सासनपट्ठानविभावना
८९. ‘‘तत्थ कतमं नयसमुट्ठान’’न्तिआदिना आचरियेन सब्बथा नयसमुट्ठानं ठपितं, अम्हेहि च ञातं, ‘‘सोळसहारपञ्चनयअट्ठारसमूलपदेसु अट्ठारस मूलपदा कथं विभत्ता, कुहिं अम्हेहि दट्ठब्बा’’ति वत्तब्बभावतो ‘‘तत्थ अट्ठारस मूलपदा कुहिं दट्ठब्बा’’तिआदि वुत्तं. तत्थाति तेसु सोळसहारपञ्चनयअट्ठारसमूलपदेसु अट्ठारस मूलपदा केन पदेन आचरियेन विभत्ता, कुहिं अम्हेहि वित्थारतो दट्ठब्बाति पुच्छति. अट्ठारस मूलपदा सासनपट्ठाने मया विभत्ता, तुम्हेहि च वित्थारतो सासनपट्ठाने दट्ठब्बाति विस्सज्जेति. विभत्तायेव हि अट्ठारस मूलपदा दट्ठब्बा भवन्ति. अट्ठकथायं (नेत्ति. अट्ठ. ८९) पन –
‘‘एवं सब्बथा नयसमुट्ठानं विभजित्वा इदानि सासनपट्ठानं विभजन्तो यस्मा सङ्गहवारादीसु मूलपदेहेव पट्ठानं सङ्गहेत्वा सरूपतो न दस्सितं, तस्मा यथा मूलपदेहि पट्ठानं निद्धारेतब्बं, एवं पट्ठानतोपि मूलपदानि निद्धारेतब्बानीति दस्सनत्थं ‘अट्ठारस मूलपदा कुहिं दट्ठब्बा? सासनपट्ठाने’ति आहा’’ति –
वुत्तं. सासनपट्ठाने अट्ठारस मूलपदा दट्ठब्बाति आचरियेन वुत्ता, ‘‘कतमं तं सासनपट्ठान’’न्ति पुच्छितब्बत्ता ‘‘तत्थ कतमं सासनपट्ठान’’न्तिआदि वुत्तं. तत्थाति तेसु अट्ठारसमूलपदसासनपट्ठानेसु कतमं तं सासनपट्ठानन्ति इदानि मया निद्धारियमानं भगवता देसितं संकिलेसभागियादिसुत्तं सासनपट्ठानं नामाति विस्सज्जेति. सासनन्ति परियत्तिसासनं. पट्ठानन्ति तस्स परियत्तिसासनस्स संकिलेसभागियतादीहि पकारेहि ठानं पवत्तनं पट्ठानं, तंदीपनसुत्तं पन इध पट्ठानं नाम. तेन वुत्तं – ‘‘संकिलेसभागियं सुत्त’’न्तिआदि. अथ वा सासनन्ति अधिसीलअधिचित्तअधिपञ्ञासिक्खत्तयं सासनं नाम, तं सिक्खत्तयं पतिट्ठहति एतेन संकिलेसादिनाति पट्ठानं, सिक्खत्तयस्स सासनस्स पट्ठानन्ति सासनपट्ठानं. तदाधारभूतं सुत्तम्पि ठान्यूपचारतो सासनपट्ठानं नाम. तं सासनपट्ठानसुत्तं सरूपतो दस्सेतुं –
‘‘संकिलेसभागियं सुत्तं, वासनाभागियं सुत्तं, निब्बेधभागियं सुत्तं, असेक्खभागियं सुत्तं, संकिलेसभागियञ्च वासनाभागियञ्च सुत्तं, संकिलेसभागियञ्च निब्बेधभागियञ्च सुत्तं, संकिलेसभागियञ्च असेक्खभागियञ्च सुत्तं, संकिलेसभागियञ्च निब्बेधभागियञ्च असेक्खभागियञ्च सुत्तं, संकिलेसभागियञ्च वासनाभागियञ्च निब्बेधभागियञ्च सुत्तं, वासनाभागियञ्च निब्बेधभागियञ्च सुत्तं, तण्हासंकिलेसभागियं सुत्तं, दिट्ठिसंकिलेसभागियं सुत्तं, दुच्चरितसंकिलेसभागियं सुत्तं, तण्हावोदानभागियं सुत्तं, दिट्ठिवोदानभागियं सुत्तं, दुच्चरितवोदानभागियं सुत्त’’न्ति –
वुत्तं. ‘‘तेसु सुत्तेसु ये संकिलेसादयो भगवता वुत्ता, तेसु संकिलेसादीसु संकिलेसो कित्तको’’ति पुच्छितब्बत्ता ‘‘तत्थ संकिलेसो तिविधो तण्हासंकिलेसो दिट्ठिसंकिलेसो दुच्चरितसंकिलेसो’’ति वुत्तं. तत्थाति तेसु सुत्तन्तेसु संकिलेसादीसु धम्मेसु. ‘‘तिविधे तस्मिं संकिलेसे तण्हासंकिलेसो कतमेन कुसलेन विसुज्झती’’ति पुच्छितब्बत्ता ‘‘तत्थ तण्हासंकिलेसो समथेन विसुज्झती’’ति वुत्तं. तत्थाति तस्मिं तिविधे तण्हासंकिलेसादिके. ‘‘सो समथो खन्धेसु कतमो खन्धो’’ति पुच्छितब्बत्ता ‘‘सो समथो समाधिक्खन्धो’’ति वुत्तं. ‘‘दिट्ठिसंकिलेसो केन विसुज्झती’’ति पुच्छितब्बत्ता ‘‘दिट्ठिसंकिलेसो विपस्सनाय विसुज्झती’’ति वुत्तं. ‘‘सा विपस्सना कतमो खन्धो’’ति वत्तब्बत्ता ‘‘सा विपस्सना पञ्ञाक्खन्धो’’ति वुत्तं. ‘‘दुच्चरितसंकिलेसो केन विसुज्झती’’ति वत्तब्बत्ता ‘‘दुच्चरितसंकिलेसो सुचरितेन विसुज्झती’’ति वुत्तं. ‘‘तं सुचरितं कतमो खन्धो’’ति वत्तब्बत्ता ‘‘तं सुचरितं सीलक्खन्धो’’ति वुत्तं. ‘‘तस्मिं सीले ठितस्स पुग्गलस्स किं भवती’’ति वत्तब्बत्ता ‘‘तस्स सीले पतिट्ठितस्सा’’तिआदि वुत्तं. सीले सुचरितसङ्खाते सीलक्खन्धे पतिट्ठितस्स तस्स सीलवन्तस्स पुग्गलस्स भवेसु कामभवरूपारूपभवेसु आसत्ति भवपत्थना यदि उप्पज्जति, एवंसायन्ति एवं अस्स अयन्ति पदच्छेदो. एवं सति अस्स सीले पतिट्ठितस्स अयं आसत्ति भवपत्थना समथविपस्सनाभावनामयपुञ्ञकिरियवत्थु च भवति, च-सद्देन दानमयसीलमयपुञ्ञकिरियवत्थु च भवतीति अत्थो सङ्गहितो. तत्राति तेसु कामभवरूपारूपभवेसु उपपत्तिया संवत्ततीति.
‘‘संकिलेसादयो येहि सुत्तेहि दस्सिता, तानि सुत्तानि कित्तकानी’’ति वत्तब्बत्ता ‘‘इमानि चत्तारि सुत्तानी’’तिआदि वुत्तं. असाधारणानि संकिलेसभागियसुत्तवासनाभागियसुत्तनिब्बेधभागियसुत्तअसेक्खभागियसुत्तानि चत्तारि सुत्तानि भवन्ति, साधारणानि संकिलेसभागियवासनाभागियसुत्त, संकिलेसभागियनिब्बेधभागियसुत्त, संकिलेसभागियअसेक्खभागियसुत्त, वासनाभागियनिब्बेधभागियसुत्तानि कतानि मिस्सितानि चत्तारि भवन्ति. इति अट्ठ सुत्तानि भवन्ति. तानियेव वुत्तप्पकारानि अट्ठ सुत्तानि भवन्ति. साधारणानि वासनाभागियअसेक्खभागियसुत्तनिब्बेधभागियअसेक्खभागियसुत्त- संकिलेसभागियवासनाभागियनिब्बेधभागियसुत्तसंकिलेस- भागियवासनाभागियअसेक्खभागियसुत्त- संकिलेसभागियनिब्बेधभागियअसेक्खभागियसुत्त- वासनाभागियनिब्बेधभागियअसेक्खभागियसुत्त- संकिलेसभागियवासनाभागियनिब्बेधभागियअसेक्खभागियसुत्त- नेवसंकिलेसभागियनवासना- भागियननिब्बेधभागियनअसेक्खभागियसुत्तानि कतानि मिस्सितानि अट्ठ सुत्तानि भवन्तीति सोळस सुत्तानि भवन्ति. तेसु सोळससुत्तेसु चत्तारि एककानि सुत्तानि च चत्तारि दुकानि सुत्तानि च द्वे तिकानि च पाळियं आगतानि, द्वे दुकानि सुत्तानि च द्वे तिकानि च द्वे चतुक्कानि सुत्तानि च अट्ठकथायं (नेत्ति. अट्ठ. ८९) आगतानि.
‘‘यदि पट्ठाननयेन वुत्तप्पकारानि सोळस सुत्तानियेव विभत्तानि, एवं सति सुत्तगेय्यादिनवविधं सकलं परियत्तिसासनं पट्ठाननयेन अविभत्तं भवेय्या’’ति वत्तब्बत्ता ‘‘इमेहि सोळसहि सुत्तेही’’तिआदि वुत्तं. पट्ठाननयेन विभत्तेहि सोळसहि इमेहि सुत्तेहि नवविधं सकलं परियत्तिसुत्तं पट्ठाननयेन विभत्तंयेव हुत्वा भिन्नं भवति. संकिलेसभागियादिपभेदाय गाथाय गाथा अनुमिनितब्बा, संकिलेसभागियादिपभेदेन वेय्याकरणेन वेय्याकरणं अनुमिनितब्बं. संकिलेसभागियादिपभेदेन सुत्तेन सुत्तं अनुमिनितब्बं भवतियेवाति.
९०. ‘‘तेसु सोळससु संकिलेसभागियादीसु सुत्तेसु कतमं संकिलेसभागियं सुत्त’’न्ति पुच्छितब्बत्ता ‘‘तत्थ कतमं संकिलेसभागियं सुत्त’’न्तिआदि वुत्तं. तत्थाति तेसु सोळससु संकिलेसभागियादीसु सुत्तेसु कतमं सुत्तं संकिलेसभागियं सुत्तं नामाति पुच्छति.
‘‘कामन्धा जालसञ्छन्ना, तण्हाछदनछादिता;
पमत्तबन्धनाबद्धा, मच्छाव कुमिनामुखे;
जरामरणमन्वेन्ति, वच्छो खीरपकोव मातर’’न्ति. –
इदं सुत्तं संकिलेसभागे वाचकञापकभावेन पवत्तनतो संकिलेसभागियं सुत्तं नाम. ये सत्ता कामन्धा कामेन अन्धा जालसञ्छन्ना तण्हाछदनेन छादिता, पमत्तबन्धनाय बद्धा बन्धितब्बा, ते सत्ते जरामरणं अन्वेति, यथा तं कुमिनामुखे ये मच्छा गहिता, ते मच्छे जरामरणं अन्वेति इव, एवं ते सत्ते जरामरणं अन्वेति. खीरपको वच्छो मातरं अन्वेति इव, एवं ते सत्ते जरामरणं अन्वेतीति योजना कातब्बा. अथ वा खीरपको वच्छो मातरं अन्वेति इव, कुमिनामुखे गहिता मच्छा जरामरणं अन्वेन्ति इव च, एवं ये सत्ता कामन्धा पमत्तबन्धनाय बन्धितब्बा, ते सत्ता जरामरणं अन्वेन्तीति योजना.
‘‘इदं सुत्तंयेवा’’ति वत्तब्बत्ता –
‘‘चत्तारिमानि, भिक्खवे, अगतिगमनानि. कतमानि चत्तारि? छन्दागतिं गच्छति, दोसागतिं गच्छति, मोहागतिं गच्छति, भयागतिं गच्छति, इमानि खो, भिक्खवे, चत्तारि अगतिगमनानि. इदमवोच भगवा, इदं वत्वान सुगतो, अथापरं एतदवोच सत्था –
‘‘छन्दा दोसा भया मोहा, यो धम्मं अतिवत्तति;
निहीयति तस्स यसो, काळपक्खेव चन्दिमा’’ति. –
इदं संकिलेसभागियं सुत्तन्ति –
वुत्तं. छन्दा छन्दहेतुना दोसा दोसहेतुना भया भयहेतुना मोहा मोहहेतुना यो राजादिको यो विनयधरादिको वा धम्मं सप्पुरिसधम्मं अतिवत्तति अतिक्कमित्वा वत्तति, तस्स राजादिनो वा तस्स विनयधरादिनो वा यसो कित्ति च परिवारो च भोगो च निहीयति. चन्दिमा काळपक्खे पभाय निहीयति इव, एवं निहीयतीति योजना.
‘‘एत्तकंयेवा’’ति वत्तब्बत्ता ‘‘मनोपुब्बङ्गमा धम्मा…पे… चक्कंव वहतो पदन्ति इदं संकिलेसभागियं सुत्त’’न्ति वुत्तं. अत्थो पाकटो. अट्ठकथायम्पि विभत्तो.
‘‘मिद्धी यदा होति महग्घसो च, निद्दायिता सम्परिवत्तसायी;
महावराहोव निवापपुट्ठो, पुनप्पुनं गब्भमुपेति मन्दो’’ति. –
इदं सुत्तम्पि संकिलेसभागे विसये वाचकञापकभावेन पवत्तनतो संकिलेसभागियं सुत्तं नाम. निवापपुट्ठो महावराहो गामसूकरो निद्दायिता सुपनसीलो सम्परिवत्तसायी होति इव, एवं यो मन्दो सत्तो यदा महग्घसो होति, सो मन्दो सत्तो मिद्धी थिनमिद्धाभिभूतो हुत्वा निद्दायिता मुदुफस्ससयने मुदुहत्थेहि परामसितो सम्परिवत्तसायी पुनप्पुनं गब्भं उपेतीति योजना.
‘‘अयसाव मलं समुट्ठितं, ततुट्ठाय तमेव खादति;
एवं अतिधोनचारिनं, सानि कम्मानि नयन्ति दुग्गति’’न्ति. –
इदं सुत्तम्पि संकिलेसभागियं सुत्तं नाम. अयसा अयतो समुट्ठितं जातमलं ततुट्ठाय ततो अयतो उट्ठहित्वा तमेव अयं खादति इव, एवं अतिधोनचारिनं अतिक्कमित्वा धोनचारिपुग्गलं सानि सयं कतानि अकुसलकम्मानि दुग्गतिं नयन्तीति योजना.
‘‘चोरो यथा सन्धिमुखे गहीतो, सकम्मुना हञ्ञति बज्झते च;
एवं अयं पेच्च पजा परत्थ, सकम्मुना हञ्ञति बज्झते चा’’ति. –
इदं सुत्तम्पि संकिलेसभागियं सुत्तं नाम. सन्धिमुखे राजपुरिसादीहि गहितो चोरो सकम्मुना अत्तना कतेन चोरकम्मेन हञ्ञति च बज्झते च यथा, एवं अयं पापकारिनी पजा परत्थ परलोके पेच्च सकम्मुना सयं कतेन अकुसलकम्मुना सत्थादीहि हञ्ञति च अद्दुबन्धनादीहि बज्झते चाति योजना.
‘‘सुखकामानि भूतानि, यो दण्डेन विहिंसति;
अत्तनो सुखमेसानो, पेच्च सो न लभते सुख’’न्ति. –
इदं सुत्तम्पि संकिलेसभागियं सुत्तं नाम. अत्तनो सुखं एसानो एसमानो यो सत्तो अञ्ञानि सुखकामानि भूतानि दण्डेन विहिंसति, सो हिंसको सत्तो परलोके पेच्च सुखं न लभतीति योजना.
‘‘गुन्नं चे तरमानानं, जिम्हं गच्छति पुङ्गवो;
सब्बा ता जिम्हं गच्छन्ति, नेत्ते जिम्हं गते सति.
‘‘एवमेव मनुस्सेसु, यो होति सेट्ठसम्मतो;
सो चे अधम्मं चरति, पगेव इतरा पजा;
सब्बं रट्ठं दुक्खं सेति, राजा चे होति अधम्मिको’’ति. –
इदं सुत्तम्पि संकिलेसभागियं सुत्तं नाम. नदिं तरमानानं गुन्नं पुङ्गवो जिम्हं चे गच्छति, एवं नेत्ते जिम्हं गते सति सब्बा ता गावियो जिम्हं गच्छन्ति यथा, एवमेव मनुस्सेसु यो राजा सेट्ठसम्मतो, सो राजा अधम्मं चरति, एवं रञ्ञे अधम्मं चरन्ते सति इतरा पजा पगेव पठममेव अधम्मं चरति. राजा अधम्मिको चे होति, एवं रञ्ञे अधम्मिके सति सब्बं रट्ठं दुक्खं सेतीति योजना.
‘‘सुकिच्छरूपा वतिमे मनुस्सा, करोन्ति पापं उपधीसु रत्ता;
गच्छन्ति ते बहुजनसन्निवासं, निरयं अवीचिं कटुकं भयानक’’न्ति. –
इदं सुत्तम्पि संकिलेसभागियं सुत्तं नाम. ये मनुस्सा उपधीसु कामगुणूपधीसु रत्ता रागाभिभूता हुत्वा पापं अकुसलकम्मं करोन्ति, इमे पापकम्मकरा मनुस्सा सुकिच्छरूपा वत सुट्ठु किच्छापन्नरूपा वत भवन्ति, ते पापकम्मकरा मनुस्सा कटुकं भयानकं बहुजनसन्निवासं निरयं अवीचिं गच्छन्तीति योजना.
‘‘फलं वे कदलिं हन्ति, फलं वेळुं फलं नळं;
सक्कारो कापुरिसं हन्ति, गब्भो अस्सतरिं यथा’’ति. –
इदं सुत्तम्पि संकिलेसभागियं सुत्तं नाम. फलं कदलिया फलं कदलिं वे एकन्तेन हन्ति यथा, फलं वेळुं वे एकन्तेन हन्ति यथा, फलं नळं वे एकन्तेन हन्ति यथा, गब्भो अस्सतरिं मातरं वे एकन्तेन हन्ति यथा, एवं सक्कारो कापुरिसं वे एकन्तेन हन्तीति योजना.
‘‘कोधमक्खगरु भिक्खु, लाभसक्कारगारवो;
सुखेत्ते पूतिबीजंव, सद्धम्मे न विरूहती’’ति. –
इदं सुत्तम्पि संकिलेसभागियं सुत्तं नाम. सुखेत्ते सुन्दरे खेत्तेपि खित्तं पूतिबीजं न रुहति इव, एवं यो भिक्खु लाभसक्कारगारवो कोधं कुज्झनलक्खणं कोधं, मक्खं परगुणसीलमक्खनलक्खणं मक्खञ्च गरुं कत्वा चरति, सो चरन्तो भिक्खु सद्धम्मस्मिं न रुहतीति योजना.
९१. ‘‘इधाहं, भिक्खवे, एकच्चं पुग्गलं पदुट्ठचित्तं एवं चेतसा चेतो परिच्च पजानामि…पे… इति मे सुत’’न्ति इदं सुत्तम्पि संकिलेसभागियं सुत्तं नाम. भिक्खवे इध सासने, लोके वा अहं एकच्चं पुग्गलं पदुट्ठचित्तं मम चेतसा तस्स चेतो चित्तं परिच्च परिच्छिन्दित्वा बुद्धचक्खुना एवं पजानामि. ‘‘कथं पजानामी’’ति चे पुच्छेय्य, यञ्च पटिपदं पटिपन्नो, यञ्च मग्गं समारुळ्हो अयं पुग्गलो यथा याय दुप्पटिपदाय येन दुम्मग्गेन इरियति पवत्तति, ताय दुप्पटिपदाय तेन दुम्मग्गेन इमम्हि इमस्मिं समये दुप्पटिपज्जनकाले अयं दुप्पटिपन्नं पटिपन्नो दुम्मग्गसमारुळ्हो पुग्गलो चे कालं करेय्य, एवं सति आभतं वत्थु निक्खित्तं यथा, एवं निरये निक्खित्तो. तं किस्स हेतु? भिक्खवे अस्स पुग्गलस्स चित्तं पदुट्ठं पदोसितं हि यस्मा होति, तस्मा निक्खित्तो. एवं इध सासने, लोके वा चेतोपदोसहेतु च पन एकच्चे सत्ता पुग्गला कायस्स भेदा परं मरणा अपायं दुग्गतिं विनिपातं उपपज्जन्तीति पजानामीति. एतमत्थं भगवा अवोच. तत्थ तस्मिं सुत्ते एतं ‘‘पदुट्ठचित्तं ञत्वान…पे… निरयं सो उपपज्जती’’ति गाथावचनं इति एवं वुच्चति.
सत्था इध सासने, लोके वा पदुट्ठचित्तं एकच्चं पुग्गलं ञत्वान भिक्खूनं सन्तिके एतमत्थं ब्याकासि. इमम्हि इमस्मिं समये अयं पुग्गलो चे कालं कयिराथ, एवं सति पदुट्ठचित्तसमङ्गी हि निरयस्मिं उपपज्जेय्य, पुग्गलस्स चित्तं पदूसितं हि यस्मा होति, तस्मा उपपज्जेय्य, चेतोपदोसहेतु सत्ता दुग्गतिं गच्छन्ति आभतं वत्थुं निक्खिपेय्य यथा, एवमेवं तथाविधो दुप्पञ्ञो सो पदोसचित्तो पुग्गलो कायस्स भेदा परं मरणा निरयं उपपज्जतीति अयम्पि अत्थो भगवता वुत्तो, इति मे मया सुतन्ति योजना.
‘‘सचे भायथ दुक्खस्स, सचे वो दुक्खमप्पियं;
माकत्थ पापकं कम्मं, आवि वा यदि वा रहो.
‘‘सचे च पापकं कम्मं, करिस्सथ करोथ वा;
न वो दुक्खा पमुत्यत्थि, उपेच्चपि पलायत’’न्ति. –
इदं सुत्तम्पि संकिलेसभागियं सुत्तं नाम. सप्पुरिसा तुम्हे दुक्खस्स जातिदुक्खजरादुक्खब्याधिदुक्खमरणदुक्खअपायदुक्ख- अतीतवट्टमूलकदुक्खअनागतवट्टमूलकदुक्खपच्चुप्पन्नाहारमूलकदुक्खाति अट्ठविधस्स दुक्खस्स सचे भायथ, वो तुम्हेहि दुक्खं तथा अट्ठविधं दुक्खं सचे अप्पियं, एवं सति आवि वा यदि रहो वा पापकं कम्मं माकत्थ मा अकत्थ. सप्पुरिसा तुम्हे आवि वा यदि रहो वा पापकं कम्मं सचे करिस्सथ वा सचे करोथ वा, एवं सति उपेच्चपि सञ्चिच्चापि पलायतं पलायन्तानं वो तुम्हाकं दुक्खा अट्ठविधा दुक्खतो पमुत्ति मुच्चनं नत्थेवाति योजना.
‘‘अधम्मेन धनं लद्धा, मुसावादेन चूभयं;
ममेति बाला मञ्ञन्ति, तं कथं नु भविस्सति.
‘‘अन्तराया सु भविस्सन्ति, सम्भतस्स विनस्सति;
मता सग्गं न गच्छन्ति, ननु एत्तावता हता’’ति. –
इदं सुत्तम्पि संकिलेसभागियं सुत्तं नाम. ये बाला अधम्मेन च मुसावादेन च धनं सविञ्ञाणाविञ्ञाणं सब्बं लभितब्बं धनं लद्धा उभयं धनं ‘‘मम धन’’न्ति मञ्ञन्ति, तेसं बालानं तं उभयं धनं कथं केन नु पकारेन भविस्सति, अधम्मेन सम्भतत्ता चिरट्ठितिकं न होति. अन्तराया राजन्तरायादयो अन्तराया तेसं बालानं भविस्सन्ति. येन अधम्मवोहारादिकेन यं धनं सम्भतं, अस्स अधम्मवोहारादिकस्स तं सम्भतं धनं विनस्सति. मता मरन्ता ते बाला सग्गं सुगतिं न गच्छन्ति. सुगति हि सोभनेहि भोगेहि अग्गोति ‘‘सग्गो’’ति अधिप्पेता. एत्तावता एत्तकेन दिट्ठधम्मिकसम्परायिकानं अत्तहितानं हायनेन ते बाला हता विनट्ठा भवन्ति ननूति योजना.
‘‘कथं खणति अत्तानं, कथं मित्तेहि जीरति;
कथं विवट्टते धम्मा, कथं सग्गं न गच्छति’’.
‘‘लोभा खणति अत्तानं, लुद्धो मित्तेहि जीरति;
लोभा विवट्टते धम्मा, लोभा सग्गं न गच्छती’’ति. –
इदं सुत्तम्पि संकिलेसभागियं सुत्तं नाम. योजनत्थो पाकटो.
‘‘चरन्ति बाला दुम्मेधा, अमित्तेनेव अत्तना;
करोन्ता पापकं कम्मं, यं होति कटुकप्फलं.
‘‘न तं कम्मं कतं साधु, यं कत्वा अनुतप्पति;
यस्स अस्सुमुखो रोदं, विपाकं पटिसेवती’’ति. –
इदं सुत्तम्पि संकिलेसभागियं सुत्तं नाम. दुम्मेधा निप्पञ्ञा बाला अमित्तेन पापकं कम्मं कतं इव, एवं अत्तना कटुकप्फलं यं कम्मं कतं होति, तं पापकं कतं कम्मं करोन्ता चरन्ति. यं कम्मं कत्वा करोन्तो पच्छा अनुतप्पति, तं कतं कम्मं न साधु. यस्स कम्मस्स विपाकं रोदं रुदन्तो अस्सुमुखो पटिसेवति, तं कतं कम्मं न साधूति योजना.
‘‘दुक्करं दुत्तितिक्खञ्च…पे… अवीतरागो’’ति इदं सुत्तम्पि संकिलेसभागियं सुत्तं नाम. सुत्तत्थो अट्ठकथायं वित्थारतो वुत्तो.
‘‘अप्पमेय्यं पमिनन्तो, कोध विद्वा विकप्पये;
अप्पमेय्यं पमायिनं, निवुतं तं मञ्ञे अकिस्सव’’न्ति. –
इदं सुत्तम्पि संकिलेसभागियं सुत्तं नाम. इध सासने अप्पमेय्यं अप्पमेय्यगुणं खीणासवं पुग्गलं ‘‘अयं खीणासवो पुग्गलो एत्तकसीलो एत्तकसमाधि एत्तकपञ्ञो’’ति पमिनन्तो को पुथुज्जनो विकप्पये. अप्पमेय्यं खीणासवपुग्गलं पमायिनं पमायन्तं तं पुथुज्जनं अयं निवुतं अवकुज्जपञ्ञं अकिस्सवं अपञ्ञन्ति मञ्ञे मञ्ञामीति योजना.
‘‘पुरिसस्स हि जातस्स, कुठारी जायते मुखे;
याय छिन्दति अत्तानं, बालो दुब्भासितं भणं.
‘‘न हि सत्थं सुनिसितं, विसं हलाहलं इव;
एवं विरद्धं पातेति, वाचा दुब्भासिता यथा’’ति. –
इदं सुत्तम्पि संकिलेसभागियं सुत्तं नाम. दुब्भासितं अरियूपवादसङ्खातं फरुसवाचं भणं भणन्तो बालो दुट्ठो पुरिसो याय कुठारीसदिसिया दुब्भासितवाचाय अत्तानं छिन्दति, सा कुठारीसदिसी दुब्भासितवाचा जातस्स पुरिसस्स मुखे जायते जायति, सा दुब्भासितवाचा मुखे जायति इव, एवं सुनिसितं सत्थं मुखे न जायति, यथा हलाहलं विसं मुखे न जायति, दुब्भासिता वाचा अपायेसु विरद्धं पुग्गलं पातेति यथा, एवं सुनिसितं सत्थं अपायेसु न पातेति, हलाहलं विसं अपायेसु न पातेतीति योजना.
९२. ‘‘यो निन्दियं पसंसति, तं वा निन्दति यो पसंसियो;
विचिनाति मुखेन सो कलिं, कलिना तेन सुखं न विन्दति.
‘‘अप्पमत्तो अयं कलि, यो अक्खेसु धनपराजयो;
सब्बस्सापि सहापि अत्तना, अयमेव महन्ततरो कलि;
यो सुगतेसु मनं पदोसये.
‘‘सतं सहस्सानं निरब्बुदानं, छत्तिंसती पञ्च च अब्बुदानि;
यमरियगरही निरयं उपेति, वाचं मनञ्च पणिधाय पापक’’न्ति. –
इदं सुत्तम्पि संकिलेसभागियं सुत्तं नाम. यो पुग्गलो निन्दियं दुच्चरं दुस्सीलं पुग्गलं पसंसति, सो पसंसको पुग्गलो मुखेन कलिं विचिनाति उपचिनाति, तेन कलिना सुखं न विन्दति. यो सुचारी सीलवा पुग्गलो पसंसियो होति, तं वा सुचारिं वा सीलवन्तं पुग्गलं यो पुग्गलो निन्दति, सो निन्दन्तो पुग्गलो मुखेन कलिं विचिनाति उपचिनाति, तेन कलिना सुखं न विन्दति.
अत्तना सहापि सब्बस्स धनस्स वसेनपि अक्खेसु यो धनपराजयो भवति, अयं कलि अयं धनपराजयो अप्पमत्तो होति. यो पुग्गलो सुगतेसु मनं पदोसये, तस्स पुग्गलस्स यो कलि भवति, अयमेव कलि महन्ततरो होति.
कस्मा? वाचञ्च मनञ्च पणिधाय अरियगरही पुग्गलो यं कालं पापकं निरयं उपेति, सो कालो ‘‘सतं सहस्सानं निरब्बुदानञ्च छत्तिंस निरब्बुदानि च पञ्च अब्बुदानि च यस्मिं काले गणीयन्ती’’ति तेन कालेन समो होति, तस्मा महन्ततरो होतीति योजना.
‘‘यो लोभगुणे अनुयुत्तो…पे…
गच्छसि खो पपतं चिररत्त’’न्ति. –
इदं सुत्तम्पि संकिलेसभागियं सुत्तं नाम. यो पुग्गलो लोभगुणे अनुयुत्तो अनु पुनप्पुनं युत्तो होति, सो पुग्गलो अञ्ञे पुग्गले वचसा परिभासति, अस्सद्धो कदरियो अवदञ्ञू बुद्धानं ओवादञ्ञू न होति, मच्छरी पेसुणियं पेसुणियस्मिं अनुयुत्तो होति.
मुखदुग्ग मुखविसम विभूत विगतभूत अनरिय भूनहु बुद्धिविनासक पापक दुक्कटकारि पुरिसन्त पुरिसलामक कलि अलक्खि अवजातपुत्त त्वं नेरयिको असि. इध इदानि बहुभाणी मा होहि.
अहिताय रजं अत्तनि मा आकिरसि मा पक्खिपसि. किब्बिसकारि त्वं सन्ते खीणासवे पुग्गले गरहसि, बहूनि दुच्चरितानि कम्मानि चरसि, चरित्वा त्वं चिररत्तं रचनविरहितं पपतं नरकं निरयं गच्छसि खो एकंसेनाति योजना.
नानाविधं संकिलेसभागियं सुत्तं आचरियेन निद्धारितं, अम्हेहि च ञातं, ‘‘कतमं वासनाभागियं सुत्त’’न्ति पुच्छितब्बत्ता ‘‘तत्थ कतमं वासनाभागियं सुत्त’’न्तिआदि वुत्तं. तत्थाति तेसु सोळससु संकिलेसभागियादीसु सुत्तेसु कतमं सुत्तं वासनाभागियं सुत्तं नामाति पुच्छति. ‘‘मनोपुब्बङ्गमा धम्मा…पे… छायाव अनपायिनी’’ति इदं वासनाभागे पुञ्ञभागे विसये वाचकञापकभावेन पवत्तनतो वासनाभागियं सुत्तं नाम. अत्थो पाकटो.
९३. ‘‘महानामो सक्को भगवन्तं एतदवोच…पे… अपापिका कालङ्किरिया’’ति इदं सुत्तम्पि वासनाभागे पुञ्ञभागे विसये वाचकञापकभावेन पवत्तनतो वासनाभागियं सुत्तं नाम. अत्थो पाकटो.
‘‘सुखकामानि भूतानि, यो दण्डेन न हिंसति;
अत्तनो सुखमेसानो, पेच्च सो लभते सुख’’न्ति. –
इदं सुत्तम्पि वासनाभागियं सुत्तं नाम. अत्थो पाकटो.
‘‘गुन्नं चे तरमानानं…पे… राजा चे होति धम्मिको’’ति इदं सुत्तम्पि वासनाभागियं सुत्तं नाम. अत्थो पाकटो.
९४. ‘‘भगवा सावत्थियं विहरति…पे… एवं पजानाती’’ति इदं सुत्तम्पि वासना…पे… सुत्तं नाम. अत्थो पाकटो.
‘‘कस्मा भगवा जनपदचारिकं चरती’’ति पुच्छेय्य, सत्तहि कारणेहि बुद्धा भगवन्तो जनपदचारिकं चरन्ति. कतमेहि सत्तहि? देसन्तरगतानं वेनेय्यानं विनयनत्थं, तत्र ठितानं उस्सुक्कसमुप्पादनत्थं, सावकानं एकस्मिं ठाने निबद्धवासनिवारणत्थं, अत्तनो च तत्थ निबद्धवासे अनासङ्गदस्सनत्थं, सम्बुद्धवसितट्ठानताय देसानं चेतियभावसम्पादनत्थं, बहूनं सत्तानं दस्सनूपसङ्कमनादीहि पुञ्ञोघप्पसवनत्थं, अवुट्ठिआदिउपद्दवूपसमनत्थञ्चाति इमेहि सत्तहि कारणेहि बुद्धा भगवन्तो जनपदचारिकं चरन्तीति जनपदचरणकारणं वेदितब्बं.
‘‘एकपुप्फं चजित्वान, सहस्सं कप्पकोटियो;
देवे चेव मनुस्से च, सेसेन परिनिब्बुतो’’ति. –
इदं सुत्तम्पि वासनाभागियं सुत्तं नाम. सहस्सं कप्पकोटियोति सहस्सं अत्तभावतो कोटियो.
‘‘अस्सत्थे हरितोभासे, संविरूळ्हम्हि पादपे;
एकं बुद्धगतं सञ्ञं, अलभिंहं पतिस्सतो.
‘‘अज्ज तिंसं ततो कप्पा, नाभिजानामि दुग्गतिं;
तिस्सो विज्जा सच्छिकता, तस्सा सञ्ञाय वासना’’ति. –
इदं सुत्तम्पि वासनाभागियं सुत्तं नाम. हरितोभासेति हरितओभासे. अलभिंहन्ति अहं अलभिं.
‘‘पिण्डाय कोसलं पुरं…पे… विपाको होति अचिन्तियो’’ति इदं सुत्तम्पि वासनाभागियं सुत्तं नाम. अग्गपुग्गलो अनुकम्पको तण्हानिघातको मुनि सम्बुद्धो पुरेभत्तं पिण्डाय पिण्डं पटिग्गण्हितुं कोसलं पुरं पाविसि.
यस्स पुरिसस्स हत्थे सब्बपुप्फेहि अलङ्कतो वटंसको पुप्फवटंसकोव अत्थि, सो अयं पुरिसो राजमग्गेन कोसलपुरं पविसन्तं भिक्खुसङ्घपुरक्खतं देवमानुसपूजितं सम्बुद्धं अद्दस, दिस्वा हट्ठो चित्तं पसादेसि; पसादेत्वा सम्बुद्धं उपसङ्कमि.
उपसङ्कमित्वा सो अयं पसन्नो हुत्वा सुरभिं वण्णवन्तं मनोरमं तं वटंसकं सम्बुद्धस्स सेहि पाणीभि उपनामेसि.
ततो बुद्धस्स लपनन्तरा लपनस्स वदनस्स अन्तरा अग्गिसिखा वण्णा सहस्सरंसि ओक्का पभा निक्खमि, अब्भा विज्जु निक्खमति इव, एवं आनना सहस्सरंसि निक्खमित्वा आदिच्चबन्धुनो सीसे तिक्खत्तुं पदक्खिणं करित्वान परिवट्टेत्वा मुद्धनि अन्तरधायथ.
आनन्दो अच्छरियं अब्भुतं लोमहंसनं इदं पाटिहारियं दिस्वा चीवरं एकंसं करित्वा एतं अब्रवि – ‘‘महामुनि, सितकम्मस्स हेतु को? तं हेतुं ब्याकरोहि, धम्मालोको भविस्सती’’ति.
यस्स भगवतो सब्बधम्मेसु ञाणं सदा पवत्तति, कङ्खावितरणो मुनि सो भगवा कङ्खिं वेमतिकं आनन्दं थेरं एतं अब्रवि. आनन्द, यो सोपुरिसो मयि चित्तं पसादयि, सो पुरिसो चतुरासीतिकप्पानि दुग्गतिं न गमिस्सति, देवेसु देवसोभग्गं दिब्बं रज्जं पसासित्वा मनुजेसु रट्ठे सकलरट्ठे मनुजिन्दो राजा भविस्सति. सो पुरिसो चरिमं पब्बजित्वा, धम्मतं सच्छिकत्वा च धुतरागो वटंसको नाम पच्चेकबुद्धो भविस्सति.
तथागते वा सम्मासम्बुद्धे वा पच्चेकसम्बुद्धे वा तस्स तथागतस्स सावके वा चित्ते पसन्नम्हि दक्खिणा अप्पका नाम नत्थि.
बुद्धा एवं एत्तकाति अचिन्तिया भवन्ति. बुद्धधम्मा बुद्धगुणा एवं एत्तकाति अचिन्तिया भवन्ति, अचिन्तिये पसन्नानं विपाको पुञ्ञविपाको एवं एत्तकोति अचिन्तियो होतीति एतं अब्रवीति योजना.
९६. ‘‘इधाहं, भिक्खवे, एकच्चं पुग्गलं…पे… अयम्पि अत्थो वुत्तो भगवता इति मे सुत’’न्ति इदं सुत्तम्पि वासनाभागियं सुत्तं नाम. भिक्खवे, इध इमस्मिं सासने अहं एकच्चं पुग्गलं एवं मम चेतसा एकच्चस्स पुग्गलस्स चेतो चित्तं परिच्च बुद्धचक्खुना एवं पजानामि, यथा येन पकारेन अयं पुग्गलो यञ्च दानादिपटिपदं पटिपन्नो, यञ्च दस्सनादिमग्गं समारुळ्हो हुत्वा तं पटिपदं, मग्गञ्च इरियति पवत्तेति, इमम्हि इमस्मिञ्च समये अयं पुग्गलो चे कालं करेय्य, एवं सति आभतं वत्थुं निक्खिपति यथा, एवं ताय पटिपदाय तेन मग्गेन सग्गे अत्तनिक्खित्तो भवे. तं किस्स हेतु? भिक्खवे, अस्स पुग्गलस्स चित्तं हि यस्मा पसन्नं पसादितं, तस्मा निक्खित्तो भवे. इध सासने, लोके वा एकच्चे सत्ता पुग्गला कायस्स भेदा परं मरणा सुगतिं सग्गं लोकं चेतोपसादहेतु खो पन उपपज्जन्तीति एवं अहं पजानामीति भगवा एतमत्थं अवोच. तत्थ तस्मिं अत्थे सङ्गहवसेन पवत्तं एतं ‘‘पसन्नचित्तं ञत्वान…पे… सग्गं सो उपपज्जती’’ति गाथावचनं वुच्चति. अयम्पि अत्थो भगवता वुत्तो, इति मे मया सुतन्ति योजना.
‘‘सुवण्णच्छदनं नावं…पे… एतादिसं कतपुञ्ञा लभि’’न्ति इदं सुत्तम्पि वासनाभागियं सुत्तं नाम. नारि देवधीता सुवण्णच्छदनं सुवण्णालङ्कारेहि छादितं नावं आरुय्ह तिट्ठसि, पोक्खरणिं देवपोक्खरणिं ओगाहसि, पदुमं पाणिना छिन्दसि.
देवते केन कम्मेन ते तव तादिसो वण्णो तादिसो आनुभावो तादिसी जुति भवति, देवते ते तव ये केचि भोगा मनसा इच्छिता भवन्ति, ते भोगा च केन कम्मेन उप्पज्जन्ति. देवते मे पुच्छिता त्वं संस संसाहि इदं सब्बं किस्स कम्मस्स च फलन्ति सक्को पुच्छति.
देवराजेन पुच्छिता सा देवधीता अत्तमना हुत्वा पञ्हं पुट्ठा सक्कस्स ब्याकासि. देवराजा अद्धानं दीघमग्गं पटिपन्ना अहं यसस्सिनो कस्सपस्स भगवतो मनोरमं थूपं अद्दस्सं, दिस्वा तत्थ थूपे चित्तं पसादेसिं. पसन्नाहं सेहि पाणीहि पदुमपुप्फेहि पूजेसिं. तस्सेव कम्मस्स इदं सब्बं फलं विपाको भवे. कतपुञ्ञाहं एतादिसं फलं अलभिन्ति सक्कस्स ब्याकासि. इति मे सुतन्ति महामोग्गल्लानो वदतीति योजना.
‘‘यथानिद्धारितसुत्तानियेव वासनाभागियसुत्तानि परिपुण्णानी’’ति वत्तब्बत्ता ‘‘दानकथा सीलकथा सग्गकथा पुञ्ञकथा पुञ्ञविपाककथाति इदं वासनाभागिय’’न्तिआदि वुत्तं. तत्थ याय देसनाय दानञ्च दानफलञ्च दस्सितं, सा देसना दानकथा नाम. याय देसनाय सीलञ्च सीलफलञ्च दस्सितं, सा देसना सीलकथा नाम. याय देसनाय सग्गा च सग्गेसु निब्बत्तापकञ्च कम्मं दस्सितं, सा सग्गकथा नाम. याय देसनाय दानसीलभावनादिवसेन दसविधं पुञ्ञकम्मं दस्सितं, सा पुञ्ञकथा नाम. याय देसनाय तादिसस्स पुञ्ञकम्मस्स विविधो अयं विपाको इमस्स पुञ्ञस्स विपाकोति नियमेत्वा दस्सितो, सा पुञ्ञविपाककथा नाम.
दसबलधरानं सम्मासम्बुद्धानं उद्दिस्सकतेसु सरीरधातुं अब्भन्तरे ठपेत्वा पंसूहि कतेसु थूपेसु ये नरा पसन्ना, ते नरा तत्थ थूपे कारं पुञ्ञं कत्वा सग्गेसु उप्पज्जित्वा पमोदन्तीति योजना. इदं सुत्तं वा…पे… सुत्तं.
९७. देवपुत्तसरीरवण्णा देवपुत्तसरीरसदिसवण्णा सुभगसण्ठिति सोभग्गयुत्तसण्ठाना सब्बे जना उदकेन पंसुं तेमेत्वा थूपं वड्ढेथ, सो अयं थूपो कस्स पुग्गलस्स थूपोति पुच्छति.
सुगत्ते सुन्दरगत्ते देवते तस्मिं थूपे पसन्ना इमे देवमनुजा कारं पुञ्ञं करोन्ता हुत्वा जरामरणतो पमुच्चरे. सो अयं थूपो महेसिनो दसबलधम्मधारिनो सुगतस्स थूपोति वेदितब्बोति आहाति योजना. इदं सुत्तं वा…पे… सुत्तं.
याहं या अहं महेसिनो थूपं चत्तारि उप्पलानि च मालञ्च अभिरोपयिं, तेन मया कतं तं पुञ्ञं उळारं वत आसि अहोसि. ततो कप्पतो अज्ज कप्पा तिंसं धरन्ति सत्थुनो थूपं पूजेत्वा तत्तकानि दुग्गतिं न जानामि, विनिपातं न गच्छामीति योजना. इदं सुत्तं वा…पे… सुत्तं.
अहं बात्तिंसलक्खणधरस्स बात्तिंसलक्खणधरेन सम्पन्नस्स विजितविजयस्स लोकनाथस्स थूपं अपूजेसिं, पूजेत्वा सतसहस्सं कप्पे आयुकप्पे पमुदितो आसिं. मया यं पुञ्ञं पसुतं, तेन पुञ्ञेन विनिपातं अनागन्तुन अनागन्त्वा देवसोभग्गं सम्पत्तिं च देवरज्जानि च तानि अकारिं. अथ वा देवसोभग्गञ्च मया कारितं, रज्जानि च मया कारितानि.
अदन्तदमकस्स सासने यं चक्खु पञ्ञाचक्खु पणिहितं, तथा चित्तं यं विमुत्तचित्तं पणिहितं, तं सब्बं पञ्ञाचक्खु विमुत्तचित्तं मे मया लद्धं, अहं विधुतलतासङ्खाततण्हा हुत्वा विमुत्तचित्ता फलविमुत्तचित्तसम्पन्ना अम्हीति अवोचाति योजना. इदं सुत्तं वा…पे… सुत्तं.
९८. विमुत्तचित्ते फलविमुत्तचित्तसम्पन्ने अखिले पञ्चचेतोखीलरहिते अनासवे अरणविहारिम्हि अरणविहारसीले असङ्गमानसे अलग्गमानसे पच्चेकबुद्धस्मिं सामाकपत्थोदनमत्तमेव दक्खिणं अदासिं.
तस्मिं पच्चेकबुद्धे उत्तमं धम्मं पच्चेकबोधिधम्मं ओकप्पयिं ‘‘सो उत्तमो धम्मो अत्थी’’ति सद्दहिं. एवं अरियविहारेन विहारीहि पच्चेकबुद्धेहि मे मम सङ्गमो कतो सिया भवे, कुदासुपि च अहं अपेक्खवा मा भवेय्यन्ति मानसं तस्मिञ्च धम्मे पणिधेसिं ‘‘इमिना पच्चेकबुद्धेन लद्धधम्मं अहम्पि सच्छिकरेय्य’’न्ति चित्तं पणिदहिं.
तस्सेव पच्चेकबुद्धे कतस्सेव कम्मस्स विपाकतो अहं दीघायुकेसु अममेसु ‘‘मम परिग्गहो’’ति परिग्गहाभावेन अपरिग्गहेसु विसेसगामीसु अहीनगामीसु कुरूसु उत्तरकुरूसु पाणीसु सत्तेसु सहस्सक्खत्तुं उपपज्जथ उपपज्जिं.
तस्सेव कम्मस्स विपाकतो विचित्रमालाभरणानुलेपीसु यसस्सीसु परिवारवन्तेसु तिदसो देवो अहं विसिट्ठकायूपगतो हुत्वा सहस्सक्खत्तुं उपपज्जथ.
तस्सेव कम्मस्स विपाकतो अहं विमुत्तचित्तो अखीलो अनासवो हुत्वा हिताहितासीहि कुसलाकुसलवीतिवत्तेहि अन्तिमदेहधारिभि इमेहि पच्चेकबुद्धेहि, बुद्धसावकेहि वा मे मम समागमो आसि.
‘‘सीलवतो यं इच्छितं, तं समिज्झते’’ति इमं वचनं तथागतो जिनो पच्चक्खं कत्वा अवच खो, यथा यथा येन येन पकारेन मे मनसा विचिन्तितं, तथा तथा तेन तेन पकारेन समिद्धं भवति. अयं भवो अन्तिमो भवोति योजना. इदं सुत्तं वा…पे… सुत्तं.
एकतिंसम्हि कप्पम्हि जिनो अनेजो अनन्तदस्सी ‘‘सिखी’’ति इतिनामको उप्पज्जि. तस्सापि भगवतो राजा भाता सिखिद्धे च सिखी इतिनामके बुद्धे च तस्स भगवतो धम्मे च अभिप्पसन्नो लोकविनायकम्हि परिनिब्बुते सति देवातिदेवस्स नरुत्तमस्स महेसिनो विपुलं महन्तं समन्ततो गावुतिकं थूपं अकासिं.
तस्मिं थूपे बलिं पूजाबलिं अभिहारी मनुस्सो जातिसुमनं पग्गय्ह पहट्ठो पूजेसि. अस्स मनुस्सस्स एकं पुप्फं वातेन पहरितं हुत्वा पतितं. अहं तं पतितं एकं पुप्फं गहेत्वा तस्सेव पुप्फसामिकस्स अदासिं.
सो मनुस्सो पुप्फसामिको अभिप्पसन्नचित्तो हुत्वा मं ‘‘त्वमेव एतं एकं पुप्फं पूजा’’ति अदासि. ददासीति एत्थ द-कारो आगमो. अहं तं एकं पुप्फं गहेत्वा बुद्धं बुद्धगुणं पुनप्पुनं अनुस्सरन्तो यस्मिं कप्पे अभिरोपयिं, ततो कप्पतो अज्ज कप्पा तिंसं अहेसुं. तेसु कप्पेसु दुग्गतिं नाभिजानामि, विनिपातञ्च न गच्छामि, इदं फलं थूपपूजाय फलन्ति अवोचाति योजना. इदं सुत्तं वा…पे… सुत्तं.
ब्रह्मदत्तस्स ब्रह्मदत्तनामकस्स राजिनो कपिलं नाम नगरं सुविभत्तं भागतो सुट्ठु विभत्तं, महापथं महापथसम्पन्नं आकिण्णं, नानाजातिकेहि मनुस्सेहि परिपुण्णं, इद्धं फीतञ्च आसि.
पञ्चालानं तत्थ पुरुत्तमे अहं कुम्मासं विक्किणिं, सो अहं यसस्सिनं उपरिट्ठं उपसमीपे ठितं अरिट्ठं नाम सम्बुद्धं पच्चेकबुद्धं अद्दसिं, दिस्वा हट्ठो चित्तं पसादेत्वा नरुत्तमं अरिट्ठं मे गेहस्मिं यं धुवभत्तं विज्जथ विज्जि, तेन धुवभत्तेन निमन्तेसिं.
यतो च यस्मिं काले च कत्तिको यस्सं पन्नरसीपुण्णो, सा पुण्णमासी पन्नरसी उपट्ठिता, ततो च तस्मिं काले च अहं नवं दुस्सयुगं गय्ह अरिट्ठस्स अरिट्ठनामकस्स पच्चेकबुद्धस्स उपनामेसिं.
नरुत्तमो अनुकम्पको कारुणिको तण्हानिघातको मुनि पच्चेकबुद्धो पसन्नचित्तं मं ञत्वान पटिग्गण्हि.
अहं कल्याणं बुद्धवण्णितं कम्मं करित्वान देवे च मनुस्से च सन्धावित्वा ततो चुतो बाराणसियं नगरे अड्ढे कुलस्मिं सेट्ठिस्स एकपुत्तको उप्पज्जिं, पाणेहि च पियतरो आसिं.
ततो च तस्मिं काले विञ्ञुतं पत्तो हुत्वा देवपुत्तेन चोदितो अहं पासादा ओरुहित्वान सम्बुद्धं भगवन्तं गोतमं उपसङ्कमिं.
सो सम्बुद्धो भगवा गोतमो अनुकम्पाय मे धम्मं अदेसेसि. दुक्खं दुक्खसच्चञ्च दुक्खसमुप्पादं समुदयसच्चञ्च दुक्खस्स अतिक्कमं निरोधसच्चञ्च अरियं अट्ठङ्गिकं दुक्खूपसमगामिनं मग्गं मग्गसच्चञ्च इति चत्तारि सच्चानि देसितानि, तदुप्पादकं धम्मं मुनि भगवा गोतमो अदेसयि.
अहं तस्स भगवतो गोतमस्स वचनं सुत्वा सासने रतो हुत्वा विहरिं, अहं रत्तिन्दिवं अतन्दितो हुत्वा समथं पटिविज्झिं.
अज्झत्तञ्च ये आसवा, बहिद्धा च ये आसवा मग्गेन समुच्छिन्ना आसुं, सब्बे ते आसवा मे मम विज्जिंसु, पुन न च उप्पज्जरे.
दुक्खं ‘‘परियन्तकतं यस्स दुक्खस्सा’’ति परियन्तकतं आसि, अयं समुस्सयो जातिमरणसंसारो चरिमो अन्तिमो आसि, इदानि इमस्स अत्तभावस्स अनन्तरं पुनब्भवो मम नत्थीति अवोचाति योजना. यं नानाविधं वासनाभागियं सुत्तं उदाहरणवसेन निद्धारितं, इदं नानाविधं सुत्तं वासनाभागे पुञ्ञकोट्ठासे विसये वाचकञापकभावेन पवत्तनतो वासनाभागियं सुत्तं नाम.
नानाविधं वासनाभागियं सुत्तं आचरियेन निद्धारितं, अम्हेहि च ञातं, ‘‘कतमं निब्बेधभागियं सुत्त’’न्ति पुच्छितब्बत्ता ‘‘तत्थ कतमं निब्बेधभागियं सुत्त’’न्तिआदि वुत्तं. तत्थ तेसु सोळससु संकिलेसभागियादीसु सुत्तेसु कतमं सुत्तं निब्बेधभागियं सुत्तं नामाति पुच्छति.
उद्धं ब्रह्मलोके अधो कामावचरे भवे सब्बधि सब्बेसु भवेसु विप्पमुत्तो अरहा ‘‘अयं नाम धम्मो अहं अस्मी’’ति अनानुपस्सी, एवं विमुत्तो अरहा अतिण्णपुब्बं ओघं अपुनब्भवाय उदतारि उत्तिण्णोति योजना. इदं सुत्तं निब्बेधभागे सेक्खधम्मे विसये वाचकञापकभावेन पवत्तनतो निब्बेधभागियं सुत्तं नाम.
‘‘एत्तकमेवा’’ति वत्तब्बत्ता ‘‘सीलवतो’’तिआदि वुत्तं. आनन्द, सीलवतो पुग्गलस्स ‘‘किन्ति मे मम अविप्पटिसारो जायेय्य पवत्तेय्या’’ति चेतना न करणीया न कातब्बा. आनन्द, सीलवतो अविप्पटिसारो यं जायेय्य पवत्तेय्य, एसा अविप्पटिसारस्स जायना पवत्तना धम्मता भवति. आनन्द, अविप्पटिसारिना पुग्गलेन ‘‘किन्ति मे मम पामोज्जं जायेय्य पवत्तेय्या’’ति चेतना न करणीया, आनन्द, अविप्पटिसारिनो पुग्गलस्स पामोज्जं यं जायेय्य पवत्तेय्य, एसा पामोज्जस्स जायना पवत्तना धम्मता. सेसेसुपि इमस्स योजनानयानुसारेन योजनानयो गहेतब्बो. इदं सुत्तम्पि निब्बेधभागियं सुत्तं नाम.