५. लक्खणहारविभङ्गविभावना

२३. येन येन संवण्णनाविसेसभूतेन पदट्ठानविभङ्गेन अविज्जादीनं पदट्ठानानि विभत्तानि, सो संवण्णनाविसेसभूतो पदट्ठानहारविभङ्गो परिपुण्णो, ‘‘कतमो लक्खणहारविभङ्गो’’ति पुच्छितब्बत्ता ‘‘तत्थ कतमो लक्खणो हारो’’तिआदि वुत्तं. तत्थ तत्थ-सद्दस्स अत्थो वुत्तोव. कतमो संवण्णनाविसेसो लक्खणो हारो लक्खणहारविभङ्गोति पुच्छति. ‘‘वुत्तम्हि एकधम्मे’’तिआदिनिद्देसस्स इदानि मया वुच्चमानो ‘‘ये धम्मा’’तिआदिको वित्थारसंवण्णनाविसेसो लक्खणो हारो लक्खणहारविभङ्गो नामाति विञ्ञेय्योति. तेन वुत्तं –‘‘तत्थ कतमो लक्खणो हारोतिआदि लक्खणहारविभङ्गो नामा’’ति (नेत्ति. अट्ठ. २३). अयं इदानि वुच्चमानो वित्थारभूतो लक्खणो हारो पिटकत्तये देसितेसु धम्मेसु किं नाम लक्खितब्बं धम्मं लक्खीयतीति पुच्छित्वा पुच्छिते लक्खणहारविचये धम्मे सङ्खेपेन दस्सेतुं ‘‘ये धम्मा’’तिआदि वुत्तं. तत्थ ये धम्माति ये समूहा धम्मा. एकलक्खणाति समानलक्खणा. तेसं धम्मानन्ति समानलक्खणानं तेसं समूहधम्मानं, निद्धारणे चेतं. एकस्मिं धम्मेति समानलक्खणे एकस्मिं धम्मे, पाळियं भगवता वुत्ते सति वुत्तधम्मतो अवसिट्ठसमानलक्खणा धम्मा समानलक्खणेन वुत्ता भवन्तीति अत्थो.

लक्खणहारविसये धम्मे वित्थारतो इमस्मिं धम्मे वुत्ते इमे समानलक्खणा धम्मापि वुत्ता भवन्तीति नियमेत्वा दस्सेतुं ‘‘यथा किं भवे’’तिआदिमाह. तस्सत्थो – यथा येन पकारेन वुत्ता भवन्ति, सो पकारो किं भवेति पुच्छति. यथा येन पकारेन वुत्ता भवन्ति, सो पकारो समानलक्खणाति भावो भवेति अत्थो. किन्ति भगवा आह? ‘‘चक्खुं भिक्खवे’’तिआदिं भगवा आह. ‘‘चक्खुं, भिक्खवे, अनवट्ठित’’न्तिआदिम्हि वुत्ते ‘‘सोतं, भिक्खवे, अनवट्ठित’’न्तिआदिवचनम्पि वुत्तमेव भवति.

‘‘अनवट्ठितादिलक्खणेन समानलक्खणत्ता वा अज्झत्तिकायतनभावेन समानलक्खणत्ता वाति आयतनवसेनेव एकलक्खणं वत्तब्ब’’न्ति वत्तब्बत्ता खन्धवसेनपि एकलक्खणं दस्सेतुं ‘‘यथा चाहा’’तिआदि वुत्तं. ‘‘अतीते, राध, रूपे अनपेक्खो होति, अनागतं रूपं मा अभिनन्दि, पच्चुप्पन्नस्स रूपस्स निब्बिदाय विरागाय निरोधाय चागाय पटिनिस्सग्गाय पटिपज्जा’’ति वुत्ते ‘‘अतीताय, राध, वेदनाय अनपेक्खो होति, अनागतं वेदनं मा अभिनन्दि, पच्चुप्पन्नाय वेदनाय निब्बिदाय विरागाय निरोधाय चागाय पटिनिस्सग्गाय पटिपज्जा’’तिआदि वुत्तं भवे.

‘‘अनपेक्खनीयलक्खणेन समानलक्खणत्ता वा खन्धलक्खणेन समानलक्खणत्ता वाति खन्धायतनवसेनेव एकलक्खणधम्मा वत्तब्बा’’ति वत्तब्बत्ता सतिपट्ठानवसेनापि वत्तब्बाति दस्सेतुं ‘‘यथाहा’’तिआदि वुत्तं. तत्थ यथा येन एकलक्खणत्तेन च भगवा आह, तथा च तेन एकलक्खणत्तेन च अवुत्तापि धम्मा वुत्ता भवन्तीति अत्थो. ये विपस्सका पुग्गला पञ्चसु खन्धेसु निच्चं सुसमारद्धा निच्चं कायगतासतिं भावेन्ति, ते विपस्सका अकिच्चं सुभसुखादिकं, कसिवाणिज्जादिकम्मं वा न सेवन्ति, किच्चे असुभासुखादिके, कायादिके वा सातच्चकारिनो होन्तीति भगवा आहाति योजना.

इतिसद्दस्स चेत्थ एकस्स लोपो. इति एवं ‘‘येसञ्चा’’तिआदिगाथाय केसादिके काये गताय पवत्ताय सतिया भगवता सरूपेन वुत्ताय विज्जमानाय तदवसेसा वेदनागता सति च चित्तगता सति च धम्मगता सति च सतिपट्ठानभावेन एकलक्खणत्तेन वुत्ता भवन्तीति सङ्खेपतो निच्चं सुसमारद्धा निच्चं वेदनागता सति च…पे… निच्चं चित्तगता सति च…पे… निच्चं धम्मगता सतीति वत्तब्बाति.

‘‘सतिपट्ठानवसेनेव एकलक्खणा धम्मा वत्तब्बा’’ति वत्तब्बत्ता ‘‘तथा यं किञ्ची’’तिआदि वुत्तं. तत्थ यं किञ्चि रूपायतनं चक्खुविञ्ञाणेन दिट्ठं, यं किञ्चि सद्दायतनं सोतविञ्ञाणेन सुतं, यं किञ्चि गन्धरसफोट्ठब्बायतनं घानविञ्ञाणादित्तयेन विञ्ञाणेन मुतं, इति एवं दिट्ठादित्तये भगवता सरूपेन वुत्ते सति तदवसेसं यं किञ्चि विञ्ञातं धम्मारम्मणपरियापन्नं रूपं भगवता आलम्बितब्बभावेन एकलक्खणत्ता वुत्तं भवतीति अत्थो. अथ वा यं किञ्चि रूपायतनं दिट्ठं भगवता वुत्तं, तस्मिं वुत्ते सति तदवसेसं सुतादिकम्पि वुत्तं होतीति आदिअत्थो विसुं विसुं योजेतब्बो. तेन वुत्तं – ‘‘दिट्ठं वा सुतं वा मुतं वा’’ति.

‘‘कायगताय सतिया वुत्ताय तदवसेसा वेदनागतासतिआदयोयेव वत्तब्बा’’ति पुच्छितब्बत्ता सत्ततिंसबोधिपक्खियधम्मापि वुत्ता भवन्तीति दस्सेतुं ‘‘यथा चाह भगवा’’तिआदि वुत्तं. तत्थ यथा येन निय्यानिकलक्खणेन एकलक्खणत्तेन च भगवा आह, तथा तेन एकलक्खणत्तेन च भगवा आह, तथा तेन एकलक्खणत्तेन च वुत्ता भवन्तीति अत्थो. ‘‘तस्मा अभिज्झादोमनस्सेन अभिभूतत्ता इह मम सासने, भिक्खु, त्वं आतापी सम्पजानो सतिमा हुत्वा लोके अभिज्झादोमनस्सं तदङ्गप्पहानेन वा विक्खम्भनप्पहानेन वा विनेय्य विनयित्वा काये केसादिरूपकाये कायानुपस्सी केसादिरूपकायानुपस्सी हुत्वा विहराही’’ति भगवता वुत्ते सति ‘‘तस्मातिह, त्वं भिक्खु, वेदनासु वेदनानुपस्सी विहराहि आतापी सम्पजानो सतिमा विनेय्य लोके अभिज्झादोमनस्सं, तस्मातिह, त्वं भिक्खु, चित्ते चित्तानुपस्सी विहराहि…पे… दोमनस्सं, तस्मातिह, त्वं भिक्खु, धम्मेसु धम्मानुपस्सी विहराहि…पे… दोमनस्स’’न्ति वुत्तं भवतीति सङ्खेपत्थो वेदितब्बो. वित्थारत्थो पन अट्ठकथायं (नेत्ति. अट्ठ. २३) बहुधा वुत्तोति अम्हेहि न वित्थारितो.

‘‘एकस्मिं सतिपट्ठाने वुत्ते कस्मा चत्तारो सतिपट्ठाना वुत्ता भवेय्यु’’न्ति वत्तब्बत्ता ‘‘आतापीति वीरियिन्द्रिय’’न्तिआदि वुत्तं. तत्थ ‘‘आतापी’’ति इमिना पदेन कायवेदनाचित्तधम्मेसु पवत्तं वीरियिन्द्रियं वुत्तं. ‘‘सम्पजानो’’ति पदेन कायवेदनाचित्तधम्मेसु पवत्तं पञ्ञिन्द्रियं वुत्तं. ‘‘सतिमा’’ति पदेन कायवेदनाचित्तधम्मेसु पवत्तं सतिन्द्रियं वुत्तं. ‘‘विनेय्य लोके अभिज्झादोमनस्स’’न्ति पदेन कायवेदनाचित्तधम्मेसु पवत्तं समाधिन्द्रियं वुत्तं, न कायेयेव पवत्तं. एवं पकारेन काये कायानुपस्सिनो योगावचरस्स चत्तारो सतिपट्ठाना भावनापारिपूरिं गच्छन्तीति चे वदेय्य, एवं सति चतुन्नं वीरियपञ्ञासतिसमाधीनं इन्द्रियानं चतुन्नं सतिपट्ठानानं साधकभावेन एकलक्खणत्ता समानलक्खणत्ता पारिपूरिं गच्छन्तीति योजना. तेन वुत्तं अट्ठकथायं – ‘‘चतुसतिपट्ठानसाधने इमेसं इन्द्रियानं सभावभेदाभावतो समानलक्खणत्ता’’ति (नेत्ति. अट्ठ. २३).

२४. ‘‘एवं वुत्तेपि चत्तारो सतिपट्ठानायेव वत्तब्बा भवेय्युं, कथं सत्ततिंसबोधिपक्खियधम्मा वत्तब्बा’’ति वत्तब्बत्ता ‘‘चतूसु सतिपट्ठानेसू’’तिआदि वुत्तं. तत्थ चतूसु सतिपट्ठानेसु येन योगावचरेन भावियमानेसु तस्स योगावचरस्स चत्तारो सम्मप्पधाना भावनापारिपूरिं गच्छन्ति. एवं सेसेसुपि योजना कातब्बा. चतुन्नं सच्चानं बुज्झनं बोधं, अरियमग्गञाणं, बोधं गच्छन्तीति बोधङ्गमा. बोधस्स अरियमग्गञाणस्स पक्खे भवाति बोधिपक्खिया.

‘‘कुसलायेव धम्मा एकलक्खणभावेन नीहरिता किं, उदाहु अकुसलापि धम्मा’’ति पुच्छितब्बत्ता ‘‘एवं अकुसलापी’’तिआदि वुत्तं. तत्थ कुसला धम्मा एकलक्खणत्तेन निद्धारिता यथा, एवं अकुसलापि धम्मा एकलक्खणत्तेन निद्धारितब्बायेवाति अत्थो. ‘‘कथं निद्धारेतब्बा’’ति पुच्छितब्बत्ता पहानेकट्ठभावेन निद्धारेतब्बाति दस्सेन्तो ‘‘एकलक्खणत्ता पहानं अब्भत्थं गच्छन्ती’’ति आह. तत्थ एकलक्खणत्ताति पहानेकट्ठभावेन समानलक्खणत्ता. ‘‘कतमं पहानं अब्भत्थं गच्छन्ती’’ति पुच्छितब्बत्ता ‘‘चतूसु सतिपट्ठानेसू’’तिआदि वुत्तं.

तत्थ चतूसु…पे… परिञ्ञं गच्छन्तीति कायागतासतिपट्ठाने योगावचरेन भावियमाने सति तेन योगावचरेन असुभे केसादिके रूपकाये ‘‘सुभ’’न्ति विपल्लासो पहीयति, अस्स योगावचरस्स कबळीकाराहारो परिञ्ञं गच्छति, ‘‘आहारसमुदया रूपसमुदयो’’ति (सं. नि. ३.५६) वुत्तत्ता रूपकाये छन्दरागं पजहन्तस्स तस्स समुदये कबळीकाराहारेपि छन्दरागो पहीयतीति अत्थो. वेदनागतासतिपट्ठाने भावियमाने सति दुक्खे ‘‘सुख’’न्ति विपल्लासो पहीयति, अस्स योगावचरस्स फस्साहारो परिञ्ञं गच्छति, ‘‘फस्सपच्चया वेदना’’ति (म. नि. ३.१२६; सं. नि. २.१, ३९; महाव. १; उदा. १; विभ. २२५) वुत्तत्ता वेदनाय छन्दरागं पजहन्तस्स तस्स पच्चये फस्साहारे छन्दरागो पहीयति. चित्तगतासतिपट्ठाने भावियमाने अनिच्चे ‘‘निच्च’’न्ति विपल्लासो पहीयति, अस्स योगावचरस्स विञ्ञाणाहारो परिञ्ञं गच्छति. धम्मगतासतिपट्ठाने भावियमाने अनत्तनि ‘‘अत्ता’’ति विपल्लासो पहीयति, अस्स योगावचरस्स मनोसञ्चेतनाहारो परिञ्ञं गच्छतीति विसुं विसुं योजेत्वा एकेकस्मिं पहातब्बे वुत्ते तदवसेसा पहातब्बा वुत्ता भवन्ति पहातब्बभावेन एकलक्खणत्ताति अत्थो गहेतब्बो.

‘‘आहारा चस्स परिञ्ञं गच्छन्ती’’ति वचने आहारेसु पवत्ता कामरागदोसमोहा ब्यन्तीकता होन्तीति अत्थो गहितो. कबळीकाराहारञ्हि आरब्भ पवत्ते कामरागे विज्जमाने कबळीकाराहारस्स विजानना नत्थेव, तस्मिं कामरागे पन पहीने परिजानना भवतीति. सेसाहारजाननम्पि एसेव नयो. यस्स योगावचरस्स सतिपट्ठाना भाविता, विपल्लासा पहीना, आहारपरिजानना उप्पन्ना, सो योगावचरो उपादानेहि अनुपादानो भवति. सुभसञ्ञिते हि काये कामुपादानं विसेसेन भवतीति सुभसञ्ञितो कायो कामुपादानस्स वत्थु, कायगताय सतिया अनुसरितब्बो असुभसञ्ञितो केसादि कामुपादानस्स वत्थु न होत्वेव. सुखवेदनाय अस्सादवसेन दिट्ठुपादानं भवतीति सुखसञ्ञिता वेदना दिट्ठुपादानस्स वत्थु, वेदनागताय पन सतिया अनुपस्सितब्बा वेदना दिट्ठुपादानस्स वत्थु न होत्वेव. ‘‘चित्तं निच्च’’न्ति दिट्ठिगहणवसेन तस्स तस्स अत्तनो सीलवतवसेन परिसुद्धीति परामसनं होतीति चित्तं सीलब्बतुपादानस्स वत्थु, चित्तगताय पन सतिया अनुपस्सितब्बं चित्तं सीलब्बतुपादानस्स वत्थु न होत्वेव. धम्मे नामरूपपरिच्छेदेन यथाभूतं अपस्सन्तस्स धम्मेसु अत्ताभिनिवेसो होतीति धम्मा अत्तवादुपादानस्स वत्थु, धम्मगताय पन सतिया अनुपस्सितब्बा धम्मा अत्तवादुपादानस्स वत्थु न होन्ति एव. तस्मा चतूसु सतिपट्ठानेसु भावियमानेसु उपादानेहि अनुपादानो भवतीति वुत्तन्ति अधिप्पायो गहेतब्बो.

‘‘येन योगावचरेन सतिपट्ठाना भाविता, सो योगावचरो उपादानेहियेव अनुपादानो भवती’’ति पुच्छितब्बत्ता योगादीहिपि विसंयुत्तो भवतीति दस्सेतुं ‘‘योगेहि च विसंयुत्तो’’तिआदि वुत्तं. तत्थ योगेहि चाति कामयोगभवयोगदिट्ठियोगअविज्जायोगेहि च. विसंयुत्तोति तदङ्गप्पहानविक्खम्भनप्पहानसमुच्छेदप्पहानवसेन विगतो, विमुत्तो च भवतीति अत्थो. सुभसञ्ञितो हि रूपकायो कामरागस्स वत्थु होति, कायगताय पन सतिया अनुपस्सितब्बो कायो कामरागस्स वत्थु न होत्वेव. ‘‘सुखो’’ति वा ‘‘सुखहेतू’’ति वा गहणीयो भवो भवरागस्स वत्थु होति, वेदनागताय पन सतिया अनुपस्सितब्बो भवो भवरागस्स वत्थु न होति. ‘‘अत्ता’’ति अभिनिविसितब्बं चित्तं दिट्ठियोगस्स वत्थु होति, चित्तगताय पन सतिया अनुपस्सितब्बं चित्तं दिट्ठियोगस्स वत्थु न होति. विनिब्भोगस्स दुक्करत्ता, धम्मानं धम्ममत्तताय च दुप्पटिविज्झत्ता अविनिब्भुजितब्बा, धम्ममत्तताय अप्पटिविज्झितब्बा धम्मा अविज्जायोगस्स वत्थु होन्ति, धम्मगताय पन सतिया अनुपस्सितब्बा धम्मा अविज्जायोगस्स वत्थु न होन्ति. तस्मा चतुसतिपट्ठानानुपस्सको ‘‘योगेहि च विसंयुत्तो’’ति वुत्तो. अयं नयो आसवेहि च अनासवो भवति, ओघेहि च नित्थिण्णो भवतीति एत्थापि योजेतब्बो.

गन्थेहि च विप्पयुत्तो भवतीति एत्थ पन सुभसञ्ञितो रूपकायो अभिज्झाकायगन्थस्स वत्थु, कायगताय पन सतिया अनुपस्सितब्बो रूपकायो अभिज्झाकायगन्थस्स वत्थु न होति. दुक्खदुक्खविपरिणामदुक्खसङ्खारदुक्खभूता वेदना ब्यापादकायगन्थस्स वत्थु होन्ति, तेन वुत्तं – ‘‘दुक्खाय वेदनाय पटिघानुसयो अनुसेती’’ति (म. नि. १.४६५). वेदनागताय पन सतिया अनुपस्सितब्बा वेदना ब्यापादकायगन्थस्स वत्थु न होति. ‘‘चित्तं निच्च’’न्ति अभिनिवेसवसेन सस्सतस्स ‘‘अत्तनो सीलेन सुद्धि, वतेन सुद्धी’’ति परामसनं होति, तस्मा ‘‘निच्च’’न्ति गहितं चित्तं सीलब्बतपरामासकायगन्थस्स वत्थु, चित्तगताय पन सतिया अनुपस्सितब्बं चित्तं सीलब्बतपरामासस्स वत्थु न होति. धम्मानं सप्पच्चयनामरूपसभावस्स अदस्सनतो भवदिट्ठिविभवदिट्ठि होति, तस्मा ‘‘इदं सच्च’’न्ति अभिनिविसितब्बा धम्मा इदंसच्चाभिनिवेसकायगन्थस्स वत्थु, धम्मगताय पन सतिया अनुपस्सितब्बा धम्मा इदंसच्चाभिनिवेसकायगन्थस्स वत्थु न होन्ति, तस्मा चतुसतिपट्ठानानुपस्सको ‘‘गन्थेहि च विप्पयुत्तो’’ति वुत्तो.

सुभसञ्ञितो च कायो रागसल्लस्स वत्थु, कायगताय पन सतिया अनुपस्सितब्बो कायो रागसल्लस्स वत्थु न होति. सुखसञ्ञिताय वेदनाय दोसो होति, तस्मा वेदना दोससल्लस्स वत्थु, वेदनागताय पन सतिया अनुपस्सितब्बा वेदना दोससल्लस्स वत्थु न होति. ‘‘चित्तं अत्ता’’ति गहेत्वा ‘‘अत्ता सेय्यो’’तिआदिवसेन पवत्तस्स मानसल्लस्स चित्तं वत्थु, चित्तगताय पन सतिया अनुपस्सितब्बं चित्तं मानसल्लस्स वत्थु न होति. धम्मानं सप्पच्चयनामरूपसभावस्स अजाननतो धम्मा मोहसल्लस्स वत्थु, धम्मगताय पन सतिया अनुपस्सितब्बा धम्मा मोहसल्लस्स वत्थु न होन्ति, तस्मा चतुसतिपट्ठानानुपस्सको ‘‘सल्लेहि च विसल्लो भवती’’ति वुत्तो.

‘‘आहारा चस्स परिञ्ञं गच्छन्ती’’ति आचरियेन वुत्तं, ‘‘किं पन आहाराव अस्स योगावचरस्स परिञ्ञं गच्छन्ति, उदाहु अञ्ञेपी’’ति पुच्छितब्बत्ता विञ्ञाणट्ठितियो च अस्स योगावचरस्स परिञ्ञं गच्छन्तीति दस्सेतुं ‘‘विञ्ञाणट्ठितियो चस्स परिञ्ञं गच्छन्ती’’ति वुत्तं. येन योगावचरेन चत्तारो सतिपट्ठाना भाविता, तस्स योगावचरस्स कायवेदनाचित्तधम्माव परिञ्ञं गच्छेय्युं, न विञ्ञाणट्ठितियोति चे वदेय्य कायानुपस्सनादीहि च कायवेदनाचित्तधम्मेसु परिञ्ञातेसु सञ्ञायपि परिञ्ञातब्बभावतो. सा हि वेदनाचित्तसङ्खातेन धम्मेसु परिञ्ञातेसु अविनाभावतो परिञ्ञातावाति.

येन चत्तारो सतिपट्ठाना भाविता, सो योगावचरो उपादानेहि अनुपादानो च, योगेहि विसंयुत्तो च, खन्धेहि विप्पयुत्तो च, आसवेहि अनासवो च, ओघेहि नित्थिण्णो च, सल्लेहि विसल्लो च भवतीति वुत्तो, ‘‘किं पन तथाविधोव होति, उदाहु अञ्ञथापी’’ति पुच्छितब्बत्ता अगतिम्पि न गच्छतीति दस्सेन्तो ‘‘अगतिगमनेहि च न अगतिं गच्छती’’ति आह. सुभादिसञ्ञिते रूपकाये अपेक्खमानो पुग्गलो छन्दागतिं गच्छतीति सुभादिसञ्ञितो रूपकायो विसेसतो छन्दागतिया वत्थु होति, कायानुपस्सनासतिपट्ठानेन पन अनुपस्सितब्बो अस्सासपस्सासादिको कायो छन्दागतिया वत्थु न होति, तस्मा कायानुपस्सनासतिपट्ठानभावनं भावेन्तो पुग्गलो छन्दागतिं न गच्छति. सुखवेदनस्सादवसेन वेदयमानो तदभावेन ब्यापादं आगच्छतीति सुखवेदना दोसागतिया वत्थु होति, वेदनानुपस्सनासतिपट्ठानेन पन अनुपस्सितब्बा वेदना दोसागतिया वत्थु न होति, तस्मा वेदनासतिपट्ठानभावनं भावेन्तो पुग्गलो दोसागतिं न गच्छति. सन्ततिघनवसेन ‘‘निच्चं, धुव’’न्ति गहितं चित्तं मोहस्स वत्थु होति, चित्तानुपस्सनासतिपट्ठानेन पन अनुपस्सितब्बं चित्तं मोहस्स वत्थु न होति, तस्मा चित्तानुपस्सनासतिपट्ठानभावनं भावेन्तो पुग्गलो दोसागतिं न गच्छति. विभजित्वा धम्मसभावं अजानन्तस्स भयं जायतीति विभजित्वा अजानियसभावा धम्मा भयस्स वत्थु होन्ति, धम्मानुपस्सनासतिपट्ठानेन पन अनुपस्सितब्बा विभजित्वा जानितब्बा धम्मा रागस्स वत्थु न होन्ति, तस्मा धम्मानुपस्सनासतिपट्ठानभावनं भावेन्तो पुग्गलो भयागतिं न गच्छति. एवं पहातब्बभावेन एकलक्खणे अकुसलेपि धम्मे नीहरित्वा इदानि निगमेतुं ‘‘एवं अकुसलापि धम्मा एकलक्खणत्ता पहानं अब्भत्थं गच्छन्ती’’ति पुन वुत्तं.

भावेतब्बेसु धम्मेसु एकदेसेसु वुत्ते तदवसेसापि भावेतब्बा धम्मा एकलक्खणत्ता नीहरित्वा वत्तब्बा, पहातब्बेसुपि धम्मेसु एकदेसे वुत्ते तदवसेसापि धम्मा पहातब्बा एकलक्खणत्ता नीहरित्वा वत्तब्बाति आचरियेन वुत्ता, अम्हेहि च ञाता, ‘‘अञ्ञथापि यदि वत्तब्बा सियुं, तेपि वदथा’’ति वत्तब्बभावतो अञ्ञेनपि परियायेन लक्खणहारस्स उदाहरणानि दस्सेतुं ‘‘यत्थ वा पना’’तिआदि वुत्तं. तत्थ यत्थ यस्सं रूपेकदेसदेसनायं रूपिन्द्रियं रुप्पनलक्खणं चक्खुन्द्रियादिजीवितिन्द्रियपरियोसानं अट्ठविधं इन्द्रियं रूपेकदेसं भगवता देसितं. तत्थेव तस्सं रूपेकदेसदेसनायं रूपधातु रुप्पनलक्खणा चक्खुधातादिफोट्ठब्बधातुपरियोसाना दसविधा रूपधातु रुप्पनलक्खणेन एकलक्खणत्ता देसिता. सब्बो रूपक्खन्धो च देसितो. रूपायतनं रुप्पनलक्खणं चक्खायतनादिफोट्ठब्बायतनपरियोसानं दसविधं आयतनं रुप्पनलक्खणेन एकलक्खणत्ता भगवता देसितं.

यत्थ वा पन यस्सं वेदनेकदेसदेसनायं सुखा वेदना भगवता देसिता, तत्थ तस्सं वेदनेकदेसदेसनायं सुखिन्द्रियञ्च देसितं, सोमनस्सिन्द्रियञ्च देसितं, दुक्खसमुदयो अरियसच्चञ्च देसितं सुखवेदनाभावेन एकलक्खणत्ता. यत्थ वा पन यस्सं वेदनेकदेसदेसनायं दुक्खा वेदना भगवता देसिता, तत्थ तस्सं वेदनेकदेसदेसनायं दुक्खिन्द्रियञ्च देसितं दोमनस्सिन्द्रियञ्च देसितं, दुक्खं अरियसच्चञ्च देसितं दुक्खवेदनाभावेन एकलक्खणत्ता. यत्थ वा पन यस्सं वेदनेकदेसदेसनायं अदुक्खमसुखा वेदना भगवता देसिता, तत्थ तस्सं वेदनेकदेसदेसनायं उपेक्खिन्द्रियञ्च देसितं, सब्बो पटिच्चसमुप्पादो च देसितोति योजना कातब्बा.

यस्सं देसनायं अदुक्खमसुखा वेदना देसिता, तस्सं देसनायं उपेक्खिन्द्रियं देसितं होतु समानलक्खणत्ता, ‘‘केन पटिच्चसमुप्पादो देसितो भवेय्या’’ति वत्तब्बभावतो ‘‘केन कारणेना’’ति पुच्छित्वा कारणं दस्सेतुं ‘‘अदुक्खमसुखाया’’तिआदि वुत्तं. तत्थ अदुक्खमसुखाय वेदनाय हि यस्मा अविज्जा अनुसेति, तस्मा अविज्जा देसिता होति. अविज्जाय च देसिताय अविज्जामूलको सब्बोपि पटिच्चसमुप्पादो ‘‘अविज्जापच्चया सङ्खारा…पे… दुक्खक्खन्धस्स समुदयो होती’’ति देसितोव होतीति अधिप्पायो दट्ठब्बो.

‘‘अविज्जापच्चया सङ्खारा…पे… समुदयो होती’’ति अनुलोमवसेन पवत्तो यो पटिच्चसमुप्पादो देसितोति आचरियेन वुत्तो, ‘‘यदि तथा पवत्तो सो च पटिच्चसमुप्पादो देसितो, एवं सति सब्बो च पटिच्चसमुप्पादो देसितो’’ति न वत्तब्बोति चोदनं मनसि कत्वा ‘‘सो चा’’तिआदि वुत्तं. तत्थ यो च अनुलोमवसेन पवत्तो, सो च सरागसदोससमोहसंकिलेसपक्खेन हातब्बो. यो च पटिलोमवसेन ‘‘अविज्जाय त्वेव असेसविरागनिरोधा सङ्खारनिरोधो’’तिआदिको पवत्तो, सो च वीतरागवीतदोसवीतमोहअरियधम्मेहि हातब्बो. यो च अनुलोमपटिलोमवसेन पवत्तो, सो च तदुभयेहि हातब्बो. तस्मा ‘‘सब्बो च पटिच्चसमुप्पादो देसितो’’ति वत्तब्बोवाति अधिप्पायो गहेतब्बो.

‘‘ये धम्मा एकलक्खणा, तेसं धम्मानं एकस्मिं धम्मे वुत्ते अवसिट्ठा धम्मा वुत्ता भवन्तीतिआदिना (नेत्ति. २३) आचरियेन या लक्खणहारयोजना वुत्ता, साव कातब्बा, न अञ्ञथा कातब्बा’’ति पुच्छितब्बभावतो अञ्ञथापि लक्खणहारयोजना कातब्बायेवाति दस्सेतुं ‘‘एवं ये धम्मा’’तिआदि वुत्तं. तत्थ ये पथवीआदयो रूपधम्मा, ये फस्सादयो अरूपधम्मा सन्धारणादिकिच्चतो सङ्घट्टनादिकिच्चतो एकलक्खणा, तेसं रूपारूपधम्मानं एकस्मिं धम्मे वुत्ते अवसिट्ठा रूपारूपधम्मा वुत्ता भवन्ति. ये पथवीआदयो रूपधम्मा, ये फस्सादयो अरूपधम्मा कक्खळादिलक्खणतो फुसनादिलक्खणतो एकलक्खणा, तेसं रूपारूपधम्मानं एकस्मिं धम्मे वुत्ते अवसिट्ठा रूपारूपधम्मा वुत्ता भवन्ति. ये धम्मा रुप्पनसामञ्ञतो नमनसामञ्ञतो अनिच्चादिसामञ्ञतो वा खन्धायतनादिसामञ्ञतो वा एकलक्खणा, तेसं सङ्खतधम्मानं एकस्मिं सङ्खतधम्मे वुत्ते अवसिट्ठा धम्मा वुत्ता भवन्ति. ये सङ्खतधम्मा भङ्गुप्पादतो सङ्खतो चुतूपपाततो समाननिरोधुप्पादसङ्खततो वा चुतूपपाततो एकलक्खणा, तेसं सङ्खतधम्मानं एकस्मिं सङ्खतधम्मे वुत्ते अवसिट्ठा सङ्खतधम्मा वुत्ता भवन्तीति अत्थयोजना कातब्बा.

किच्चतो च लक्खणतो चातिआदीसु च-सद्देन सहचरणसमानहेतुतादयो सङ्गहिताति दट्ठब्बा. सहचरणादीसु च यं वत्तब्बं, तं ‘‘नानत्तकायनानत्तसञ्ञिनो (दी. नि. ३.३४१, ३५७, ३५९; अ. नि. ९.२४), नानत्तसञ्ञानं अमनसिकारा’’तिआदीसु सहचारिताय सञ्ञासहगता धम्मा निद्धारितातिआदिना वुत्तमेव.

‘‘एकस्मिं धम्मे सरूपतो वुत्ते एकलक्खणादितो अवसिट्ठधम्मानम्पि वुत्तभावो केन अम्हेहि जानितब्बो सद्दहितब्बो’’ति वत्तब्बभावतो ‘‘तेना’’तिआदि वुत्तं. तत्थ तेन अवसिट्ठधम्मानम्पि वुत्तभावेन ‘‘वुत्तम्हि एकधम्मे’’तिआदिकं यं वचनं आयस्मा महाकच्चानो आह, तेन वचनेन तुम्हेहि अवसिट्ठानम्पि वुत्तभावो जानितब्बो सद्दहितब्बोति वुत्तं होति.

‘‘एत्तावता च लक्खणहारो परिपुण्णो, अञ्ञो नियुत्तो नत्थी’’ति वत्तब्बत्ता ‘‘नियुत्तो लक्खणो हारो’’ति वुत्तं. तत्थ यस्सं पाळियं एकस्मिं धम्मे वुत्ते अवसिट्ठधम्मापि येन लक्खणहारेन निद्धारिता, तस्सं पाळियं सो लक्खणो हारो नियुत्तो निद्धारेत्वा योजितोति अत्थो दट्ठब्बोति.

इति लक्खणहारविभङ्गे सत्तिबलानुरूपा रचिता

विभावना निट्ठिता.

पण्डितेहि पन अट्ठकथाटीकानुसारेन गम्भीरत्थो वित्थारतो विभजित्वा गहेतब्बोति.