१. सङ्गीतिनिदानं

४३७. अथ खो आयस्मा महाकस्सपो भिक्खू आमन्तेसि – ‘‘एकमिदाहं, आवुसो, समयं पावाय कुसिनारं अद्धानमग्गप्पटिपन्नो महता भिक्खुसङ्घेन सद्धिं पञ्चमत्तेहि भिक्खुसतेहि. अथ ख्वाहं, आवुसो, मग्गा ओक्कम्म अञ्ञतरस्मिं रुक्खमूले निसीदिं.

[दी. नि. २.२३१] ‘‘तेन खो पन समयेन अञ्ञतरो आजीवको कुसिनाराय मन्दारवपुप्फं गहेत्वा पावं अद्धानमग्गप्पटिपन्नो होति. अद्दसं खो अहं, आवुसो, तं आजीवकं दूरतोव आगच्छन्तं. दिस्वान तं आजीवकं एतदवोचं – ‘अपावुसो, अम्हाकं सत्थारं जानासी’ति? ‘आमावुसो, जानामि. अज्ज सत्ताहपरिनिब्बुतो समणो गोतमो. ततो मे इदं मन्दारवपुप्फं गहित’न्ति. तत्रावुसो, ये ते भिक्खू अवीतरागा अप्पेकच्चे बाहा पग्गय्ह कन्दन्ति, छिन्नपातं पपतन्ति, आवट्टन्ति, विवट्टन्ति – अतिखिप्पं भगवा परिनिब्बुतो, अतिखिप्पं सुगतो परिनिब्बुतो, अतिखिप्पं चक्खुं लोके अन्तरहितन्ति. ये पन ते भिक्खू वीतरागा ते सता सम्पजाना अधिवासेन्ति – अनिच्चा सङ्खारा, तं कुतेत्थ लब्भाति.

‘‘अथ ख्वाहं, आवुसो, ते भिक्खू एतदवोचं – ‘अलं, आवुसो, मा सोचित्थ; मा परिदेवित्थ. नन्वेतं, आवुसो, भगवता पटिकच्चेव अक्खातं – सब्बेहेव पियेहि मनापेहि नानाभावो विनाभावो अञ्ञथाभावो. तं कुतेत्थ आवुसो लब्भा, यं तं जातं भूतं सङ्खतं पलोकधम्मं, तं वत मा पलुज्जीति – नेतं ठानं विज्जती’ति.

‘‘तेन खो पनावुसो, समयेन सुभद्दो नाम वुड्ढपब्बजितो तस्सं परिसायं निसिन्नो होति. अथ खो, आवुसो, सुभद्दो वुड्ढपब्बजितो ते भिक्खू एतदवोच – ‘अलं, आवुसो, मा सोचित्थ; मा परिदेवित्थ. सुमुत्ता मयं तेन महासमणेन; उपद्दुता च मयं होम – इदं वो कप्पति, इदं वो न कप्पतीति. इदानि पन मयं यं इच्छिस्साम तं करिस्साम, यं न इच्छिस्साम न तं करिस्सामा’ति. हन्द मयं, आवुसो, धम्मञ्च विनयञ्च सङ्गायाम. पुरे अधम्मो दिप्पति [दिब्बति (क.)], धम्मो पटिबाहिय्यति; पुरे अविनयो दिप्पति विनयो पटिबाहिय्यति; पुरे अधम्मवादिनो बलवन्तो होन्ति, धम्मवादिनो दुब्बला होन्ति; पुरे अविनयवादिनो बलवन्तो होन्ति, विनयवादिनो दुब्बला होन्ती’’ति.

‘‘तेन हि, भन्ते, थेरो भिक्खू उच्चिनतू’’ति. अथ खो आयस्मा महाकस्सपो एकेनूनपञ्चअरहन्तसतानि उच्चिनि. भिक्खू आयस्मन्तं महाकस्सपं एतदवोचुं – ‘‘अयं, भन्ते, आयस्मा आनन्दो किञ्चापि सेक्खो, अभब्बो छन्दा दोसा मोहा भया अगतिं गन्तुं. बहु च अनेन भगवतो सन्तिके धम्मो च विनयो च परियत्तो. तेन हि, भन्ते, थेरो आयस्मन्तम्पि आनन्दं उच्चिनतू’’ति. अथ खो आयस्मा महाकस्सपो आयस्मन्तम्पि आनन्दं उच्चिनि.

अथ खो थेरानं भिक्खूनं एतदहोसि – ‘‘कत्थ नु खो मयं धम्मञ्च विनयञ्च सङ्गायेय्यामा’’ति? अथ खो थेरानं भिक्खूनं एतदहोसि – ‘‘राजगहं खो महागोचरं पहूतसेनासनं, यंनून मयं राजगहे वस्सं वसन्ता धम्मञ्च विनयञ्च सङ्गायेय्याम. न अञ्ञे भिक्खू राजगहे वस्सं उपगच्छेय्यु’’न्ति.

अथ खो आयस्मा महाकस्सपो सङ्घं ञापेसि –

४३८. ‘‘सुणातु मे, आवुसो, सङ्घो. यदि सङ्घस्स पत्तकल्लं, सङ्घो इमानि पञ्च भिक्खुसतानि सम्मन्नेय्य – राजगहे वस्सं वसन्तानि धम्मञ्च विनयञ्च सङ्गायितुं, न अञ्ञेहि भिक्खूहि राजगहे वस्सं वसितब्बन्ति. एसा ञत्ति.

‘‘सुणातु मे, आवुसो, सङ्घो. इमानि पञ्च भिक्खुसतानि सम्मन्नति – राजगहे वस्सं वसन्तानि धम्मञ्च विनयञ्च सङ्गायितुं, न अञ्ञेहि भिक्खूहि राजगहे वस्सं वसितब्बन्ति. यस्सायस्मतो खमति इमेसं पञ्चन्नं भिक्खुसतानं सम्मुति – राजगहे वस्सं वसन्तानं धम्मञ्च विनयञ्च सङ्गायितुं, न अञ्ञेहि भिक्खूहि राजगहे वस्सं वसितब्बन्ति – सो तुण्हस्स; यस्स नक्खमति, सो भासेय्य.

‘‘सम्मतानि सङ्घेन इमानि पञ्च भिक्खुसतानि राजगहे वस्सं वसन्तानि धम्मञ्च विनयञ्च सङ्गायितुं, न अञ्ञेहि भिक्खूहि राजगहे वस्सं वसितब्बन्ति. खमति सङ्घस्स, तस्मा तुण्ही, एवमेतं धारयामी’’ति.

अथ खो थेरा भिक्खू राजगहं अगमंसु धम्मञ्च विनयञ्च सङ्गायितुं. अथ खो थेरानं भिक्खूनं एतदहोसि – ‘‘भगवता खो, आवुसो, खण्डफुल्लप्पटिसङ्खरणं वण्णितं. हन्द मयं, आवुसो, पठमं मासं खण्डफुल्लं पटिसङ्खरोम; मज्झिमं मासं सन्निपतित्वा धम्मञ्च विनयञ्च सङ्गायिस्सामा’’ति.

अथ खो थेरा भिक्खू पठमं मासं खण्डफुल्लं पटिसङ्खरिंसु. अथ खो आयस्मा आनन्दो – स्वे सन्निपातो [सन्निपातोति (क.)] न खो मेतं पतिरूपं, योहं सेक्खो समानो सन्निपातं गच्छेय्यन्ति – बहुदेव रत्तिं कायगताय सतिया वीतिनामेत्वा रत्तिया पच्चूससमयं ‘निपज्जिस्सामी’ति कायं आवज्जेसि. अप्पत्तञ्च सीसं बिब्बोहनं, भूमितो च पादा मुत्ता. एतस्मिं अन्तरे अनुपादाय आसवेहि चित्तं विमुच्चि.

४३९. अथ खो आयस्मा आनन्दो अरहा समानो सन्निपातं अगमासि. अथ खो आयस्मा महाकस्सपो सङ्घं ञापेसि –

‘‘सुणातु मे, आवुसो, सङ्घो. यदि सङ्घस्स पत्तकल्लं, अहं उपालिं विनयं पुच्छेय्य’’न्ति.

आयस्मा उपालि सङ्घं ञापेसि –

‘‘सुणातु मे, भन्ते, सङ्घो. यदि सङ्घस्स पत्तकल्लं, अहं आयस्मता महाकस्सपेन विनयं पुट्ठो विस्सज्जेय्य’’न्ति.

अथ खो आयस्मा महाकस्सपो आयस्मन्तं उपालिं एतदवोच – ‘‘पठमं, आवुसो उपालि, पाराजिकं कत्थ पञ्ञत्त’’न्ति? ‘‘वेसालियं भन्ते’’ति. ‘‘कं आरब्भा’’ति? ‘‘सुदिन्नं कलन्दपुत्तं आरब्भा’’ति. ‘‘किस्मिं वत्थुस्मि’’न्ति? ‘‘मेथुनधम्मे’’ति. अथ खो आयस्मा महाकस्सपो आयस्मन्तं उपालिं पठमस्स पाराजिकस्स वत्थुम्पि पुच्छि, निदानम्पि पुच्छि, पुग्गलम्पि पुच्छि, पञ्ञत्तिम्पि पुच्छि, अनुपञ्ञत्तिम्पि पुच्छि, आपत्तिम्पि पुच्छि, अनापत्तिम्पि पुच्छि. ‘‘दुतियं पनावुसो उपालि, पाराजिकं कत्थ पञ्ञत्त’’न्ति? ‘‘राजगहे भन्ते’’ति. ‘‘कं आरब्भा’’ति? ‘‘धनियं कुम्भकारपुत्तं आरब्भा’’ति. ‘‘किस्मिं वत्थुस्मि’’न्ति? ‘‘अदिन्नादाने’’ति. अथ खो आयस्मा महाकस्सपो आयस्मन्तं उपालिं दुतियस्स पाराजिकस्स वत्थुम्पि पुच्छि, निदानम्पि पुच्छि, पुग्गलम्पि पुच्छि, पञ्ञत्तिम्पि पुच्छि, अनुपञ्ञत्तिम्पि पुच्छि, आपत्तिम्पि पुच्छि, अनापत्तिम्पि पुच्छि. ‘‘ततियं पनावुसो उपालि, पाराजिकं कत्थ पञ्ञत्त’’न्ति? ‘‘वेसालियं भन्ते’’ति. ‘‘कं आरब्भा’’ति? ‘‘सम्बहुले भिक्खू आरब्भा’’ति. ‘‘किस्मिं वत्थुस्मि’’न्ति? ‘‘मनुस्सविग्गहे’’ति. अथ खो आयस्मा महाकस्सपो आयस्मन्तं उपालिं ततियस्स पाराजिकस्स वत्थुम्पि पुच्छि, निदानम्पि पुच्छि, पुग्गलम्पि पुच्छि, पञ्ञत्तिम्पि पुच्छि, अनुपञ्ञत्तिम्पि पुच्छि, आपत्तिम्पि पुच्छि, अनापत्तिम्पि पुच्छि. ‘‘चतुत्थं पनावुसो उपालि, पाराजिकं कत्थ पञ्ञत्त’’न्ति? ‘‘वेसालियं भन्ते’’ति. ‘‘कं आरब्भा’’ति? ‘‘वग्गुमुदातीरिये भिक्खू आरब्भा’’ति. ‘‘किस्मिं वत्थुस्मि’’न्ति? ‘‘उत्तरिमनुस्सधम्मे’’ति. अथ खो आयस्मा महाकस्सपो आयस्मन्तं उपालिं चतुत्थस्स पाराजिकस्स वत्थुम्पि पुच्छि, निदानम्पि पुच्छि, पुग्गलम्पि पुच्छि, पञ्ञत्तिम्पि पुच्छि, अनुपञ्ञत्तिम्पि पुच्छि, आपत्तिम्पि पुच्छि, अनापत्तिम्पि पुच्छि. एतेनेव उपायेन उभतोविभङ्गे पुच्छि. पुट्ठो पुट्ठो आयस्मा उपालि विस्सज्जेसि.

४४०. अथ खो आयस्मा महाकस्सपो सङ्घं ञापेसि –

‘‘सुणातु मे, आवुसो, सङ्घो. यदि सङ्घस्स पत्तकल्लं, अहं आनन्दं धम्मं पुच्छेय्य’’न्ति.

आयस्मा आनन्दो सङ्घं ञापेसि –

‘‘सुणातु मे, भन्ते, सङ्घो. यदि सङ्घस्स पत्तकल्लं, अहं आयस्मता महाकस्सपेन धम्मं पुट्ठो विस्सज्जेय्य’’न्ति.

अथ खो आयस्मा महाकस्सपो आयस्मन्तं आनन्दं एतदवोच – ‘‘ब्रह्मजालं, आवुसो आनन्द, कत्थ भासित’’न्ति? ‘‘अन्तरा च, भन्ते, राजगहं अन्तरा च नाळन्दं राजागारके अम्बलट्ठिकाया’’ति. ‘‘कं आरब्भा’’ति? ‘‘सुप्पियञ्च परिब्बाजकं ब्रह्मदत्तञ्च माणव’’न्ति. अथ खो आयस्मा महाकस्सपो आयस्मन्तं आनन्दं ब्रह्मजालस्स निदानम्पि पुच्छि, पुग्गलम्पि पुच्छि. ‘‘सामञ्ञफलं पनावुसो आनन्द, कत्थ भासित’’न्ति? ‘‘राजगहे, भन्ते, जीवकम्बवने’’ति. ‘‘केन सद्धि’’न्ति? ‘‘अजातसत्तुना वेदेहिपुत्तेन सद्धि’’न्ति. अथ खो आयस्मा महाकस्सपो आयस्मन्तं आनन्दं सामञ्ञफलस्स निदानम्पि पुच्छि, पुग्गलम्पि पुच्छि. एतेनेव उपायेन पञ्चपि निकाये पुच्छि. पुट्ठो पुट्ठो आयस्मा आनन्दो विस्सज्जेसि.