२. खुद्दानुखुद्दकसिक्खापदकथा

४४१. अथ खो आयस्मा आनन्दो थेरे भिक्खू एतदवोच – ‘‘भगवा मं, भन्ते, परिनिब्बानकाले एवमाह – ‘आकङ्खमानो, आनन्द, सङ्घो ममच्चयेन खुद्दानुखुद्दकानि सिक्खापदानि समूहनेय्या’’’ति. ‘‘पुच्छि पन त्वं, आवुसो आनन्द, भगवन्तं – ‘कतमानि पन, भन्ते, खुद्दानुखुद्दकानि सिक्खापदानी’’’ति? ‘‘न खोहं, भन्ते, भगवन्तं पुच्छिं – ‘कतमानि पन, भन्ते, खुद्दानुखुद्दकानि सिक्खापदानी’’ति. एकच्चे थेरा एवमाहंसु – ‘‘चत्तारि पाराजिकानि ठपेत्वा, अवसेसानि खुद्दानुखुद्दकानि सिक्खापदानी’’ति. एकच्चे थेरा एवमाहंसु – ‘‘चत्तारि पाराजिकानि ठपेत्वा, तेरस सङ्घादिसेसे ठपेत्वा, अवसेसानि खुद्दानुखुद्दकानि सिक्खापदानी’’ति. एकच्चे थेरा एवमाहंसु – ‘‘चत्तारि पाराजिकानि ठपेत्वा, तेरस सङ्घादिसेसे ठपेत्वा, द्वे अनियते ठपेत्वा, अवसेसानि खुद्दानुखुद्दकानि सिक्खापदानी’’ति. एकच्चे थेरा एवमाहंसु – ‘‘चत्तारि पाराजिकानि ठपेत्वा, तेरस सङ्घादिसेसे ठपेत्वा, द्वे अनियते ठपेत्वा, तिंस निस्सग्गिये पाचित्तिये ठपेत्वा, अवसेसानि खुद्दानुखुद्दकानि सिक्खापदानी’’ति. एकच्चे थेरा एवमाहंसु – ‘‘चत्तारि पाराजिकानि ठपेत्वा, तेरस सङ्घादिसेसे ठपेत्वा, द्वे अनियते ठपेत्वा, तिंस निस्सग्गिये पाचित्तिये ठपेत्वा, द्वेनवुति पाचित्तिये ठपेत्वा, अवसेसानि खुद्दानुखुद्दकानि सिक्खापदानी’’ति. एकच्चे थेरा एवमाहंसु – ‘‘चत्तारि पाराजिकानि ठपेत्वा, तेरस सङ्घादिसेसे ठपेत्वा, द्वे अनियते ठपेत्वा, तिंस निस्सग्गिये पाचित्तिये ठपेत्वा, द्वेनवुति पाचित्तिये ठपेत्वा, चत्तारो पाटिदेसनीये ठपेत्वा, अवसेसानि खुद्दानुखुद्दकानि सिक्खापदानी’’ति.

४४२. अथ खो आयस्मा महाकस्सपो सङ्घं ञापेसि –

‘‘सुणातु मे, आवुसो, सङ्घो. सन्तम्हाकं सिक्खापदानि गिहिगतानि. गिहिनोपि जानन्ति – ‘इदं वो समणानं सक्यपुत्तियानं कप्पति, इदं वो न कप्पती’ति. सचे मयं खुद्दानुखुद्दकानि सिक्खापदानि समूहनिस्साम, भविस्सन्ति वत्तारो – ‘धूमकालिकं समणेन गोतमेन सावकानं सिक्खापदं पञ्ञत्तं. याविमेसं सत्था अट्ठासि ताविमे सिक्खापदेसु सिक्खिंसु. यतो इमेसं सत्था परिनिब्बुतो, न दानिमे सिक्खापदेसु सिक्खन्ती’ति. यदि सङ्घस्स पत्तकल्लं, सङ्घो अप्पञ्ञत्तं नप्पञ्ञपेय्य, पञ्ञत्तं न समुच्छिन्देय्य, यथापञ्ञत्तेसु सिक्खापदेसु समादाय वत्तेय्य. एसा ञत्ति.

‘‘सुणातु मे, आवुसो, सङ्घो. सन्तम्हाकं सिक्खापदानि गिहिगतानि. गिहिनोपि जानन्ति – ‘इदं वो समणानं सक्यपुत्तियानं कप्पति, इदं वो न कप्पती’ति. सचे मयं खुद्दानुखुद्दकानि सिक्खापदानि समूहनिस्साम, भविस्सन्ति वत्तारो – ‘धूमकालिकं समणेन गोतमेन सावकानं सिक्खापदं पञ्ञत्तं. याविमेसं सत्था अट्ठासि ताविमे सिक्खापदेसु सिक्खिंसु. यतो इमेसं सत्था परिनिब्बुतो, न दानिमे सिक्खापदेसु सिक्खन्ती’ति. सङ्घो अप्पञ्ञत्तं नप्पञ्ञपेति, पञ्ञत्तं न समुच्छिन्दति, यथापञ्ञत्तेसु सिक्खापदेसु समादाय वत्तति. यस्सायस्मतो खमति अप्पञ्ञत्तस्स अप्पञ्ञापना, पञ्ञत्तस्स असमुच्छेदो, यथापञ्ञत्तेसु सिक्खापदेसु समादाय वत्तना, सो तुण्हस्स; यस्स नक्खमति, सो भासेय्य.

‘‘सङ्घो अप्पञ्ञत्तं नप्पञ्ञपेति, पञ्ञत्तं न समुच्छिन्दति, यथापञ्ञत्तेसु सिक्खापदेसु समादाय वत्तति. खमति सङ्घस्स, तस्मा तुण्ही, एवमेतं धारयामी’’ति.

४४३. अथ खो थेरा भिक्खू आयस्मन्तं आनन्दं एतदवोचुं – ‘‘इदं ते, आवुसो आनन्द, दुक्कटं, यं त्वं भगवन्तं न पुच्छि – ‘कतमानि पन, भन्ते, खुद्दानुखुद्दकानि सिक्खापदानी’ति. देसेहि तं दुक्कट’’न्ति. ‘‘अहं खो, भन्ते, अस्सतिया भगवन्तं न पुच्छिं – ‘कतमानि पन, भन्ते, खुद्दानुखुद्दकानि सिक्खापदानी’ति. नाहं तं दुक्कटं पस्सामि, अपि चायस्मन्तानं सद्धाय देसेमि तं दुक्कट’’न्ति. ‘‘इदम्पि ते, आवुसो आनन्द, दुक्कटं, यं त्वं भगवतो वस्सिकसाटिकं अक्कमित्वा सिब्बेसि. देसेहि तं दुक्कट’’न्ति. ‘‘अहं खो, भन्ते, न अगारवेन भगवतो वस्सिकसाटिकं अक्कमित्वा सिब्बेसिं. नाहं तं दुक्कटं पस्सामि, अपि चायस्मन्तानं सद्धाय देसेमि तं दुक्कट’’न्ति. ‘‘इदम्पि ते, आवुसो आनन्द, दुक्कटं, यं त्वं मातुगामेहि भगवतो सरीरं पठमं वन्दापेसि, तासं रोदन्तीनं भगवतो सरीरं अस्सुकेन मक्खितं. देसेहि तं दुक्कट’’न्ति. अहं खो, भन्ते – मायिमासं [मायिमा (सी. स्या.)] विकाले अहेसुन्ति – मातुगामेहि भगवतो सरीरं पठमं वन्दापेसिं. नाहं तं दुक्कटं पस्सामि, अपि चायस्मन्तानं सद्धाय देसेमि तं दुक्कट’’न्ति. ‘‘इदम्पि ते, आवुसो आनन्द, दुक्कटं, यं त्वं भगवता ओळारिके निमित्ते कयिरमाने, ओळारिके ओभासे कयिरमाने, न भगवन्तं याचि – ‘तिट्ठतु भगवा कप्पं, तिट्ठतु सुगतो कप्पं, बहुजनहिताय बहुजनसुखाय लोकानुकम्पाय अत्थाय हिताय सुखाय देवमनुस्सान’न्ति. देसेहि तं दुक्कट’’न्ति. ‘‘अहं खो, भन्ते, मारेन परियुट्ठितचित्तो न भगवन्तं याचिं – ‘तिट्ठतु भगवा कप्पं, तिट्ठतु सुगतो कप्पं, बहुजनहिताय बहुजनसुखाय लोकानुकम्पाय अत्थाय हिताय सुखाय देवमनुस्सान’न्ति. नाहं तं दुक्कटं पस्सामि, अपि चायस्मन्तानं सद्धाय देसेमि तं दुक्कट’’न्ति. ‘‘इदम्पि ते, आवुसो आनन्द, दुक्कटं यं त्वं मातुगामस्स तथागतप्पवेदिते धम्मविनये पब्बज्जं उस्सुक्कं अकासि. देसेहि तं दुक्कट’’न्ति. ‘‘अहं खो, भन्ते, अयं महापजापति गोतमी भगवतो मातुच्छा आपादिका पोसिका खीरस्स दायिका भगवन्तं जनेत्तिया कालङ्कताय थञ्ञं पायेसीति मातुगामस्स तथागतप्पवेदिते धम्मविनये पब्बज्जं उस्सुक्कं अकासिं. नाहं तं दुक्कटं पस्सामि, अपि चायस्मन्तानं सद्धाय देसेमि तं दुक्कट’’न्ति.

४४४. तेन खो पन समयेन आयस्मा पुराणो दक्खिणागिरिस्मिं चारिकं चरति महता भिक्खुसङ्घेन सद्धिं पञ्चमत्तेहि भिक्खुसतेहि. अथ खो आयस्मा पुराणो थेरेहि भिक्खूहि धम्मे च विनये च सङ्गीते दक्खिणागिरिस्मिं यथाभिरन्तं विहरित्वा येन राजगहं येन वेळुवनं कलन्दकनिवापो येन थेरा भिक्खू तेनुपसङ्कमि, उपसङ्कमित्वा थेरेहि भिक्खूहि सद्धिं पटिसम्मोदित्वा एकमन्तं निसीदि. एकमन्तं निसिन्नं खो आयस्मन्तं पुराणं थेरा भिक्खू एतदवोचुं – ‘‘थेरेहि, आवुसो पुराण, धम्मो च विनयो च सङ्गीतो. उपेहि तं सङ्गीति’’न्ति. ‘‘सुसङ्गीतावुसो, थेरेहि धम्मो च विनयो च. अपिच यथेव मया भगवतो सम्मुखा सुतं, सम्मुखा पटिग्गहितं, तथेवाहं धारेस्सामी’’ति.