’ति खो ते भिक्खू राजगहकस्स सेट्ठिस्स पटिस्सुत्वा येन भगवा तेनुपसङ्कमिंसु, उपसङ्कमित्वा भगवन्तं अभिवादेत्वा एकमन्तं निसीदिंसु. एकमन्तं निसिन्ना खो ते भिक्खू भगवन्तं एतदवोचुं – ‘‘राजगहको, भन्ते, सेट्ठी विहारे कारापेतुकामो. कथं नु खो, भन्ते, अम्हेहि [भन्ते (सी. क.)] पटिपज्जितब्ब’’न्ति? अथ खो भगवा एतस्मिं निदाने एतस्मिं पकरणे धम्मिं कथं कत्वा भिक्खू आमन्तेसि – ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, पञ्च लेणानि [पञ्च सेनासनानि (स्या.)] – विहारं, अड्ढयोगं, पासादं, हम्मियं, गुह’’न्ति.

अथ खो ते भिक्खू येन राजगहको सेट्ठी तेनुपसङ्कमिंसु, उपसङ्कमित्वा राजगहकं सेट्ठिं एतदवोचुं – ‘‘अनुञ्ञाता खो, गहपति, भगवता विहारा; यस्सदानि कालं मञ्ञसी’’ति. अथ खो राजगहको सेट्ठी एकाहेनेव सट्ठिविहारे पतिट्ठापेसि. अथ खो राजगहको सेट्ठी ते सट्ठिविहारे परियोसापेत्वा येन भगवा तेनुपसङ्कमि, उपसङ्कमित्वा भगवन्तं अभिवादेत्वा एकमन्तं निसीदि. एकमन्तं निसिन्नो खो राजगहको सेट्ठी भगवन्तं एतदवोच – ‘‘अधिवासेतु मे, भन्ते, भगवा स्वातनाय भत्तं सद्धिं भिक्खुसङ्घेना’’ति. अधिवासेसि भगवा तुण्हीभावेन. अथ खो राजगहको सेट्ठी भगवतो अधिवासनं विदित्वा उट्ठायासना भगवन्तं अभिवादेत्वा पदक्खिणं कत्वा पक्कामि.

अथ खो राजगहको सेट्ठी तस्सा रत्तिया अच्चयेन पणीतं खादनीयं भोजनीयं पटियादापेत्वा भगवतो कालं आरोचापेसि – ‘‘कालो, भन्ते, निट्ठितं भत्त’’न्ति. अथ खो भगवा पुब्बण्हसमयं निवासेत्वा पत्तचीवरमादाय येन राजगहकस्स सेट्ठिस्स निवेसनं तेनुपसङ्कमि, उपसङ्कमित्वा पञ्ञत्ते आसने निसीदि सद्धिं भिक्खुसङ्घेन. अथ खो राजगहको सेट्ठी बुद्धप्पमुखं भिक्खुसङ्घं पणीतेन खादनीयेन भोजनीयेन सहत्था सन्तप्पेत्वा सम्पवारेत्वा, भगवन्तं भुत्ताविं ओनीतपत्तपाणिं, एकमन्तं निसीदि. एकमन्तं निसिन्नो खो राजगहको सेट्ठी भगवन्तं एतदवोच – ‘‘एते मे, भन्ते, सट्ठिविहारा पुञ्ञत्थिकेन सग्गत्थिकेन कारापिता. कथाहं, भन्ते, तेसु विहारेसु पटिपज्जामी’’ति? ‘‘तेन हि त्वं, गहपति, ते सट्ठिविहारे आगतानागतस्स चातुद्दिसस्स सङ्घस्स पतिट्ठापेही’’ति. ‘‘एवं भन्ते’’ति खो राजगहको सेट्ठी भगवतो पटिस्सुत्वा ते सट्ठिविहारे आगतानागतस्स चातुद्दिसस्स सङ्घस्स पतिट्ठापेसि.

२९५. अथ खो भगवा राजगहकं सेट्ठिं इमाहि गाथाहि अनुमोदि –

‘‘सीतं उण्हं पटिहन्ति [पटिहनति (क.)], ततो वाळमिगानि च;

सरीसपे च मकसे, सिसिरे चापि वुट्ठियो.

‘‘ततो वातातपो घोरे, सञ्जातो [वातातपे घोरे, सञ्जाते (क. सद्दनीति)] पटिहञ्ञति;

लेणत्थञ्च सुखत्थञ्च, झायितुञ्च विपस्सितुं.

‘‘विहारदानं सङ्घस्स, अग्गं बुद्धेन [बुद्धेहि (स्या.)] वण्णितं;

तस्मा हि पण्डितो, पोसो सम्पस्सं अत्थमत्तनो.

‘‘विहारे कारये रम्मे, वासयेत्थ बहुस्सुते;

तेसं अन्नञ्च पानञ्च, वत्थसेनासनानि च;

ददेय्य उजुभूतेसु, विप्पसन्नेन चेतसा.

‘‘ते तस्स धम्मं देसेन्ति, सब्बदुक्खापनूदनं;

यं सो धम्मं इधञ्ञाय, परिनिब्बाति अनासवो’’ति.

अथ खो भगवा राजगहकं सेट्ठिं इमाहि गाथाहि अनुमोदित्वा उट्ठायासना पक्कामि.

२९६. अस्सोसुं खो मनुस्सा – ‘‘भगवता किर विहारा अनुञ्ञाता’’ति सक्कच्चं [ते सक्कच्चं (स्या. कं.)] विहारे कारापेन्ति. ते विहारा अकवाटका होन्ति; अहीपि विच्छिकापि सतपदियोपि पविसन्ति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, कवाट’’न्ति. भित्तिछिद्दं करित्वा वल्लियापि रज्जुयापि कवाटं बन्धन्ति. उन्दूरेहिपि उपचिकाहिपि खज्जन्ति. खयितबन्धनानि कवाटानि पतन्ति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, पिट्ठसङ्घाटं उदुक्खलिकं उत्तरपासक’’न्ति. कवाटा न फुसीयन्ति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, आविञ्छनच्छिद्दं आविञ्छनरज्जु’’न्ति. कवाटा न थकियन्ति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, अग्गळवट्टिं कपिसीसकं सूचिकं घटिक’’न्ति.

तेन खो पन समयेन भिक्खू न सक्कोन्ति कवाटं अपापुरितुं. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, ताळच्छिद्दं. तीणि ताळानि – लोहताळं, कट्ठताळं, विसाणताळ’’न्ति. येहि [येपि (सी. स्या.)] ते उग्घाटेत्वा पविसन्ति [विसाणताळं, येहि ते उग्घाटेत्वा पविसन्तीति (क.)], विहारा अगुत्ता होन्ति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, यन्तकं सूचिक’’न्ति.

तेन खो पन समयेन विहारा तिणच्छदना होन्ति; सीतकाले सीता, उण्हकाले उण्हा. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, ओगुम्फेत्वा उल्लित्तावलित्तं कातु’’न्ति.

तेन खो पन समयेन विहारा अवातपानका होन्ति अचक्खुस्सा दुग्गन्धा. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, तीणि वातपानानि – वेदिकावातपानं, जालवातपानं, सलाकवातपान’’न्ति. वातपानन्तरिकाय काळकापि वग्गुलियोपि पविसन्ति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, वातपानचक्कलिक’’न्ति. चक्कलिकन्तरिकायपि काळकापि वग्गुलियोपि पविसन्ति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, वातपानकवाटकं वातपानभिसिक’’न्ति.

तेन खो पन समयेन भिक्खू छमायं सयन्ति. गत्तानिपि चीवरानिपि पंसुकितानि होन्ति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, तिणसन्थारक’’न्ति. तिणसन्थारको उन्दूरेहिपि उपचिकाहिपि खज्जति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, मिड्ढि’’न्ति [मीढन्ति (सी.), मिढिन्ति (स्या.)]. मिड्ढिया गत्तानि दुक्खा होन्ति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, बिदलमञ्चक’’न्ति.

मञ्चपीठादिअनुजाननं

२९७. तेन खो पन समयेन सङ्घस्स सोसानिको मसारको मञ्चो उप्पन्नो होति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, मसारकं मञ्च’’न्ति. मसारकं पीठं उप्पन्नं होति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, मसारकं पीठ’’न्ति.

तेन खो पन समयेन सङ्घस्स सोसानिको बुन्दिकाबद्धो मञ्चो उप्पन्नो होति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, बुन्दिकाबद्धं मञ्च’’न्ति. बुन्दिकाबद्धं पीठं उप्पन्नं होति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, बुन्दिकाबद्धं पीठ’’न्ति.

तेन खो पन समयेन सङ्घस्स सोसानिको कुळीरपादको मञ्चो उप्पन्नो होति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, कुळीरपादकं मञ्च’’न्ति. कुळीरपादकं पीठं उप्पन्नं होति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, कुळीरपादकं पीठ’’न्ति.

तेन खो पन समयेन सङ्घस्स सोसानिको आहच्चपादको मञ्चो उप्पन्नो होति. भगवतो एतमत्थं ओराचेसुं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, आहच्चपादकं मञ्च’’न्ति. आहच्चपादकं पीठं उप्पन्नं होति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, आहच्चपादकं पीठ’’न्ति.

तेन खो पन समयेन सङ्घस्स आसन्दिको उप्पन्नो होति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, आसन्दिक’’न्ति. उच्चको आसन्दिको उप्पन्नो होति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, उच्चकम्पि आसन्दिक’’न्ति. सत्तङ्गो उप्पन्नो होति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, सत्तङ्ग’’न्ति. उच्चको सत्तङ्गो उप्पन्नो होति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, उच्चकम्पि सत्तङ्ग’’न्ति. भद्दपीठं उप्पन्नं होति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, भद्दपीठ’’न्ति. पीठिका उप्पन्ना होति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, पीठिक’’न्ति. एळकपादकं पीठं उप्पन्नं होति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, एळकपादकं पीठ’’न्ति. आमलकवट्टिकं [आमलकवण्टिकं (स्या.)] पीठं उप्पन्नं होति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, आमलकवट्टिकं पीठ’’न्ति. फलकं उप्पन्नं होति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, फलक’’न्ति. कोच्छं उप्पन्नं होति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, कोच्छ’’न्ति. पलालपीठं उप्पन्नं होति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, पलालपीठ’’न्ति.

तेन खो पन समयेन छब्बग्गिया भिक्खू उच्चे मञ्चे सयन्ति. मनुस्सा विहारचारिकं आहिण्डन्ता पस्सित्वा उज्झायन्ति खिय्यन्ति विपाचेन्ति – सेय्यथापि गिही कामभोगिनोति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘न, भिक्खवे, उच्चे मञ्चे सयितब्बं. यो सयेय्य, आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति.

तेन खो पन समयेन अञ्ञतरो भिक्खु नीचे मञ्चे सयन्तो अहिना दट्ठो होति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, मञ्चपटिपादक’’न्ति.

तेन खो पन समयेन छब्बग्गिया भिक्खू उच्चे मञ्चपटिपादके धारेन्ति, सह मञ्चपटिपादकेहि पवेधेन्ति. मनुस्सा विहारचारिकं आहिण्डन्ता पस्सित्वा उज्झायन्ति खिय्यन्ति विपाचेन्ति – सेय्यथापि गिही कामभोगिनोति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘न, भिक्खवे, उच्चा मञ्चपटिपादका धारेतब्बा. यो धारेय्य, आपत्ति दुक्कटस्स. अनुजानामि, भिक्खवे, अट्ठङ्गुलपरमं मञ्चपटिपादक’’न्ति.

तेन खो पन समयेन सङ्घस्स सुत्तं उप्पन्नं होति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, सुत्तं मञ्चं वेठेतु’’न्ति [वेतुन्ति (सी.)]. अङ्गानि बहुसुत्तं परियादियन्ति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, अङ्गे विज्झित्वा अट्ठपदकं वेठेतु’’न्ति. चोळकं उप्पन्नं होति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, चिमिलिकं कातु’’न्ति. तूलिका उप्पन्ना होति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, विजटेत्वा बिब्बोहनं [बिम्बोहनं (सी. स्या. बिम्ब + ओहनं)] कातुं. तीणि तूलानि – रुक्खतूलं, लतातूलं, पोटकितूल’’न्ति.

तेन खो पन समयेन छब्बग्गिया भिक्खू अद्धकायिकानि [अड्ढकायिकानि (क.)] बिब्बोहनानि धारेन्ति. मनुस्सा विहारचारिकं आहिण्डन्ता पस्सित्वा उज्झायन्ति खिय्यन्ति विपाचेन्ति – सेय्यथापि गिही कामभोगिनोति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘न, भिक्खवे, अड्ढकायिकानि बिब्बोहनानि धारेतब्बानि. यो धारेय्य, आपत्ति दुक्कटस्स. अनुजानामि, भिक्खवे, सीसप्पमाणं बिब्बोहनं कातु’’न्ति.

तेन खो पन समयेन राजगहे गिरग्गसमज्जो होति. मनुस्सा महामत्तानं अत्थाय भिसियो पटियादेन्ति – उण्णभिसिं, चोळभिसिं, वाकभिसिं, तिणभिसिं, पण्णभिसिं. ते वीतिवत्ते समज्जे छविं उप्पाटेत्वा हरन्ति. अद्दसासुं खो भिक्खू समज्जट्ठाने बहुं उण्णम्पि चोळकम्पि वाकम्पि तिणम्पि पण्णम्पि छट्टितं. दिस्वान भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, पञ्च भिसियो – उण्णभिसिं, चोळभिसिं, वाकभिसिं, तिणभिसिं, पण्णभिसि’’न्ति.

तेन खो पन समयेन सङ्घस्स सेनासनपरिक्खारिकं दुस्सं उप्पन्नं होति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, भिसिं ओनन्धितु’’न्ति [ओनद्धितुं (स्या.)].

तेन खो पन समयेन भिक्खू मञ्चभिसिं पीठे सन्थरन्ति, पीठभिसिं मञ्चे सन्थरन्ति. भिसियो परिभिज्जन्ति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, ओनद्धमञ्चं [ओनद्धमञ्चं (क.) एवमुपरिपि] ओनद्धपीठ’’न्ति. उल्लोकं अकरित्वा सन्थरन्ति, हेट्ठतो निपतन्ति [निपटन्ति (क.), निप्फटन्ति (सी.), निप्पाटेन्ति (स्या.)] …पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, उल्लोकं करित्वा सन्थरित्वा भिसिं ओनन्धितु’’न्ति. छविं उप्पाटेत्वा हरन्ति…पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, फोसितु’’न्ति. हरन्तियेव…पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, भत्तिकम्म’’न्ति. हरन्तियेव…पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, हत्थभत्तिकम्म’’न्ति. हरन्तियेव…पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, हत्थभत्ति’’न्ति.

सेतवण्णादिअनुजाननं

२९८. तेन खो पन समयेन तित्थियानं सेय्यायो सेतवण्णा होन्ति, काळवण्णकता भूमि, गेरुकपरिकम्मकता भित्ति. बहू मनुस्सा सेय्यापेक्खका गच्छन्ति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, विहारे सेतवण्णं काळवण्णं गेरुकपरिकम्म’’न्ति.

तेन खो पन समयेन फरुसाय भित्तिया सेतवण्णो न निपतति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, थुसपिण्डं दत्वा पाणिकाय पटिबाहेत्वा सेतवण्णं निपातेतु’’न्ति. सेतवण्णो अनिबन्धनीयो होति…पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, सण्हमत्तिकं दत्वा पाणिकाय पटिबाहेत्वा सेतवण्णं निपातेतु’’न्ति. सेतवण्णो अनिबन्धनीयो होति…पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, इक्कासं पिट्ठमद्द’’न्ति.

तेन खो पन समयेन फरुसाय भित्तिया गेरुका न निपतति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, थुसपिण्डं दत्वा पाणिकाय पटिबाहेत्वा गेरुकं निपातेतु’’न्ति. गेरुका अनिबन्धनीया होति …पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, कुण्डकमत्तिकं दत्वा पाणिकाय पटिबाहेत्वा गेरुकं निपातेतु’’न्ति. गेरुका अनिबन्धनीया होति…पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, सासपकुट्टं सित्थतेलक’’न्ति. अच्चुस्सन्नं होति…पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, चोळकेन पच्चुद्धरितु’’न्ति.

तेन खो पन समयेन फरुसाय भूमिया काळवण्णो न निपतति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, थुसपिण्डं दत्वा पाणिकाय पटिबाहेत्वा काळवण्णं निपातेतु’’न्ति. काळवण्णो अनिबन्धनीयो होति…पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, गण्डुमत्तिकं दत्वा पाणिकाय पटिबाहेत्वा काळवण्णं निपातेतु’’न्ति. काळवण्णो अनिबन्धनीयो होति…पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, इक्कासं कसाव’’न्ति.

पटिभानचित्तपटिक्खेपं

२९९. तेन खो पन समयेन छब्बग्गिया भिक्खू विहारे पटिभानचित्तं कारापेन्ति – इत्थिरूपकं पुरिसरूपकं. मनुस्सा विहारचारिकं आहिण्डन्ता पस्सित्वा उज्झायन्ति खिय्यन्ति विपाचेन्ति – सेय्यथापि गिही कामभोगिनोति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘न, भिक्खवे, पटिभानचित्तं कारापेतब्बं – इत्थिरूपकं पुरिसरूपकं. यो कारापेय्य, आपत्ति दुक्कटस्स. अनुजानामि, भिक्खवे, मालाकम्मं लताकम्मं मकरदन्तकं पञ्चपटिक’’न्ति.

इट्ठकाचयादिअनुजाननं

३००. तेन खो पन समयेन विहारा नीचवत्थुका होन्ति, उदकेन ओत्थरिय्यन्ति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, उच्चवत्थुकं कातु’’न्ति. चयो परिपतति…पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, चिनितुं तयो चये – इट्ठकाचयं, सिलाचयं, दारुचय’’न्ति. आरोहन्ता विहञ्ञन्ति…पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, तयो सोपाने – इट्ठकासोपानं, सिलासोपानं, दारुसोपान’’न्ति. आरोहन्ता परिपतन्ति…पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, आलम्बनबाह’’न्ति.

तेन खो पन समयेन विहारा आळकमन्दा होन्ति. भिक्खू हिरियन्ति निपज्जितुं. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, तिरोकरणि’’न्ति. तिरोकरणिं उक्खिपित्वा ओलोकेन्ति…पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, अड्ढकुट्टक’’न्ति. अड्ढकुट्टका उपरितो ओलोकेन्ति…पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, तयो गब्भे – सिविकागब्भं, नाळिकागब्भं, हम्मियगब्भ’’न्ति.

तेन खो पन समयेन भिक्खू खुद्दके विहारे मज्झे गब्भं करोन्ति. उपचारो न होति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, खुद्दके विहारे एकमन्तं गब्भं कातुं, महल्लके मज्झे’’ति.

तेन खो पन समयेन विहारस्स कुट्टपादो जीरति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, कुलङ्कपादक’’न्ति [कुळुङ्कपादकन्ति (सी.)]. विहारस्स कुट्टो ओवस्सति…पे…‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, परित्ताणकिटिकं उद्दसुध’’न्ति [उद्धासुधन्ति (स्या.)].

तेन खो पन समयेन अञ्ञतरस्स भिक्खुनो तिणच्छदना अहि खन्धे पतति. सो भीतो विस्सरमकासि. भिक्खू उपधावित्वा तं भिक्खुं एतदवोचुं – ‘‘किस्स त्वं, आवुसो, विस्सरमकासी’’ति? अथ खो सो भिक्खूनं एतमत्थं आरोचेसि. भिक्खू भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, वितान’’न्ति.

तेन खो पन समयेन भिक्खू मञ्चपादेपि पीठपादेपि थविकायो लग्गेन्ति. उन्दूरेहिपि उपचिकाहिपि खज्जन्ति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, भित्तिखिलं नागदन्तक’’न्ति.

तेन खो पन समयेन भिक्खू मञ्चेपि पीठेपि चीवरं निक्खिपन्ति. चीवरं परिभिज्जिति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, विहारे चीवरवंसं चीवररज्जु’’न्ति.

तेन खो पन समयेन विहारा अनाळिन्दका होन्ति अप्पटिस्सरणा. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, आळिन्दं पघनं पकुट्टं [पकुड्डं (सी.)] ओसारक’’न्ति. आळिन्दा पाकटा होन्ति. भिक्खू हिरियन्ति निपज्जितुं…पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, संसरणकिटिकं उग्घाटनकिटिक’’न्ति.

उपट्ठानसालाअनुजाननं

३०१. तेन खो पन समयेन भिक्खू अज्झोकासे भत्तविस्सग्गं करोन्ता सीतेनपि उण्हेनपि किलमन्ति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, उपट्ठानसाल’’न्ति. उपट्ठानसाला नीचवत्थुका होति, उदकेन ओत्थरिय्यति…पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, उच्चवत्थुकं कातु’’न्ति. चयो परिपतति…पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, चिनितुं तयो चये – इट्ठकाचयं, सिलाचयं, दारुचय’’न्ति. आरोहन्ता विहञ्ञन्ति…पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, तयो सोपाने – इट्ठकासोपानं, सिलासोपानं, दारुसोपान’’न्ति. आरोहन्ता परिपतन्ति…पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, आलम्बनबाह’’न्ति. उपट्ठानसालाय तिणचुण्णं परिपतति…पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, ओगुम्फेत्वा उल्लित्तावलित्तं कातुं – सेतवण्णं काळवण्णं गेरुकपरिकम्मं मालाकम्मं लताकम्मं मकरदन्तकं पञ्चपटिकं चीवरवंसं चीवररज्जु’’न्ति.

तेन खो पन समयेन भिक्खू अज्झोकासे छमाय चीवरं पत्थरन्ति. चीवरं पंसुकितं होति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, अज्झोकासे चीवरवंसं चीवररज्जु’’न्ति. पानीयं ओतप्पति…पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, पानीयसालं पानीयमण्डप’’न्ति. पानीयसाला नीचवत्थुका होति, उदकेन ओत्थरिय्यति…पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, उच्चवत्थुकं कातु’’न्ति. चयो परिपतति…पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, चिनितुं तयो चये – इट्ठकाचयं, सिलाचयं, दारुचय’’न्ति. आरोहन्ता विहञ्ञन्ति…पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, तयो सोपाने – इट्ठकासोपानं, सिलासोपानं, दारुसोपान’’न्ति. आरोहन्ता परिपतन्ति…पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, आलम्बनबाह’’न्ति. पानीयसालाय तिणचुण्णं परिपतति…पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, ओगुम्फेत्वा उल्लित्तावलित्तं कातुं – सेतवण्णं काळवण्णं गेरुकपरिकम्मं मालाकम्मं लताकम्मं मकरदन्तकं पञ्चपटिकं चीवरवंसं चीवररज्जु’’न्ति. पानीयभाजनं न संविज्जति…पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, पानीयसङ्खं पानीयसरावक’’न्ति.

पाकारादिअनुजाननं

३०२. तेन खो पन समयेन विहारा अपरिक्खित्ता होन्ति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, परिक्खिपितुं तयो पाकारे – इट्ठकापाकारं, सिलापाकारं, दारुपाकार’’न्ति. कोट्ठको न होति…पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, कोट्ठक’’न्ति. कोट्ठको नीचवत्थुको होति, उदकेन ओत्थरिय्यति…पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, उच्चवत्थुकं कातु’’न्ति. कोट्ठकस्स कवाटं न होति…पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, कवाटं पिट्ठसङ्घाटं उदुक्खलिकं उत्तरपासकं अग्गळवट्टिं कपिसीसकं सूचिकं घटिकं ताळच्छिद्दं आविञ्छनच्छिद्दं आविञ्छनरज्जु’’न्ति. कोट्ठके तिणचुण्णं परिपतति…पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, ओगुम्फेत्वा उल्लित्तावलित्तं कातुं – सेतवण्णं काळवण्णं गेरुकपरिकम्मं मालाकम्मं लताकम्मं मकरदन्तकं पञ्चपटिक’’न्ति.

तेन खो पन समयेन परिवेणं चिक्खल्लं होति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, मरुम्बं उपकिरितु’’न्ति. न परियापुणन्ति…पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, पदरसिलं निक्खिपितु’’न्ति. उदकं सन्तिट्ठति…पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, उदकनिद्धमन’’न्ति.

तेन खो पन समयेन भिक्खू परिवेणे तहं तहं अग्गिट्ठानं करोन्ति. परिवेणं उक्लापं होति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, एकमन्तं अग्गिसालं कातु’’न्ति. अग्गिसाला नीचवत्थुका होति, उदकेन ओत्थरिय्यति…पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, उच्चवत्थुकं कातु’’न्ति. चयो परिपतति…पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, चिनितुं तयो चये – इट्ठकाचयं, सिलाचयं, दारुचय’’न्ति. आरोहन्ता विहञ्ञन्ति…पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, तयो सोपाने – इट्ठकासोपानं, सिलासोपानं, दारुसोपान’’न्ति. आरोहन्ता परिपतन्ति…पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, आलम्बनबाह’’न्ति. अग्गिसालाय कवाटं न होति…पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, कवाटं पिट्ठसङ्घाटं उदुक्खलिकं उत्तरपासकं अग्गळवट्टिं कपिसीसकं सूचिकं घटिकं ताळच्छिद्दं आविञ्छनच्छिद्दं आविञ्छनरज्जु’’न्ति. अग्गिसालाय तिणचुण्णं परिपतति…पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, ओगुम्फेत्वा उल्लित्तावलित्तं कातुं – सेतवण्णं काळवण्णं गेरुकपरिकम्मं मालाकम्मं लताकम्मं मकरदन्तकं पञ्चपटिकं चीवरवंसं चीवररज्जु’’न्ति.

आरामपरिक्खेपअनुजाननं

३०३. तेन खो पन समयेन आरामो अपरिक्खित्तो होति. अजकापि पसुकापि उपरोपे विहेठेन्ति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, परिक्खिपितुं तयो वाटे – वेळुवाटं, कण्डकवाटं [वटे वेळुवटं कण्डकवटं (स्या.)], परिख’’न्ति. कोट्ठको न होति. तथेव अजकापि पसुकापि उपरोपे विहेठेन्ति…पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, कोट्ठकं अपेसिं यमककवाटं तोरणं पलिघ’’न्ति. कोट्ठके तिणचुण्णं परिपतति…पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, ओगुम्फेत्वा उल्लित्तावलित्तं कातुं – सेतवण्णं काळवण्णं गेरुकपरिकम्मं मालाकम्मं लताकम्मं मकरदन्तकं पञ्चपटिक’’न्ति. आरामो चिक्खल्लो होति…पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, मरुम्बं उपकिरितु’’न्ति. न परियापुणन्ति…पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, पदरसिलं निक्खिपितु’’न्ति. उदकं सन्तिट्ठति…पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, उदकनिद्धमन’’न्ति.

तेन खो पन समयेन राजा मागधो सेनियो बिम्बिसारो सङ्घस्स अत्थाय सुधामत्तिकालेपनं पासादं कारेतुकामो होति. अथ खो भिक्खूनं एतदहोसि – ‘‘किं नु खो भगवता छदनं अनुञ्ञातं, किं अननुञ्ञात’’न्ति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, पञ्च छदनानि – इट्ठकाछदनं, सिलाछदनं, सुधाछदनं, तिणच्छदनं, पण्णच्छदन’’न्ति.

पठमभाणवारो निट्ठितो.

२. दुतियभाणवारो

अनाथपिण्डिकवत्थु

३०४. तेन खो पन समयेन अनाथपिण्डिको गहपति राजगहकस्स सेट्ठिस्स भगिनिपतिको होति. अथ खो अनाथपिण्डिको गहपति राजगहं अगमासि केनचिदेव करणीयेन. तेन खो पन समयेन राजगहकेन सेट्ठिना स्वातनाय बुद्धप्पमुखो सङ्घो निमन्तितो होति. अथ खो राजगहको सेट्ठी दासे च कम्मकारे [कम्मकरे (सी. स्या.)] च आणापेसि – ‘‘तेन हि, भणे, कालस्सेव उट्ठाय यागुयो पचथ, भत्तानि पचथ, सूपानि सम्पादेथ, उत्तरिभङ्गानि सम्पादेथा’’ति. अथ खो अनाथपिण्डिकस्स गहपतिस्स एतदहोसि – ‘‘पुब्बे ख्वायं गहपति मयि आगते सब्बकिच्चानि निक्खिपित्वा ममञ्ञेव सद्धिं पटिसम्मोदति. सोदानायं विक्खित्तरूपो दासे च कम्मकारे च आणापेसि – ‘तेन हि, भणे, कालस्सेव उट्ठाय यागुयो पचथ, भत्तानि पचथ, सूपानि सम्पादेथ, उत्तरिभङ्गानि सम्पादेथा’ति. किं नु खो इमस्स गहपतिस्स आवाहो वा भविस्सति, विवाहो वा भविस्सति, महायञ्ञो वा पच्चुपट्ठितो, राजा वा मागधो सेनियो बिम्बिसारो निमन्तितो स्वातनाय सद्धिं बलकायेना’’ति?

अथ खो राजगहको सेट्ठी दासे च कम्मकारे च आणापेत्वा येन अनाथपिण्डिको गहपति तेनुपसङ्कमि, उपसङ्कमित्वा अनाथपिण्डिकेन गहपतिना सद्धिं पटिसम्मोदित्वा एकमन्तं निसीदि. एकमन्तं निसिन्नं खो राजगहकं सेट्ठिं अनाथपिण्डिको गहपति एतदवोच – ‘‘पुब्बे खो त्वं, गहपति, मयि आगते सब्बकिच्चानि निक्खिपित्वा ममञ्ञेव सद्धिं पटिसम्मोदसि. सोदानि त्वं विक्खित्तरूपो दासे च कम्मकारे च आणापेसि – ‘तेन हि, भणे, कालस्सेव उट्ठाय यागुयो पचथ, भत्तानि पचथ, सूपानि सम्पादेथ, उत्तरिभङ्गानि सम्पादेथा’ति. किं नु खो ते, गहपति, आवाहो वा भविस्सति, विवाहो वा भविस्सति, महायञ्ञो वा पच्चुपट्ठितो, राजा वा मागधो सेनियो बिम्बिसारो निमन्तितो स्वातनाय सद्धिं बलकायेना’’ति? ‘‘न मे, गहपति, आवाहो वा भविस्सति, नापि विवाहो वा भविस्सति, नापि राजा वा मागधो सेनियो बिम्बिसारो निमन्तितो स्वातनाय सद्धिं बलकायेन; अपि च मे महायञ्ञो पच्चुपट्ठितो; स्वातनाय बुद्धप्पमुखो सङ्घो निमन्तितो’’ति. ‘‘बुद्धोति त्वं, गहपति, वदेसी’’ति? ‘‘बुद्धो त्याहं, गहपति, वदामी’’ति. ‘‘बुद्धोति त्वं, गहपति, वदेसी’’ति? ‘‘बुद्धो त्याहं, गहपति, वदामी’’ति. ‘‘बुद्धोति त्वं, गहपति, वदेसी’’ति? ‘‘बुद्धो त्याहं, गहपति, वदामी’’ति. ‘‘घोसोपि खो एसो, गहपति, दुल्लभो लोकस्मिं यदिदं – बुद्धो बुद्धोति. सक्का नु खो, गहपति, इमं कालं तं भगवन्तं दस्सनाय उपसङ्कमितुं अरहन्तं सम्मासम्बुद्ध’’न्ति? ‘‘अकालो खो, गहपति, इमं कालं तं भगवन्तं दस्सनाय उपसङ्कमितुं अरहन्तं सम्मासम्बुद्धं. स्वेदानि त्वं कालेन तं भगवन्तं दस्सनाय उपसङ्कमिस्ससि अरहन्तं सम्मासम्बुद्ध’’न्ति. अथ खो अनाथपिण्डिको गहपति – स्वेदानाहं कालेन तं भगवन्तं दस्सनाय उपसङ्कमिस्सामि अरहन्तं सम्मासम्बुद्धन्ति – बुद्धगताय सतिया निपज्जित्वा रत्तिया सुदं तिक्खत्तुं वुट्ठासि पभातं मञ्ञमानो.

३०५. [सं. नि. १.२४२] अथ खो अनाथपिण्डिको गहपति येन सिवकद्वारं [सीवद्वारं (सी.), सीतवनद्वारं (स्या.)] तेनुपसङ्कमि. अमनुस्सा द्वारं विवरिंसु. अथ खो अनाथपिण्डिकस्स गहपतिस्स नगरम्हा निक्खन्तस्स आलोको अन्तरधायि, अन्धकारो पातुरहोसि, भयं छम्भितत्तं लोमहंसो उदपादि; ततोव पुन निवत्तितुकामो अहोसि. अथ खो सिवको [सीवको (सी. स्या.)] यक्खो अन्तरहितो सद्दमनुस्सावेसि –

‘‘सतं हत्थी सतं अस्सा, सतं अस्सतरीरथा;

सतं कञ्ञासहस्सानि, आमुक्कमणिकुण्डला;

एकस्स पदवीतिहारस्स, कलं नाग्घन्ति सोळसिं [सोळसिन्ति (सी. क.)].

‘‘अभिक्कम गहपति अभिक्कम गहपति;

अभिक्कन्तं ते सेय्यो नो पटिक्कन्त’’न्ति.

अथ खो अनाथपिण्डिकस्स गहपतिस्स अन्धकारो अन्तरधायि, आलोको पातुरहोसि. यं अहोसि भयं छम्भितत्तं लोमहंसो सो पटिप्पस्सम्भि. दुतियम्पि खो…पे… ततियम्पि खो…पे… अनाथपिण्डिकस्स गहपतिस्स आलोको अन्तरधायि, अन्धकारो पातुरहोसि, भयं छम्भितत्तं लोमहंसो उदपादि, ततोव पुन निवत्तितुकामो अहोसि. ततियम्पि खो सिवको यक्खो अन्तरहितो सद्दमनुस्सावेसि –

‘‘सतं हत्थी सतं अस्सा, सतं अस्सतरीरथा;

सतं कञ्ञासहस्सानि, आमुक्कमणिकुण्डला;

एकस्स पदवीतिहारस्स, कलं नाग्घन्ति सोळसिं.

‘‘अभिक्कम गहपति अभिक्कम गहपति,

अभिक्कन्तं ते सेय्यो नो पटिक्कन्त’’न्ति.

ततियम्पि खो अनाथपिण्डिकस्स गहपतिस्स अन्धकारो अन्तरधायि, आलोको पातुरहोसि, यं अहोसि भयं छम्भितत्तं लोमहंसो, सो पटिप्पस्सम्भि. अथ खो अनाथपिण्डिको गहपति येन सीतवनं तेनुपसङ्कमि. तेन खो पन समयेन भगवा रत्तिया पच्चूससमयं पच्चुट्ठाय अज्झोकासे चङ्कमति. अद्दसा खो भगवा अनाथपिण्डिकं गहपतिं दूरतोव आगच्छन्तं. दिस्वान चङ्कमा ओरोहित्वा पञ्ञत्ते आसने निसीदि. निसज्ज खो भगवा अनाथपिण्डिकं गहपतिं एतदवोच – ‘‘एहि सुदत्ता’’ति. अथ खो अनाथपिण्डिको गहपति – नामेन मं भगवा आलपतीति – हट्ठो उदग्गो येन भगवा तेनुपसङ्कमि, उपसङ्कमित्वा भगवतो पादेसु सिरसा निपतित्वा भगवन्तं एतदवोच – ‘‘कच्चि, भन्ते, भगवा सुखं सयित्था’’ति?

[सं. नि. १.२४२] ‘‘सब्बदा वे सुखं सेति, ब्राह्मणो परिनिब्बुतो;

यो न लिम्पति कामेसु, सीतिभूतो निरूपधि.

‘‘सब्बा आसत्तियो छेत्वा, विनेय्य हदये दरं;

उपसन्तो सुखं सेति, सन्तिं पप्पुय्य चेतसा’’ति [चेतसोति (सी. स्या.)].

अथ खो भगवा अनाथपिण्डिकस्स गहपतिस्स अनुपुब्बिं कथं [आनुपुब्बिकथं (सी.)] कथेसि, सेय्यथिदं – दानकथं सीलकथं सग्गकथं, कामानं आदीनवं ओकारं संकिलेसं, नेक्खम्मे आनिसंसं पकासेसि. यदा भगवा अञ्ञासि अनाथपिण्डिकं गहपतिं कल्लचित्तं मुदुचित्तं विनीवरणचित्तं उदग्गचित्तं पसन्नचित्तं, अथ या बुद्धानं सामुक्कंसिका धम्मदेसना तं पकासेसि – दुक्खं, समुदयं, निरोधं, मग्गं. सेय्यथापि नाम सुद्धं वत्थं अपगतकाळकं सम्मदेव रजनं पटिग्गण्हेय्य, एवमेव अनाथपिण्डिकस्स गहपतिस्स तस्मिंयेव आसने विरजं वीतमलं धम्मचक्खुं उदपादि – यं किञ्चि समुदयधम्मं, सब्बं तं निरोधधम्मन्ति. अथ खो अनाथपिण्डिको गहपति दिट्ठधम्मो पत्तधम्मो विदितधम्मो परियोगाळ्हधम्मो तिण्णविचिकिच्छो विगतकथंकथो वेसारज्जप्पत्तो अपरप्पच्चयो सत्थुसासने भगवन्तं एतदवोच – ‘‘अभिक्कन्तं भन्ते, अभिक्कन्तं भन्ते! सेय्यथापि, भन्ते, निक्कुज्जितं वा उक्कुज्जेय्य, पटिच्छन्नं वा विवरेय्य, मूळ्हस्स वा मग्गं आचिक्खेय्य, अन्धकारे वा तेलपज्जोतं धारेय्य – चक्खुमन्तो रूपानि दक्खन्तीति – एवमेवं भगवता अनेकपरियायेन धम्मो पकासितो. एसाहं, भन्ते, भगवन्तं सरणं गच्छामि, धम्मञ्च, भिक्खुसङ्घञ्च. उपासकं मं भगवा धारेतु अज्जतग्गे पाणुपेतं सरणं गतं. अधिवासेतु च मे, भन्ते, भगवा स्वातनाय भत्तं सद्धिं भिक्खुसङ्घेना’’ति. अधिवासेसि भगवा तुण्हीभावेन.

अथ खो अनाथपिण्डिको गहपति भगवतो अधिवासनं विदित्वा उट्ठायासना भगवन्तं अभिवादेत्वा पदक्खिणं कत्वा पक्कामि. अस्सोसि खो राजगहको सेट्ठी – ‘‘अनाथपिण्डिकेन किर गहपतिना स्वातनाय बुद्धप्पमुखो सङ्घो निमन्तितो’’ति.

३०६. अथ खो राजगहको सेट्ठी अनाथपिण्डिकं गहपतिं एतदवोच – ‘‘तया किर, गहपति, स्वातनाय बुद्धप्पमुखो सङ्घो निमन्तितो. त्वञ्चासि आगन्तुको. देमि ते, गहपति, वेय्यायिकं येन त्वं बुद्धप्पमुखस्स सङ्घस्स भत्तं करेय्यासी’’ति. ‘‘अलं, गहपति अत्थि मे वेय्यायिकं येनाहं बुद्धप्पमुखस्स सङ्घस्स भत्तं करिस्सामी’’ति.

अस्सोसि खो राजगहको नेगमो – ‘‘अनाथपिण्डिकेन किर गहपतिना स्वातनाय बुद्धप्पमुखो सङ्घो निमन्तितो’’ति. अथ खो राजगहको नेगमो अनाथपिण्डिकं गहपतिं एतदवोच – ‘‘तया किर, गहपति, स्वातनाय बुद्धप्पमुखो सङ्घो निमन्तितो. त्वञ्चासि आगन्तुको. देमि ते, गहपति, वेय्यायिकं येन त्वं बुद्धप्पमुखस्स सङ्घस्स भत्तं करेय्यासी’’ति. ‘‘अलं अय्य; अत्थि मे वेय्यायिकं येनाहं बुद्धप्पमुखस्स सङ्घस्स भत्तं करिस्सामी’’ति.

अस्सोसि खो राजा मागधो सेनियो बिम्बिसारो – ‘‘अनाथपिण्डिकेन किर गहपतिना स्वातनाय बुद्धप्पमुखो सङ्घो निमन्तितो’’ति. अथ खो राजा मागधो सेनियो बिम्बिसारो अनाथपिण्डिकं गहपतिं एतदवोच – ‘‘तया किर, गहपति, स्वातनाय बुद्धप्पमुखो सङ्घो निमन्तितो. त्वञ्चासि आगन्तुको. देमि ते, गहपति, वेय्यायिकं येन त्वं बुद्धप्पमुखस्स सङ्घस्स भत्तं करेय्यासी’’ति. ‘‘अलं देव; अत्थि मे वेय्यायिकं येनाहं बुद्धप्पमुखस्स सङ्घस्स भत्तं करिस्सामी’’ति.

अथ खो अनाथपिण्डिको गहपति तस्सा रत्तिया अच्चयेन राजगहकस्स सेट्ठिस्स निवेसने पणीतं खादनीयं भोजनीयं पटियादापेत्वा भगवतो कालं आरोचापेसि – ‘‘कालो, भन्ते, निट्ठितं भत्त’’न्ति. अथ खो भगवा पुब्बण्हसमयं निवासेत्वा पत्तचीवरमादाय येन राजगहकस्स सेट्ठिस्स निवेसनं तेनुपसङ्कमि, उपसङ्कमित्वा पञ्ञत्ते आसने निसीदि सद्धिं भिक्खुसङ्घेन. अथ खो अनाथपिण्डिको गहपति बुद्धप्पमुखं भिक्खुसङ्घं पणीतेन खादनीयेन भोजनीयेन सहत्था सन्तप्पेत्वा सम्पवारेत्वा, भगवन्तं भुत्ताविं ओनीतपत्तपाणिं, एकमन्तं निसीदि. एकमन्तं निसिन्नो खो अनाथपिण्डिको गहपति भगवन्तं एतदवोच – ‘‘अधिवासेतु मे, भन्ते, भगवा सावत्थियं वस्सावासं सद्धिं भिक्खुसङ्घेना’’ति. ‘‘सुञ्ञागारे खो, गहपति, तथागता अभिरमन्ती’’ति. ‘‘अञ्ञातं भगवा, अञ्ञातं सुगता’’ति. अथ खो भगवा अनाथपिण्डिकं गहपतिं धम्मिया कथाय सन्दस्सेत्वा समादपेत्वा समुत्तेजेत्वा सम्पहंसेत्वा उट्ठायासना पक्कामि.

३०७. तेन खो पन समयेन अनाथपिण्डिको गहपति बहुमित्तो होति बहुसहायो आदेय्यवाचो. अथ खो अनाथपिण्डिको गहपति राजगहे तं करणीयं तीरेत्वा येन सावत्थि तेन पक्कामि. अथ खो अनाथपिण्डिको गहपति अन्तरामग्गे मनुस्से आणापेसि – ‘‘आरामे, अय्या, करोथ, विहारे पतिट्ठापेथ, दानानि पट्ठपेथ. बुद्धो लोके उप्पन्नो. सो च मया भगवा निमन्तितो इमिना मग्गेन आगच्छिस्सती’’ति. अथ खो ते मनुस्सा अनाथपिण्डिकेन गहपतिना उय्योजिता आरामे अकंसु, विहारे पतिट्ठापेसुं, दानानि पट्ठपेसुं.

अथ खो अनाथपिण्डिको गहपति सावत्थिं गन्त्वा समन्ता सावत्थिं अनुविलोकेसि – ‘‘कत्थ नु खो भगवा विहरेय्य? यं अस्स गामतो नेव अतिदूरे न अच्चासन्ने, गमनागमनसम्पन्नं, अत्थिकानं अत्थिकानं मनुस्सानं अभिक्कमनीयं, दिवा अप्पाकिण्णं, रत्तिं अप्पसद्दं, अप्पनिग्घोसं, विजनवातं, मनुस्सराहस्सेय्यकं, पटिसल्लानसारुप्प’’न्ति.

अद्दसा खो अनाथपिण्डिको गहपति जेतस्स कुमारस्स [राजकुमारस्स (सी. स्या. कं.)] उय्यानं – गामतो नेव अतिदूरे न अच्चासन्ने, गमनागमनसम्पन्नं, अत्थिकानं अत्थिकानं मनुस्सानं अभिक्कमनीयं, दिवा अप्पाकिण्णं, रत्तिं अप्पसद्दं, अप्पनिग्घोसं, विजनवातं, मनुस्सराहस्सेय्यकं, पटिसल्लानसारुप्पं. दिस्वान येन जेतो कुमारो तेनुपसङ्कमि, उपसङ्कमित्वा जेतं कुमारं एतदवोच – ‘‘देहि मे, अय्यपुत्त, उय्यानं आरामं कातु’’न्ति [केतुं (वजीरबुद्धिटीकायं)]. ‘‘अदेय्यो, गहपति, आरामो अपि कोटिसन्थरेना’’ति. ‘‘गहितो, अय्यपुत्त, आरामो’’ति. ‘‘न, गहपति, गहितो आरामो’’ति. गहितो न गहितोति वोहारिके महामत्ते पुच्छिंसु. महामत्ता एवमाहंसु – ‘‘यतो तया, अय्यपुत्त, अग्घो कतो, गहितो आरामो’’ति. अथ खो अनाथपिण्डिको गहपति सकटेहि हिरञ्ञं निब्बाहापेत्वा जेतवनं कोटिसन्थरं सन्थरापेसि. सकिं नीहटं हिरञ्ञं थोकस्स ओकासस्स कोट्ठकसामन्ता नप्पहोति. अथ खो अनाथपिण्डिको गहपति मनुस्से आणापेसि – ‘‘गच्छथ, भणे, हिरञ्ञं आहरथ; इमं ओकासं सन्थरिस्सामा’’ति.

अथ खो जेतस्स कुमारस्स एतदहोसि – ‘‘न खो इदं ओरकं भविस्सति, यथायं गहपति ताव बहुं हिरञ्ञं परिच्चजती’’ति. अनाथपिण्डिकं गहपतिं एतदवोच – ‘‘अलं, गहपति; मा तं ओकासं सन्थरापेसि. देहि मे एतं ओकासं. ममेतं दानं भविस्सती’’ति. अथ खो अनाथपिण्डिको गहपति – अयं खो जेतो कुमारो अभिञ्ञातो ञातमनुस्सो; महत्थिको खो पन एवरूपानं ञातमनुस्सानं इमस्मिं धम्मविनये पसादोति – तं ओकासं जेतस्स कुमारस्स पादासि [अदासि (स्या.)]. अथ खो जेतो कुमारो तस्मिं ओकासे कोट्ठकं मापेसि.

अथ खो अनाथपिण्डिको गहपति जेतवने विहारे कारापेसि, परिवेणानि कारापेसि, कोट्ठके कारापेसि, उपट्ठानसालायो कारापेसि, अग्गिसालायो कारापेसि, कप्पियकुटियो कारापेसि, वच्चकुटियो कारापेसि, चङ्कमे कारापेसि, चङ्कमनसालायो कारापेसि, उदपाने कारापेसि, उदपानसालायो कारापेसि, जन्ताघरे कारापेसि, जन्ताघरसालायो कारापेसि, पोक्खरणियो कारापेसि, मण्डपे कारापेसि.

नवकम्मदानं

३०८. अथ खो भगवा राजगहे यथाभिरन्तं विहरित्वा येन वेसाली तेन चारिकं पक्कामि. अनुपुब्बेन चारिकं चरमानो येन वेसाली तदवसरि. तत्र सुदं भगवा वेसालियं विहरति महावने कूटागारसालायं. तेन खो पन समयेन मनुस्सा सक्कच्चं नवकम्मं करोन्ति. येपि भिक्खू नवकम्मं अधिट्ठेन्ति तेपि सक्कच्चं उपट्ठेन्ति चीवरपिण्डपातसेनासनगिलानप्पच्चयभेसज्जपरिक्खारेन. अथ खो अञ्ञतरस्स दलिद्दस्स तुन्नवायस्स एतदहोसि – ‘‘न खो इदं ओरकं भविस्सति, यथयिमे मनुस्सा सक्कच्चं नवकम्मं करोन्ति; यंनूनाहम्पि नवकम्मं करेय्य’’न्ति. अथ खो सो दलिद्दो तुन्नवायो सामं चिक्खल्लं मद्दित्वा इट्ठकायो चिनित्वा कुट्टं उट्ठापेसि. तेन अकुसलकेन चिता वङ्का भित्ति परिपति. दुतियम्पि खो…पे… ततियम्पि खो सो दलिद्दो तुन्नवायो सामं चिक्खल्लं मद्दित्वा इट्ठकायो चिनित्वा कुट्टं उट्ठापेसि. तेन अकुसलकेन चिता वङ्का भित्ति परिपति. अथ खो सो दलिद्दो तुन्नवायो उज्झायति खिय्यति विपाचेति – ‘‘ये इमेसं समणानं सक्यपुत्तियानं देन्ति चीवरपिण्डपातसेनासनगिलानप्पच्चयभेसज्जपरिक्खारं, ते इमे ओवदन्ति अनुसासन्ति, तेसञ्च नवकम्मं अधिट्ठेन्ति. अहं पनम्हि दलिद्दो. न मं कोचि ओवदति वा अनुसासति वा नवकम्मं वा अधिट्ठेती’’ति. अस्सोसुं खो भिक्खू तस्स दलिद्दस्स तुन्नवायस्स उज्झायन्तस्स खिय्यन्तस्स विपाचेन्तस्स. अथ खो ते भिक्खू भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. अथ खो भगवा एतस्मिं निदाने एतस्मिं पकरणे धम्मिं कथं कत्वा भिक्खू आमन्तेसि – ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, नवकम्मं दातुं. नवकम्मिको, भिक्खवे, भिक्खु उस्सुक्कं आपज्जिस्सति – ‘किन्ति नु खो विहारो खिप्पं परियोसानं गच्छेय्या’ति; खण्डं फुल्लं पटिसङ्खरिस्सति. एवञ्च पन, भिक्खवे, दातब्बं. पठमं भिक्खु याचितब्बो, याचित्वा ब्यत्तेन भिक्खुना पटिबलेन सङ्घो ञापेतब्बो –

३०९. ‘‘सुणातु मे, भन्ते, सङ्घो. यदि सङ्घस्स पत्तकल्लं, सङ्घो इत्थन्नामस्स गहपतिनो विहारं इत्थन्नामस्स भिक्खुनो नवकम्मं ददेय्य. एसा ञत्ति.

‘‘सुणातु मे, भन्ते, सङ्घो. सङ्घो इत्थन्नामस्स गहपतिनो विहारं इत्थन्नामस्स भिक्खुनो नवकम्मं देति. यस्सायस्मतो खमति इत्थन्नामस्स गहपतिनो विहारं इत्थन्नामस्स भिक्खुनो नवकम्मस्स दानं, सो तुण्हस्स; यस्स नक्खमति, सो भासेय्य.

‘‘दिन्नो सङ्घेन इत्थन्नामस्स गहपतिनो विहारो इत्थन्नामस्स भिक्खुनो नवकम्मं. खमति सङ्घस्स, तस्मा तुण्ही, एवमेतं धारयामी’’ति.

अग्गासनादिअनुजाननं

३१०. अथ खो भगवा वेसालियं यथाभिरन्तं विहरित्वा येन सावत्थि तेन चारिकं पक्कामि. तेन खो पन समयेन छब्बग्गियानं भिक्खूनं अन्तेवासिका भिक्खू बुद्धप्पमुखस्स सङ्घस्स पुरतो पुरतो गन्त्वा विहारे परिग्गण्हन्ति, सेय्यायो परिग्गण्हन्ति – इदं अम्हाकं उपज्झायानं भविस्सति, इदं अम्हाकं आचरियानं भविस्सति, इदं अम्हाकं भविस्सती’’ति.

अथ खो आयस्मा सारिपुत्तो बुद्धप्पमुखस्स सङ्घस्स पिट्ठितो पिट्ठितो गन्त्वा विहारेसु परिग्गहितेसु, सेय्यासु परिग्गहितासु, सेय्यं अलभमानो अञ्ञतरस्मिं रुक्खमूले निसीदि. अथ खो भगवा रत्तिया पच्चूससमयं पच्चुट्ठाय उक्कासि. आयस्मापि सारिपुत्तो उक्कासि. ‘‘को एत्था’’ति? ‘‘अहं, भगवा, सारिपुत्तो’’ति. ‘‘किस्स त्वं, सारिपुत्तं, इध निसिन्नो’’ति? अथ खो आयस्मा सारिपुत्तो भगवतो एतमत्थं आरोचेसि. अथ खो भगवा एतस्मिं निदाने एतस्मिं पकरणे भिक्खुसङ्घं सन्निपातापेत्वा भिक्खू पटिपुच्छि – ‘‘सच्चं किर, भिक्खवे, छब्बग्गियानं भिक्खूनं अन्तेवासिका भिक्खू बुद्धप्पमुखस्स सङ्घस्स पुरतो पुरतो गन्त्वा विहारे परिग्गण्हन्ति, सेय्यायो परिग्गण्हन्ति – इदं अम्हाकं उपज्झायानं भविस्सति, इदं अम्हाकं आचरियानं भविस्सति, इदं अम्हाकं भविस्सती’’ति? ‘‘सच्चं भगवा’’ति. विगरहि बुद्धो भगवा…पे… ‘‘कथञ्हि नाम ते, भिक्खवे, मोघपुरिसा बुद्धप्पमुखस्स सङ्घस्स पुरतो पुरतो गन्त्वा विहारे परिग्गहेस्सन्ति, सेय्यायो परिग्गहेस्सन्ति – इदं अम्हाकं उपज्झायानं भविस्सति, इदं अम्हाकं आचरियानं भविस्सति, इदं अम्हाकं भविस्सतीति! नेतं, भिक्खवे, अप्पसन्नानं वा पसादाय…पे… विगरहित्वा…पे… धम्मिं कथं कत्वा भिक्खू आमन्तेसि – ‘‘को, भिक्खवे, अरहति अग्गासनं अग्गोदकं अग्गपिण्ड’’न्ति?

एकच्चे भिक्खू एवमाहंसु – ‘‘यो, भगवा, खत्तियकुला पब्बजितो सो अरहति अग्गासनं अग्गोदकं अग्गपिण्ड’’न्ति. एकच्चे भिक्खू एवमाहंसु – ‘‘यो, भगवा, ब्राह्मणकुला पब्बजितो सो अरहति अग्गासनं अग्गोदकं अग्गपिण्ड’’न्ति. एकच्चे भिक्खू एवमाहंसु – ‘‘यो, भगवा, गहपतिकुला पब्बजितो सो अरहति अग्गासनं अग्गोदकं अग्गपिण्ड’’न्ति. एकच्चे भिक्खू एवमाहंसु – ‘‘यो, भगवा, सुत्तन्तिको सो अरहति अग्गासनं अग्गोदकं अग्गपिण्ड’’न्ति. एकच्चे भिक्खू एवमाहंसु – ‘‘यो, भगवा, विनयधरो सो अरहति अग्गासनं अग्गोदकं अग्गपिण्ड’’न्ति. एकच्चे भिक्खू एवमाहंसु – ‘‘यो, भगवा, धम्मकथिको सो अरहति अग्गासनं अग्गोदकं अग्गपिण्ड’’न्ति. एकच्चे भिक्खू एवमाहंसु – ‘‘यो, भगवा, पठमस्स झानस्स लाभी सो अरहति अग्गासनं अग्गोदकं अग्गपिण्ड’’न्ति. एकच्चे भिक्खू एवमाहंसु – ‘‘यो, भगवा, दुतियस्स झानस्स लाभी सो अरहति अग्गासनं अग्गोदकं अग्गपिण्ड’’न्ति. एकच्चे भिक्खू एवमाहंसु – ‘‘यो, भगवा, ततियस्स झानस्स लाभी सो अरहति अग्गासनं अग्गोदकं अग्गपिण्ड’’न्ति. एकच्चे भिक्खू एवमाहंसु – ‘‘यो, भगवा, चतुत्थस्स झानस्स लाभी सो अरहति अग्गासनं अग्गोदकं अग्गपिण्ड’’न्ति. एकच्चे भिक्खू एवमाहंसु – ‘‘यो, भगवा, सोतापन्नो सो अरहति अग्गासनं अग्गोदकं अग्गपिण्ड’’न्ति. एकच्चे भिक्खू एवमाहंसु – ‘‘यो, भगवा, सकदागामी…पे… यो, भगवा, अनागामी…पे… यो, भगवा, अरहा सो अरहति अग्गासनं अग्गोदकं अग्गपिण्ड’’न्ति. एकच्चे भिक्खू एवमाहंसु – ‘‘यो, भगवा, तेविज्जो सो अरहति अग्गासनं अग्गोदकं अग्गपिण्ड’’न्ति. एकच्चे भिक्खू एवमाहंसु – ‘‘यो, भगवा, छळभिञ्ञो सो अरहति अग्गासनं अग्गोदकं अग्गपिण्ड’’न्ति.

३११. अथ खो भगवा भिक्खू आमन्तेसि – ‘‘भूतपुब्बं, भिक्खवे, हिमवन्तपदेसे [हिमवन्तपस्से (सी. स्या.)] महानिग्रोधो अहोसि. तं तयो सहाया उपनिस्साय विहरिंसु – तित्तिरो च, मक्कटो च, हत्थिनागो च. ते अञ्ञमञ्ञं अगारवा अप्पतिस्सा असभागवुत्तिका विहरन्ति. अथ खो, भिक्खवे, तेसं सहायानं एतदहोसि – ‘अहो नून मयं जानेय्याम यं अम्हाकं जातिया महन्ततरं तं मयं सक्करेय्याम गरुं करेय्याम मानेय्याम पूजेय्याम, तस्स च मयं ओवादे तिट्ठेय्यामा’ति.

‘‘अथ खो, भिक्खवे, तित्तिरो च मक्कटो च हत्थिनागं पुच्छिंसु – ‘त्वं, सम्म, किं पोराणं सरसी’ति? ‘यदाहं, सम्मा, पोतो होमि, इमं निग्रोधं अन्तरा सत्थीनं [अन्तरासत्थिकं (सी.)] करित्वा अतिक्कमामि, अग्गङ्कुरकं मे उदरं छुपति. इमाहं, सम्मा, पोराणं सरामी’ति.

‘‘अथ खो, भिक्खवे, तित्तिरो च हत्थिनागो च मक्कटं पुच्छिंसु – ‘त्वं, सम्म, किं पोराणं सरसी’ति? ‘यदाहं, सम्मा, छापो होमि, छमायं निसीदित्वा इमस्स निग्रोधस्स अग्गङ्कुरकं खादामि. इमाहं, सम्मा, पोराणं सरामी’ति.

‘‘अथ खो, भिक्खवे, मक्कटो च हत्थिनागो च तित्तिरं पुच्छिंसु – ‘त्वं, सम्म, किं पोराणं सरसी’ति? ‘अमुकस्मिं, सम्मा, ओकासे महानिग्रोधो अहोसि. ततो अहं फलं भक्खित्वा इमस्मिं ओकासे वच्चं अकासिं; तस्सायं निग्रोधो जातो. तदाहं, सम्मा, जातिया महन्ततरो’ति.

‘‘अथ खो, भिक्खवे, मक्कटो च हत्थिनागो च तित्तिरं एतदवोचुं – ‘त्वं, सम्म, अम्हाकं जातिया महन्ततरो. तं मयं सक्करिस्साम गरुं करिस्साम मानेस्साम पूजेस्साम, तुय्हञ्च मयं ओवादे पतिट्ठिस्सामा’ति. अथ खो, भिक्खवे, तित्तिरो मक्कटञ्च हत्थिनागञ्च पञ्चसु सीलेसु समादपेसि, अत्तना च पञ्चसु सीलेसु समादाय वत्तति. ते अञ्ञमञ्ञं सगारवा सप्पतिस्सा सभागवुत्तिका विहरित्वा कायस्स भेदा परं मरणा सुगतिं सग्गं लोकं उपपज्जिंसु. एवं खो तं, भिक्खवे, तित्तिरियं नाम ब्रह्मचरियं अहोसि.

[जा. १.१.३७] ‘‘ये वुड्ढमपचायन्ति, नरा धम्मस्स कोविदा;

दिट्ठे धम्मे च पासंसा, सम्पराये च सुग्गती’’ति.

‘‘ते हि नाम, भिक्खवे, तिरच्छानगता पाणा अञ्ञमञ्ञं सगारवा सप्पतिस्सा सभागवुत्तिका विहरिस्सन्ति. इध खो तं, भिक्खवे, सोभेथ यं तुम्हे एवं स्वाक्खाते धम्मविनये पब्बजिता समाना अञ्ञमञ्ञं अगारवा अप्पतिस्सा असभागवुत्तिका विहरेय्याथ? नेतं, भिक्खवे, अप्पसन्नानं वा पसादाय…पे… विगरहित्वा…पे… धम्मिं कथं कत्वा भिक्खू आमन्तेसि – ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, यथावुड्ढं अभिवादनं, पच्चुट्ठानं, अञ्जलिकम्मं, सामीचिकम्मं, अग्गासनं, अग्गोदकं, अग्गपिण्डं. न च, भिक्खवे, सङ्घिकं यथावुड्ढं पटिबाहितब्बं. यो पटिबाहेय्य, आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति.

अवन्दियादिपुग्गला

३१२. ‘‘दसयिमे, भिक्खवे, अवन्दिया – पुरे उपसम्पन्नेन पच्छा उपसम्पन्नो अवन्दियो, अनुपसम्पन्नो अवन्दियो, नानासंवासको वुड्ढतरो अधम्मवादी अवन्दियो, मातुगामो अवन्दियो, पण्डको अवन्दियो, पारिवासिको अवन्दियो, मूलायपटिकस्सनारहो अवन्दियो, मानत्तारहो अवन्दियो, मानत्तचारिको अवन्दियो, अब्भानारहो अवन्दियो. इमे खो, भिक्खवे, दस अवन्दिया.

‘‘तयोमे, भिक्खवे, वन्दिया – पच्छा उपसम्पन्नेन पुरे उपसम्पन्नो वन्दियो, नानासंवासको वुड्ढतरो धम्मवादी वन्दियो, सदेवके भिक्खवे लोके समारके सब्रह्मके सस्समणब्राह्मणिया पजाय सदेवमनुस्साय तथागतो अरहं सम्मासम्बुद्धो वन्दियो. इमे खो, भिक्खवे, तयो वन्दिया’’ति.

आसनप्पटिबाहनपटिक्खेपं

३१३. तेन खो पन समयेन मनुस्सा सङ्घं उद्दिस्स मण्डपे पटियादेन्ति, सन्थरे पटियादेन्ति, ओकासे पटियादेन्ति. छब्बग्गियानं भिक्खूनं अन्तेवासिका भिक्खू – ‘सङ्घिकञ्ञेव भगवता यथावुड्ढं अनुञ्ञातं, नो उद्दिस्सकत’न्ति बुद्धप्पमुखस्स सङ्घस्स पुरतो पुरतो गन्त्वा मण्डपेपि परिग्गण्हन्ति, सन्थरेपि परिग्गण्हन्ति, ओकासेपि परिग्गण्हन्ति – इदं अम्हाकं उपज्झायानं भविस्सति, इदं अम्हाकं आचरियानं भविस्सति, इदं अम्हाकं भविस्सतीति. अथ खो आयस्मा सारिपुत्तो बुद्धप्पमुखस्स सङ्घस्स पिट्ठितो पिट्ठितो गन्त्वा मण्डपेसु परिग्गहितेसु, सन्थरेसु परिग्गहितेसु, ओकासेसु परिग्गहितेसु, ओकासं अलभमानो अञ्ञतरस्मिं रुक्खमूले निसीदि. अथ खो भगवा रत्तिया पच्चूससमयं पच्चुट्ठाय उक्कासि. आयस्मापि सारिपुत्तो उक्कासि. ‘‘को एत्था’’ति? ‘‘अहं, भगवा, सारिपुत्तो’’ति. ‘‘किस्स त्वं, सारिपुत्त, इध निसिन्नो’’ति? अथ खो आयस्मा सारिपुत्तो भगवतो एतमत्थं आरोचेसि. अथ खो भगवा एतस्मिं निदाने एतस्मिं पकरणे भिक्खुसङ्घं सन्निपातापेत्वा भिक्खू पटिपुच्छि – ‘‘सच्चं किर, भिक्खवे, छब्बग्गियानं भिक्खूनं अन्तेवासिका भिक्खू – ‘सङ्घिकञ्ञेव भगवता यथावुड्ढं अनुञ्ञातं, नो उद्दिस्सकत’न्ति बुद्धप्पमुखस्स सङ्घस्स पुरतो पुरतो गन्त्वा मण्डपे परिग्गण्हन्ति, सन्थरे परिग्गण्हन्ति, ओकासे परिग्गण्हन्ति – इदं अम्हाकं उपज्झायानं भविस्सति, इदं अम्हाकं आचरियानं भविस्सति, इदं अम्हाकं भविस्सती’’ति? ‘‘सच्चं भगवा’’ति…पे… विगरहित्वा…पे… धम्मिं कथं कत्वा भिक्खू आमन्तेसि – ‘‘न, भिक्खवे, उद्दिस्सकतम्पि यथावुड्ढं पटिबाहेतब्बं. यो पटिबाहेय्य, आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति.

गिहिविकतअनुजाननं

३१४. तेन खो पन समयेन मनुस्सा भत्तग्गे अन्तरघरे उच्चासयनमहासयनानि पञ्ञपेन्ति, सेय्यथिदं – आसन्दिं, पल्लङ्कं, गोनकं, चित्तकं, पटिकं, पटलिकं, तूलिकं, विकतिकं, उद्दलोमिं, एकन्तलोमिं, कट्टिस्सं, कोसेय्यं [कोसेय्यं कम्बलं (सी. स्या.)], कुत्तकं, हत्थत्थरं, अस्सत्थरं, रथत्थरं, अजिनपवेणिं, कदलिमिगपवरपच्चत्थरणं, सउत्तरच्छदं, उभतोलोहितकूपधानं. भिक्खू कुक्कुच्चायन्ता नाभिनिसीदन्ति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, ठपेत्वा तीणि – आसन्दिं, पल्लङ्कं, तूलिकं – गिहिविकतं [गिहिविकटं (सी. क.), अवसेसं गिहिविकटं (स्या.)] अभिनिसीदितुं, नत्वेव अभिनिपज्जितु’’न्ति.

तेन खो पन समयेन मनुस्सा भत्तग्गे अन्तरघरे तूलोनद्धं मञ्चम्पि पीठम्पि पञ्ञपेन्ति. भिक्खू कुक्कुच्चायन्ता नाभिनिसीदन्ति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, गिहिविकतं अभिनिसीदितुं, नत्वेव अभिनिपज्जितु’’न्ति.

जेतवनविहारानुमोदना

३१५. अथ खो भगवा अनुपुब्बेन चारिकं चरमानो येन सावत्थि तदवसरि. तत्र सुदं भगवा सावत्थियं विहरति जेतवने अनाथपिण्डिकस्स आरामे. अथ खो अनाथपिण्डिको गहपति येन भगवा तेनुपसङ्कमि, उपसङ्कमित्वा भगवन्तं अभिवादेत्वा एकमन्तं निसीदि. एकमन्तं निसिन्नो खो अनाथपिण्डिको गहपति भगवन्तं एतदवोच – ‘‘अधिवासेतु मे, भन्ते, भगवा स्वातनाय भत्तं सद्धिं भिक्खुसङ्घेना’’ति. अधिवासेसि भगवा तुण्हीभावेन. अथ खो अनाथपिण्डिको गहपति भगवतो अधिवासनं विदित्वा उट्ठायासना भगवन्तं अभिवादेत्वा पदक्खिणं कत्वा पक्कामि. अथ खो अनाथपिण्डिको गहपति तस्सा रत्तिया अच्चयेन पणीतं खादनीयं भोजनीयं पटियादापेत्वा भगवतो कालं आरोचापेसि – ‘‘कालो, भन्ते, निट्ठितं भत्त’’न्ति. अथ खो भगवा पुब्बण्हसमयं निवासेत्वा पत्तचीवरमादाय येन अनाथपिण्डिकस्स गहपतिस्स निवेसनं तेनुपसङ्कमि, उपसङ्कमित्वा पञ्ञत्ते आसने निसीदि सद्धिं भिक्खुसङ्घेन. अथ खो अनाथपिण्डिको गहपति बुद्धप्पमुखं भिक्खुसङ्घं पणीतेन खादनीयेन भोजनीयेन सहत्था सन्तप्पेत्वा सम्पवारेत्वा, भगवन्तं भुत्ताविं ओनीतपत्तपाणिं, एकमन्तं निसीदि. एकमन्तं निसिन्नो खो अनाथपिण्डिको गहपति भगवन्तं एतदवोच – ‘‘कथाहं, भन्ते, जेतवने पटिपज्जामी’’ति? ‘‘तेन हि त्वं, गहपति, जेतवनं आगतानागतस्स चातुद्दिसस्स सङ्घस्स पतिट्ठपेही’’ति. ‘‘एवं भन्ते’’ति खो अनाथपिण्डिको गहपति भगवतो पटिस्सुत्वा जेतवनं आगतानागतस्स चातुद्दिसस्स सङ्घस्स पतिट्ठापेसि.

अथ खो भगवा अनाथपिण्डिकं गहपतिं इमाहि गाथाहि अनुमोदि –

‘‘सीतं उण्हं पटिहन्ति, ततो वाळमिगानि च;

सरीसपे च मकसे, सिसिरे चापि वुट्ठियो.

‘‘ततो वातातपो घोरो, सञ्जातो पटिहञ्ञति;

लेणत्थञ्च सुखत्थञ्च, झायितुञ्च विपस्सितुं.

‘‘विहारदानं सङ्घस्स, अग्गं बुद्धेन वण्णितं;

तस्मा हि पण्डितो पोसो, सम्पस्सं अत्थमत्तनो.

‘‘विहारे कारये रम्मे, वासयेत्थ बहुस्सुते;

तेसं अन्नञ्च पानञ्च, वत्थसेनासनानि च;

ददेय्य उजुभूतेसु, विप्पसन्नेन चेतसा.

‘‘ते तस्स धम्मं देसेन्ति, सब्बदुक्खापनूदनं;

यं सो धम्मं इधञ्ञाय, परिनिब्बाति अनासवो’’ति.

अथ खो भगवा अनाथपिण्डिकं गहपतिं इमाहि गाथाहि अनुमोदित्वा उट्ठायासना पक्कामि.

आसनप्पटिबाहनादि

३१६. तेन खो पन समयेन अञ्ञतरस्स आजीवकसावकस्स महामत्तस्स सङ्घभत्तं होति. आयस्मा उपनन्दो सक्यपुत्तो पच्छा आगन्त्वा विप्पकतभोजनं आनन्तरिकं भिक्खुं वुट्ठापेसि. भत्तग्गं कोलाहलं अहोसि. अथ खो सो महामत्तो उज्झायति खिय्यति विपाचेति – ‘‘कथञ्हि नाम समणा सक्यपुत्तिया पच्छा आगन्त्वा विप्पकतभोजनं आनन्तरिकं भिक्खुं वुट्ठापेस्सन्ति! भत्तग्गं कोलाहलं अहोसि. ननु नाम लब्भा अञ्ञत्रापि निसिन्नेन यावदत्थं भुञ्जितु’’न्ति? अस्सोसुं खो भिक्खू तस्स महामत्तस्स उज्झायन्तस्स खिय्यन्तस्स विपाचेन्तस्स. ये ते भिक्खू अप्पिच्छा…पे… ते उज्झायन्ति खिय्यन्ति विपाचेन्ति – ‘‘कथञ्हि नाम आयस्मा उपनन्दो सक्यपुत्तो पच्छा आगन्त्वा विप्पकतभोजनं आनन्तरिकं भिक्खुं वुट्ठापेस्सति! भत्तग्गं कोलाहलं अहोसी’’ति. अथ खो ते भिक्खू भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘सच्चं किर त्वं, उपनन्द, पच्छा आगन्त्वा विप्पकतभोजनं आनन्तरिकं भिक्खुं वुट्ठापेसि, भत्तग्गं कोलाहलं अहोसी’’ति? ‘‘सच्चं भगवा’’ति. विगरहि बुद्धो भगवा…पे… ‘‘कथञ्हि नाम त्वं, मोघपुरिस, पच्छा आगन्त्वा विप्पकतभोजनं आनन्तरिकं भिक्खुं वुट्ठापेस्ससि? भत्तग्गं कोलाहलं अहोसि. नेतं, मोघपुरिस, अप्पसन्नानं वा पसादाय…पे… विगरहित्वा…पे… धम्मिं कथं कत्वा भिक्खू आमन्तेसि – ‘‘न, भिक्खवे, विप्पकतभोजनो [भोजनो आनन्तरिको (स्या.)] भिक्खु वुट्ठापेतब्बो. यो वुट्ठापेय्य, आपत्ति दुक्कटस्स. सचे वुट्ठापेति, पवारितो च होति, ‘गच्छ उदकं आहरा’ति वत्तब्बो. एवञ्चेतं लभेथ, इच्चेतं कुसलं. नो चे लभेथ, साधुकं सित्थानि गिलित्वा वुड्ढतरस्स भिक्खुनो आसनं दातब्बं. न त्वेवाहं, भिक्खवे, केनचि परियायेन वुड्ढतरस्स भिक्खुनो आसनं पटिबाहितब्बन्ति वदामि. यो पटिबाहेय्य, आपत्ति दुक्कटस्साति’’.

तेन खो पन समयेन छब्बग्गिया भिक्खू गिलाने भिक्खू वुट्ठापेन्ति. गिलाना एवं वदेन्ति – ‘‘न मयं, आवुसो, सक्कोम वुट्ठातुं, गिलानाम्हा’’ति. ‘‘मयं आयस्मन्ते वुट्ठापेस्सामा’’ति परिग्गहेत्वा वुट्ठापेत्वा ठितके मुञ्चन्ति. गिलाना मुच्छिता पपतन्ति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘न, भिक्खवे, गिलानो वुट्ठापेतब्बो. यो वुट्ठापेय्य, आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति.

तेन खो पन समयेन छब्बग्गिया भिक्खू ‘गिलाना मयम्हा अवुट्ठापनीया’ति वरसेय्यायो पलिबुद्धेन्ति [पलिबुन्धन्ति (क.)]. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, गिलानस्स पतिरूपं सेय्यं दातु’’न्ति.

तेन खो पन समयेन छब्बग्गिया भिक्खू लेसकप्पेन सेनासनं पटिबाहन्ति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘न, भिक्खवे, लेसकप्पेन सेनासनं पटिबाहितब्बं. यो पटिबाहेय्य, आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति.

[पाचि. १२२] तेन खो पन समयेन सत्तरसवग्गिया भिक्खू अञ्ञतरं पच्चन्तिमं महाविहारं पटिसङ्खरोन्ति – ‘इध मयं वस्सं वसिस्सामा’ति. अद्दसंसु [अद्दसासुं (क.)] खो छब्बग्गिया भिक्खू सत्तरसवग्गिये भिक्खू विहारं [अञ्ञतरं विहारं (क.)] पटिसङ्खरोन्ते. दिस्वान एवमाहंसु – ‘‘इमे, आवुसो, सत्तरसवग्गिया भिक्खू विहारं पटिसङ्खरोन्ति. हन्द ने वुट्ठापेस्सामा’’ति. एकच्चे एवमाहंसु – ‘‘आगमेथावुसो, याव पटिसङ्खरोन्ति, पटिसङ्खते वुट्ठापेस्सामा’’ति. अथ खो छब्बग्गिया भिक्खू सत्तरसवग्गिये भिक्खू एतदवोचुं – ‘‘उट्ठेथावुसो, अम्हाकं विहारो पापुणाती’’ति. ‘‘ननु, आवुसो, पटिकच्चेव आचिक्खितब्बं? मयञ्चञ्ञं पटिसङ्खरेय्यामा’’ति. ‘‘ननु, आवुसो, सङ्घिको विहारो’’ति? ‘‘आमावुसो, सङ्घिको विहारो’’ति. ‘‘उट्ठेथावुसो, अम्हाकं विहारो पापुणाती’’ति. ‘‘महल्लको, आवुसो, विहारो; तुम्हेपि वसथ, मयम्पि वसिस्सामा’’ति. ‘‘उट्ठेथावुसो, अम्हाकं विहारो पापुणाती’’ति कुपिता अनत्तमना गीवायं गहेत्वा निक्कड्ढन्ति. ते निक्कड्ढियमाना रोदन्ति. भिक्खू एवमाहंसु – ‘‘किस्स तुम्हे, आवुसो, रोदथा’’ति? ‘‘इमे, आवुसो, छब्बग्गिया भिक्खू कुपिता अनत्तमना अम्हे सङ्घिका विहारा निक्कड्ढन्ती’’ति. ये ते भिक्खू अप्पिच्छा…पे… ते उज्झायन्ति खिय्यन्ति विपाचेन्ति – ‘‘कथञ्हि नाम छब्बग्गिया भिक्खू कुपिता अनत्तमना भिक्खू सङ्घिका विहारा निक्कड्ढिस्सन्ती’’ति! अथ खो ते भिक्खू भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं…पे… ‘‘सच्चं किर, तुम्हे भिक्खवे, कुपिता अनत्तमना सङ्घिका विहारा भिक्खू निक्कड्ढथा’’ति? ‘‘सच्चं भगवा’’ति…पे… विगरहित्वा…पे… धम्मिं कथं कत्वा भिक्खू आमन्तेसि – ‘‘न, भिक्खवे, कुपितेन अनत्तमनेन भिक्खु सङ्घिका विहारा निक्कड्ढितब्बो. यो निक्कड्ढेय्य, यथाधम्मो कारेतब्बो. अनुजानामि, भिक्खवे, सेनासनं गाहेतु’’न्ति.

सेनासनग्गाहापकसम्मुति

३१७. अथ खो भिक्खूनं एतदहोसि – ‘केन नु खो सेनासनं गाहेतब्ब’’न्ति? भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं …पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, पञ्चहङ्गेहि समन्नागतं भिक्खुं सेनासनग्गाहापकं सम्मन्नितुं – यो न छन्दागतिं गच्छेय्य, न दोसागतिं गच्छेय्य, न मोहागतिं गच्छेय्य, न भयागतिं गच्छेय्य, गहितागहितञ्च जानेय्य. एवञ्च पन, भिक्खवे, सम्मन्नितब्बो –

‘‘पठमं भिक्खु याचितब्बो, याचित्वा ब्यत्तेन भिक्खुना पटिबलेन सङ्घो ञापेतब्बो –

‘‘सुणातु मे, भन्ते, सङ्घो. यदि सङ्घस्स पत्तकल्लं, सङ्घो इत्थन्नामं भिक्खुं सेनासनग्गाहापकं सम्मन्नेय्य. एसा ञत्ति.

‘‘सुणातु मे, भन्ते, सङ्घो. सङ्घो इत्थन्नामं भिक्खुं सेनासनग्गाहापकं सम्मन्नति. यस्सायस्मतो खमति इत्थन्नामस्स भिक्खुनो सेनासनग्गाहापकस्स सम्मुति, सो तुण्हस्स; यस्स नक्खमति, सो भासेय्य.

‘‘सम्मतो सङ्घेन इत्थन्नामो भिक्खु सेनासनग्गाहापको. खमति सङ्घस्स, तस्मा तुण्ही, एवमेतं धारयामी’’ति.

३१८. अथ खो सेनासनग्गाहापकानं भिक्खूनं एतदहोसि – ‘‘कथं नु खो सेनासनं गाहेतब्ब’’न्ति? भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, पठमं भिक्खू गणेतुं, भिक्खू गणेत्वा सेय्या गणेतुं, सेय्या गणेत्वा सेय्यग्गेन गाहेतु’’न्ति. सेय्यग्गेन गाहेन्ता सेय्या उस्सारयिंसु…पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, विहारग्गेन गाहेतु’’न्ति. विहारग्गेन गाहेन्ता विहारा उस्सारयिंसु…पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, परिवेणग्गेन गाहेतु’’न्ति. परिवेणग्गेन गाहेन्ता परिवेणा उस्सारयिंसु…पे… ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, अनुभागम्पि दातुं. गहिते अनुभागे अञ्ञो भिक्खु आगच्छति, न अकामा दातब्बो’’ति.