३. ब्रह्मदण्डकथा

४४५. अथ खो आयस्मा आनन्दो थेरे भिक्खू एतदवोच – ‘‘भगवा मं, भन्ते, परिनिब्बानकाले एवमाह – ‘तेन हानन्द, सङ्घो ममच्चयेन छन्नस्स भिक्खुनो ब्रह्मदण्डं आणापेतू’’’ति. ‘‘पुच्छि पन त्वं, आवुसो आनन्द, भगवन्तं – ‘कतमो पन, भन्ते, ब्रह्मदण्डो’’’ति? ‘‘पुच्छिं खोहं, भन्ते, भगवन्तं – ‘कतमो पन, भन्ते, ब्रह्मदण्डो’’’ति? ‘‘छन्नो, आनन्द, भिक्खु यं इच्छेय्य तं वदेय्य. भिक्खूहि छन्नो भिक्खु नेव वत्तब्बो, न ओवदितब्बो, नानुसासितब्बो’’ति. ‘‘तेन हावुसो आनन्द, त्वंयेव छन्नस्स भिक्खुनो ब्रह्मदण्डं आणापेही’’ति. ‘‘कथाहं, भन्ते, छन्नस्स भिक्खुनो ब्रह्मदण्डं आणापेमि, चण्डो सो भिक्खु फरुसो’’ति? ‘तेन हावुसो आनन्द, बहुकेहि भिक्खूहि सद्धिं गच्छाही’’ति. ‘‘एवं भन्ते’’ति खो आयस्मा आनन्दो थेरानं भिक्खूनं पटिस्सुत्वा महता भिक्खुसङ्घेन सद्धिं पञ्चमत्तेहि भिक्खुसतेहि नावाय उज्जवनिकाय कोसम्बिं उज्जवि, नावाय पच्चोरोहित्वा रञ्ञो उदेनस्स [उतेनस्स (क.)] उय्यानस्स अविदूरे अञ्ञतरस्मिं रुक्खमूले निसीदि. तेन खो पन समयेन राजा उदेनो उय्याने परिचारेसि सद्धिं ओरोधेन. अस्सोसि खो रञ्ञो उदेनस्स ओरोधो – ‘‘अम्हाकं किर आचरियो अय्यो आनन्दो उय्यानस्स अविदूरे अञ्ञतरस्मिं रुक्खमूले निसिन्नो’’ति. अथ खो रञ्ञो उदेनस्स ओरोधो राजानं उदेनं एतदवोच – ‘‘अम्हाकं किर, देव, आचरियो अय्यो आनन्दो उय्यानस्स अविदूरे अञ्ञतरस्मिं रुक्खमूले निसिन्नो. इच्छाम मयं, देव, अय्यं आनन्दं पस्सितु’’न्ति. ‘‘तेन हि तुम्हे समणं आनन्दं पस्सथा’’ति.

अथ खो रञ्ञो उदेनस्स ओरोधो येनायस्मा आनन्दो तेनुपसङ्कमि, उपसङ्कमित्वा आयस्मन्तं आनन्दं अभिवादेत्वा एकमन्तं निसीदि. एकमन्तं निसिन्नं खो रञ्ञो उदेनस्स ओरोधं आयस्मा आनन्दो धम्मिया कथाय सन्दस्सेसि समादपेसि समुत्तेजेसि सम्पहंसेसि. अथ खो रञ्ञो उदेनस्स ओरोधो आयस्मता आनन्देन धम्मिया कथाय सन्दस्सितो समादपितो समुत्तेजितो सम्पहंसितो आयस्मतो आनन्दस्स पञ्च उत्तरासङ्गसतानि पादासि. अथ खो रञ्ञो उदेनस्स ओरोधो आयस्मतो आनन्दस्स भासितं अभिनन्दित्वा अनुमोदित्वा उट्ठायासना आयस्मन्तं आनन्दं अभिवादेत्वा पदक्खिणं कत्वा येन राजा उदेनो तेनुपसङ्कमि. अद्दसा खो राजा उदेनो ओरोधं दूरतोव आगच्छन्तं. दिस्वान ओरोधं एतदवोच – ‘‘अपि नु खो तुम्हे समणं आनन्दं पस्सित्था’’ति? ‘‘अपस्सिम्हा खो मयं, देव, अय्यं आनन्द’’न्ति. ‘‘अपि नु तुम्हे समणस्स आनन्दस्स किञ्चि अदत्था’’ति? ‘‘अदम्हा खो मयं, देव, अय्यस्स आनन्दस्स पञ्च उत्तरासङ्गसतानी’’ति. राजा उदेनो उज्झायति खिय्यति विपाचेति – ‘‘कथञ्हि नाम समणो आनन्दो ताव बहुं चीवरं पटिग्गहेस्सति! दुस्सवाणिज्जं वा समणो आनन्दो करिस्सति, पग्गाहिकसालं वा पसारेस्सती’’ति!

अथ खो राजा उदेनो येनायस्मा आनन्दो तेनुपसङ्कमि, उपसङ्कमित्वा आयस्मता आनन्देन सद्धिं सम्मोदि. सम्मोदनीयं कथं सारणीयं वीतिसारेत्वा एकमन्तं निसीदि. एकमन्तं निसिन्नो खो राजा उदेनो आयस्मन्तं आनन्दं एतदवोच – ‘‘आगमा नु ख्विध, भो आनन्द, अम्हाकं ओरोधो’’ति? ‘‘आगमासि खो ते इध, महाराज, ओरोधो’’ति. ‘‘अपि पन भोतो आनन्दस्स किञ्चि अदासी’’ति? ‘‘अदासि खो मे, महाराज, पञ्च उत्तरासङ्गसतानी’’ति. ‘‘किं पन भवं आनन्दो ताव बहुं चीवरं करिस्सती’’ति? ‘‘ये [ये पन (क.)] ते, महाराज, भिक्खू दुब्बलचीवरा तेहि सद्धिं संविभजिस्सामी’’ति. ‘‘यानि खो पन, भो आनन्द, पोराणकानि दुब्बलचीवरानि तानि कथं करिस्सथा’’ति? ‘‘तानि, महाराज, उत्तरत्थरणं करिस्सामा’’ति. ‘‘यानि पन, भो आनन्द, पोराणकानि उत्तरत्थरणानि तानि कथं करिस्सथा’’ति? ‘‘तानि, महाराज, भिसिच्छवियो करिस्सामा’’ति. ‘‘या पन, भो आनन्द, पोराणका भिसिच्छवियो ता कथं करिस्सथा’’ति? ‘‘ता, महाराज, भूमत्थरणं करिस्सामा’’ति. ‘‘यानि पन, भो आनन्द, पोराणकानि भूमत्थरणानि तानि कथं करिस्सथा’’ति? ‘‘तानि, महाराज, पादपुञ्छनियो करिस्सामा’’ति. ‘‘या पन, भो आनन्द, पोराणका पादपुञ्छनियो ता कथं करिस्सथा’’ति?. ‘‘ता, महाराज, रजोहरणं करिस्सामा’’ति. ‘‘यानि पन, भो आनन्द, पोराणकानि रजोहरणानि तानि कथं करिस्सथा’’ति? ‘‘तानि, महाराज, कोट्टेत्वा चिक्खल्लेन मद्दित्वा परिभण्डं लिम्पिस्सामा’’ति.

अथ खो राजा उदेनो – सब्बेविमे समणा सक्यपुत्तिया योनिसो उपनेन्ति, न कुलवं गमेन्तीति – आयस्मतो आनन्दस्स अञ्ञानिपि पञ्च दुस्ससतानि पादासि. अयञ्चरहि आयस्मतो आनन्दस्स पठमं चीवरभिक्खा उप्पज्जि चीवरसहस्सं. अथ खो आयस्मा आनन्दो येन घोसितारामो तेनुपसङ्कमि, उपसङ्कमित्वा पञ्ञत्ते आसने निसीदि. अथ खो आयस्मा छन्नो येनायस्मा आनन्दो तेनुपसङ्कमि, उपसङ्कमित्वा आयस्मन्तं आनन्दं अभिवादेत्वा एकमन्तं निसीदि. एकमन्तं निसिन्नं खो आयस्मन्तं छन्नं आयस्मा आनन्दो एतदवोच – ‘‘सङ्घेन ते, आवुसो छन्न, ब्रह्मदण्डो आणापितो’’ति.

‘‘कतमो पन, भन्ते आनन्द, ब्रह्मदण्डो आणापितो’’ति? ‘‘त्वं, आवुसो छन्न, भिक्खू यं इच्छेय्यासि तं वदेय्यासि. भिक्खूहि त्वं नेव वत्तब्बो, न ओवदितब्बो, नानुसासितब्बो’’ति. ‘‘नन्वाहं, भन्ते आनन्द, हतो एत्तावता, यतोहं भिक्खूहि नेव वत्तब्बो, न ओवदितब्बो, नानुसासितब्बो’’ति तत्थेव मुच्छितो पपतो. अथ खो आयस्मा छन्नो ब्रह्मदण्डेन अट्टीयमानो हरायमानो जिगुच्छमानो एको वूपकट्ठो अप्पमत्तो आतापी पहितत्तो विहरन्तो नचिरस्सेव यस्सत्थाय कुलपुत्ता सम्मदेव अगारस्मा अनगारियं पब्बजन्ति, तदनुत्तरं ब्रह्मचरियपरियोसानं दिट्ठेव धम्मे सयं अभिञ्ञा सच्छिकत्वा उपसम्पज्ज विहासि. ‘खीणा जाति, वुसितं ब्रह्मचरियं, कतं करणीयं, नापरं इत्थत्ताया’ति अब्भञ्ञासि. अञ्ञतरो च पनायस्मा छन्नो अरहतं अहोसि. अथ खो आयस्मा छन्नो अरहत्तं पत्तो येनायस्मा आनन्दो तेनुपसङ्कमि, उपसङ्कमित्वा आयस्मन्तं आनन्दं एतदवोच – ‘‘पटिप्पस्सम्भेहि दानि मे, भन्ते आनन्द, ब्रह्मदण्ड’’न्ति. ‘‘यदग्गेन तया, आवुसो छन्न, अरहत्तं सच्छिकतं तदग्गेन ते ब्रह्मदण्डो पटिप्पस्सद्धो’’ति. इमाय खो पन विनयसङ्गीतिया पञ्च भिक्खुसतानि अनूनानि अनधिकानि अहेसुं. तस्मा अयं विनयसङ्गीति ‘‘पञ्चसतिका’’ति वुच्चतीति.

पञ्चसतिकक्खन्धको एकादसमो.

इमम्हि खन्धके वत्थू तेवीसति.

तस्सुद्दानं –

परिनिब्बुते सम्बुद्धे, थेरो कस्सपसव्हयो;

आमन्तयि भिक्खुगणं, सद्धम्ममनुपालको;

पावायद्धानमग्गम्हि, सुभद्देन पवेदितं;

सङ्गायिस्साम सद्धम्मं, अधम्मो पुरे दिप्पति.

एकेनून पञ्चसतं, आनन्दम्पि च उच्चिनि;

धम्मविनयसङ्गीतिं, वसन्तो गुहमुत्तमे.

उपालिं विनयं पुच्छि, सुत्तन्तानन्दपण्डितं;

पिटकं तीणि सङ्गीतिं, अकंसु जिनसावका.

न पुच्छि अक्कमित्वान, वन्दापेसि न याचि च.

पब्बज्जं मातुगामस्स, सद्धाय दुक्कटानि मे;

पुराणो ब्रह्मदण्डञ्च, ओरोधो उदेनेन सह.

ताव बहु दुब्बलञ्च, उत्तरत्थरणा भिसि;

भूमत्थरणा पुञ्छनियो, रजो चिक्खल्लमद्दना.

सहस्सचीवरं उप्पज्जि, पठमानन्दसव्हयो;

तज्जितो ब्रह्मदण्डेन, चतुस्सच्चं अपापुणि;

वसीभूता पञ्चसता, तस्मा पञ्चसती इति.

पञ्चसतिकक्खन्धकं निट्ठितं.