३. युत्तिहारविभङ्गविभावना

१८. येन येन संवण्णनाविसेसभूतेन विचयहारविभङ्गेन पदपञ्हादयो विचिता, सो संवण्णनाविसेसभूतो विचयहारविभङ्गो परिपुण्णो, ‘‘कतमो युत्तिहारविभङ्गो’’ति पुच्छितब्बत्ता ‘‘तत्थ कतमो युत्तिहारो’’तिआदि वुत्तं. तत्थ तत्थाति तेसु निद्दिट्ठेसु सोळससु हारेसु कतमो संवण्णनाविसेसो युत्तिहारो युत्तिहारविभङ्गोति पुच्छि. ‘‘सब्बेसं हारान’’न्तिआदिनिद्देसस्स इदानि वुच्चमानो ‘‘अयं युत्तिहारो’’तिआदिको वित्थारसंवण्णनाविसेसो युत्तिहारविभङ्गो नामाति विञ्ञेय्यो. तेन वुत्तं ‘‘तत्थ कतमो युत्तिहारोतिआदि युत्तिहारविभङ्गो’’ति (नेत्ति. अट्ठ. १८). अयं युत्तिहारो किं नाम सुत्तत्थं युत्तायुत्तिवसेन योजयतीति युञ्जितब्बं सुत्तत्थं पुच्छति. सुत्तत्थो पन दुविधो अतथाकारेन गय्हमानो, तथाकारेन गय्हमानो अत्थोति. तत्थ अतथाकारेन गय्हमानोव अत्थो याथावतो युत्तिनिद्धारणेन योजेतब्बो, इतरो पन भूतकथनमत्तेन योजेतब्बो. यस्मा पनायं युत्तिगवेसना नाम संवण्णना महापदेसेहि विना न सम्भवति, तस्मा युत्तिहारं विभजन्तो तस्स युत्तिहारस्स लक्खणं पठमं उपदिसितुं ‘‘चत्तारो महापदेसा’’तिआदिमाह. तत्थ महापदेसाति महन्ते बुद्धादयो अपदिसित्वा वुत्तानि कारणानि, महन्तानि वा धम्मस्स अपदेसानि पतिट्ठानानि. अपदिसीयतेति अपदेसो, बुद्धो अपदेसो एतस्स कारणस्साति बुद्धापदेसो. सेसेसुपि एसेव नयो नेतब्बो. ‘‘बुद्धस्स सम्मुखा एतं सुत्तं मया सुत’’न्ति वत्वा आभतस्स गन्थस्स सुत्तविनयेहि संसन्दनं धम्मो, असंसन्दनं अधम्मोति विनिच्छयकारणं महापदेसोति अधिप्पायो. ‘‘बुद्धस्स सम्मुखा मया आभतं, सङ्घस्स सम्मुखा मया आभतं, सम्बहुलत्थेरानं सम्मुखा मया आभतं, एकत्थेरस्स सम्मुखा मया आभत’’न्ति वत्वा आभतस्स गन्थस्स यानि ब्यञ्जनपदअत्थपदानि सन्ति, तानि पदब्यञ्जनानि भगवता देसिते सुत्ते ओतरयितब्बानि अनुप्पवेसितानि, विनये रागादिविनये सन्दस्सयितब्बानि संसन्देतब्बानि. धम्मतायं उपनिक्खिपितब्बानि पक्खिपितब्बानि. यदि सुत्तत्थेन, विनयत्थेन, धम्मताय च अविरुद्धानि होन्ति, एवं सति तव आभतपदब्यञ्जनानि युत्तानीति विनिच्छयन्तेहि वत्वा गहेतब्बानीति अधिप्पायो.

सुत्तविनयधम्मतासु ओतरयितब्बानि सन्दस्सयितब्बानि उपनिक्खिपितब्बानीति आचरियेन वुत्तानि, ‘‘कत्थ सुत्ते, कत्थ विनये, कत्थ धम्मताय’’न्ति वत्तब्बत्ता ‘‘कतमस्मिं सुत्ते’’तिआदि वुत्तं. तत्थ चतूसु अरियसच्चेसूति चतुन्नं अरियसच्चानं दस्सनकेसु सुत्तेसु. रागो विनस्सति वूपसमति एतेन असुभादिनाति रागविनयं, किं तं? असुभादिनिमित्तं, तं अस्स अत्थीति रागविनयो, को सो? असुभादिनिमित्तदस्सनको सुत्तन्तविसेसो. एस नयो दोसविनयोतिआदीसुपि. पटिच्चसमुप्पादो नाम सस्सतदिट्ठिउच्छेददिट्ठिं विवज्जेत्वा एकत्तनयादीनं दीपनेन अविज्जादिसङ्खारादिसभावधम्मानं पच्चयपच्चयुप्पन्नभावदीपकोति वुत्तं ‘‘कतमिस्सं धम्मतायं उपनिक्खिपितब्बानि? पटिच्चसमुप्पादे’’ति.

‘‘सुत्तादीसु अवतरन्ते सन्दिस्सन्ते अविलोमेन्ते किं न जनेती’’ति वत्तब्बतो ‘‘चतूसू’’तिआदि वुत्तं. तत्थ ‘‘बुद्धादीनं सम्मुखा मया आभत’’न्ति वत्वा आभतगन्थो चतूसु अरियसच्चेसु यदि अवतरति, एवं सति आभतगन्थो आसवे न जनेति. रागादिकिलेसविनये यदि सन्दिस्सति, एवं सति आभतगन्थो आसवे न जनेति. धम्मतञ्च यदि न विलोमेति, एवं सति आभतगन्थो आसवे न जनेतीति अत्थो दट्ठब्बो.

‘‘किमत्थं युत्तिहारविभङ्गे चत्तारो महापदेसा आभता’’ति वत्तब्बत्ता ‘‘चतूहि महापदेसेही’’तिआदिमाह. तत्थ आभतगन्थे यं यं अत्थजातं, यं यं धम्मजातं वा चतूहि महापदेसेहि युज्जति, तं तं अत्थजातं वा तं तं धम्मजातं वा संवण्णेतब्बसुत्ते गहेतब्बं. येन येन कारणेन च चतूहि महापदेसेहि युज्जति, तं तं कारणं संवण्णनावसेन संवण्णेतब्बसुत्ते गहेतब्बं. यथा यथा पकारेन चतूहि महापदेसेहि युज्जति, सो सो पकारो संवण्णनावसेन संवण्णेतब्बसुत्ते गहेतब्बो. एवं गाहणत्थं चत्तारो महापदेसा आभताति अत्थो.

१९. चतूहि महापदेसेहि युत्तं अविरुद्धं तं तं अत्थजातं गहेतब्बन्ति आचरियेन वुत्तं, ‘‘कत्थ केन युत्तिनिद्धारणं कातब्ब’’न्ति वत्तब्बत्ता ‘‘पञ्हं पुच्छितेना’’तिआदि वुत्तं. पञ्हे पञ्हं पुच्छितेन पुग्गलेन युत्तिनिद्धारणं कातब्बन्ति. तत्थ पञ्हन्ति पञ्हितब्बं सभावधम्मं. पुच्छितेनाति विस्सज्जेतुं समत्थेन पण्डितपुग्गलेन. पञ्हेति पुच्छावसेन पवत्तपाठे. पदानि कति कित्तकानि होन्तीति पदसो पठमं परियोगाहितब्बं युत्तिहारेन विचेतब्बं वीमंसितब्बं. ‘‘कथं विचेतब्ब’’न्ति पुच्छितब्बत्ता ‘‘यदि सब्बानी’’तिआदि वुत्तं. तत्थ सब्बानि पदानीति पुच्छितपाठे निरवसेसानि पदानि एकं समानं अत्थं यदि अभिवदन्ति, एवं सति अत्थवसेन एको पञ्हो. एस नयो सेसेसुपि. तेन वुत्तं ‘‘तदत्थस्सेकस्स ञातुं इच्छितत्ता’’ति (नेत्ति. अट्ठ. १९).

एकन्ति अत्थवसेन एकविधं पञ्हं. उपपरिक्खमानेन पुग्गलेन अञ्ञातब्बं दळ्हं जानितब्बं. ‘‘को आजाननाकारो’’ति पुच्छितब्बत्ता आजाननाकारं दस्सेन्तो ‘‘किं इमे धम्मा’’तिआदिमाह. तत्थ ‘‘ये हि परियत्तिधम्मा संवण्णेतब्बा, इमे परियत्तिधम्मा नानत्था होन्ति किं, नानाब्यञ्जना होन्ति किं, उदाहु इमेसं परियत्तिधम्मानं एको अत्थो होति, ब्यञ्जनमेव नानं होति कि’’न्ति युत्तितो विचेत्वा अञ्ञातब्बन्ति योजना. ‘‘यथावुत्तो पञ्हो किं भवे’’ति पुच्छितब्बत्ता यथावुत्तं पञ्हं एकदेसं दस्सेतुं ‘‘यथा किं भवे’’ति पुच्छित्वा ‘‘यथा सा’’तिआदिमाह.

तस्सं पुच्छागाथायं – चोरघातकेन मनुस्सेन चोरो अब्भाहतो विय केन धम्मेन सत्तलोको सदा अब्भाहतो, मालुवलताय अत्तनो निस्सितरुक्खो परिवारितो अज्झोत्थटो विय केन धम्मेन सत्तलोको सदा परिवारितो अज्झोत्थटो, विसप्पीतखुरप्पेन सल्लेन ओतिण्णो अनुपविट्ठो विय केन सल्लेन सत्तलोको सदा ओतिण्णो अनुपविट्ठो, किस्स केन कारणेन सत्तलोको सदा धूपायितो सन्तापितोति योजना.

‘‘इमाय पुच्छागाथाय कित्तकानि पदानी’’ति पुच्छितब्बत्ता ‘‘इमानी’’तिआदि वुत्तं. तत्थ पुच्छितानीति पुच्छितत्थानि पदानि चत्तारि होन्ति. ‘‘कित्तका पञ्हा’’ति पुच्छितब्बत्ता ‘‘ते तयो पञ्हा’’ति वुत्तं.

भगवा देवताय हि यस्मा विस्सज्जेति, इति तस्मा विस्सज्जनतो ‘‘तयोपञ्हा’’ति विञ्ञायति. ‘‘कतमा विस्सज्जनगाथा’’ति पुच्छितब्बत्ता –

‘‘मच्चुनाब्भाहतो लोको, जराय परिवारितो;

तण्हासल्लेन ओतिण्णो, इच्छाधूपायितो सदा’’ति. –

वुत्तं. तस्सं विस्सज्जनगाथायं – चोरघातकेन मनुस्सेन चोरो अब्भाहतो विय मच्चुना सत्तलोको सदा अब्भाहतो, मालुवलताय अत्तनो निस्सितरुक्खो परिवारितो अज्झोत्थटो विय जराय सत्तलोको सदा परिवारितो अज्झोत्थटो, विसप्पीतखुरप्पेन सल्लेन ओतिण्णो अनुपविट्ठो विय तण्हासल्लेन सत्तलोको सदा ओतिण्णो अनुपविट्ठो, इच्छाय सत्तलोको सदा धूपायितो सन्तापितोति योजना.

२०. ‘‘कतमं मच्चु, कतमा जरा’’ति पुच्छितब्बत्ता ‘‘तत्थ जरा’’तिआदि वुत्तं. तत्थ तत्थाति तिस्सं विस्सज्जनगाथायं. दुतियपदे वुत्ता जरा च पठमपदे वुत्तं मरणञ्च इमानि द्वे सङ्खतस्स खन्धपञ्चकस्स सङ्खतलक्खणानि होन्ति, सङ्खतं खन्धपञ्चकं मुञ्चित्वा विसुं न उपलब्भतीति अत्थो. ‘‘सङ्खतलक्खणानं जरामरणानं कथं भेदो जानितब्बो’’ति वत्तब्बत्ता ‘‘जरायं ठितस्सा’’तिआदि वुत्तं. तत्थ जरायं ठितस्स अञ्ञथत्तन्ति ठितस्स खन्धप्पबन्धस्स यं अञ्ञथत्तं, अयं पाकटजरा नाम, न खणट्ठितिजरा. मरणं वयोति सम्मुतिमरणं चुतियेव होति, न खणिकमरणं, न समुच्छेदमरणं. तेन वुत्तं ‘‘उप्पादो पञ्ञायति, वयो पञ्ञायति, ठितस्स अञ्ञथत्तं पञ्ञायती’’ति (सं. नि. ३.३८; अ. नि. ३.४७; कथा. २१४).

यदि ठितस्सेव मरणं सिया, एवं सति जरामरणानं नानत्तं युत्तं न सिया, अयुत्ते सति ‘‘ते तयो पञ्हा’’ति वचनम्पि अयुत्तमेवाति वत्तब्बतो ‘‘तत्थ जराय चा’’तिआदि वुत्तं. तत्थ तत्थाति तिस्सं विस्सज्जनगाथायं वुत्ताय जराय च वुत्तस्स मरणस्स च अत्थतो नानत्तं युत्तं.

‘‘केन कारणेन युत्तं, कथं कारणेन नानत्तं सम्पटिच्छितब्ब’’न्ति वत्तब्बत्ता ‘‘गब्भगतापि हि मीयन्ती’’ति वुत्तं. जरं अप्पत्ता गब्भगतापि सत्ता हि यस्मा मीयन्ति, तस्मा नानत्तं सम्पटिच्छितब्बं. ‘‘गब्भगतापि जरप्पत्ता भवेय्यु’’न्ति वत्तब्बत्ता ‘‘न च ते जिण्णा भवन्ती’’ति वुत्तं. जरप्पत्तापि अजिण्णत्ता जिण्णजरं अप्पत्ताव मीयन्ति, एवं इधाधिप्पेतस्स जिण्णजराविरहितस्स मरणस्स सम्भवतो अञ्ञा जरा, अञ्ञं मरणन्ति ञातब्बन्ति वुत्तं होति. ‘‘न गब्भगतानंयेव जिण्णजरं अप्पत्तं मरणं अत्थि, अञ्ञेसम्पि अत्थी’’ति वत्तब्बभावतो ‘‘अत्थि च देवानं मरण’’न्ति वुत्तं. ‘‘देवापि चिरकालसम्भवतो जरं पत्ता भवेय्यु’’न्ति वत्तब्बत्ता ‘‘न च तेसं सरीरानि जीरन्ती’’ति वुत्तं. ‘‘जरामरणानं नानत्ते कारणं एत्तकमेवा’’ति वत्तब्बत्ता अञ्ञम्पि अत्थीति दस्सेतुं ‘‘सक्कते वा’’तिआदि वुत्तं. तत्थ जिण्णजराय पटिकम्मं कातुं सक्कतेव, मरणस्स पन पटिकम्मस्स कातुं न सक्कतेव, इमिनापि कारणेन जरामरणानं नानत्तं सम्पटिच्छितब्बमेवाति अत्थो. ‘‘न सक्कते मरणस्स पटिकम्मं कातु’’न्ति कस्मा वुत्तं, ननु इद्धिपादभावनाय वसीभावे सति सक्का मरणस्सापि पटिकम्मं कातुन्ति चोदनं मनसि कत्वा ‘‘अञ्ञत्रेव इद्धिमन्तानं इद्धिविसया’’ति वुत्तं.

जरामरणानं अञ्ञमञ्ञं नानाभावो आचरियेन दस्सितो, अम्हेहि च ञातो, ‘‘कथं पन तण्हाय जरामरणेहि नानाभावो’’ति वत्तब्बतो तेहि तण्हाय नानत्तं दस्सेतुं ‘‘यं पनाहा’’तिआदि वुत्तं. तण्हाय अविज्जमानायपि जीरन्तापि मीयन्तापि वीतरागा यस्मा दिस्सन्ति, तस्मा तण्हाय जरामरणेहि नानाभावो सम्पटिच्छितब्बो.

‘‘तण्हाय जीरणभिज्जनलक्खणं अत्थीति तेहि तण्हाय अनञ्ञत्ते को नाम दोसो सिया’’ति वत्तब्बतो दोसं दस्सेतुं ‘‘यदि चा’’तिआदि वुत्तं. जरामरणं यथा येन जीरणभिज्जनलक्खणेन पाकटं, एवं जीरणभिज्जनलक्खणेन तण्हापि पाकटा. यदि च सिया; एवं सन्ते योब्बनट्ठापि सब्बे माणवा विगततण्हा सियुं, न च विगततण्हा, तस्मा नानाभावो सम्पटिच्छितब्बो. ततो अञ्ञोपि दोसो आपज्जेय्याति दस्सेतुं ‘‘यथा च तण्हा दुक्खस्सा’’तिआदि वुत्तं. तत्थ जरामरणानं तण्हाय अनञ्ञत्ते सति तण्हाय भवतण्हाय दुक्खसमुदयो होति, एवं जरामरणम्पि दुक्खसमुदयो सिया. यस्मा न जरामरणं दुक्खसमुदयो, तस्मा जरामरणेहि तण्हाय नानत्तं वेदितब्बं.

तेहि ताय अनञ्ञत्ते सति एवम्पि दोसो आपज्जेय्याति दस्सेतुं ‘‘यथा च तण्हा मग्गवज्झा’’तिआदि वुत्तं. तत्थ तेहि ताय अनञ्ञत्ते सति यथा तण्हा मग्गवज्झा होति, एवं जरामरणम्पि मग्गवज्झं सिया. यथा जरामरणं मग्गवज्झं न होति, एवं तण्हापि मग्गवज्झा न सिया, तथा च न होति पहातब्बापहातब्बभावतो, तस्मापि जरामरणेहि तण्हाय नानत्तं वेदितब्बं.

‘‘यदि चातिआदिना वुत्ताय युत्तिया उपपत्तिया एव जरामरणेहि तण्हाय अञ्ञत्तं गवेसितब्ब’’न्ति वत्तब्बत्ता अञ्ञेहिपि कारणेहि गवेसितब्बन्ति दस्सेतुं ‘‘इमाय युत्तिया’’तिआदि वुत्तं. तत्थ इमाय युत्तियाति या युत्ति ‘‘यदि चा’’तिआदिना वुत्ताय इमाय युत्तिया उपपत्तिया. अञ्ञमञ्ञेहि कारणेहि अञ्ञेहि अञ्ञेहि कारणभूतेहि उपपत्तीहि जरामरणेहि तण्हाय अञ्ञत्तं गवेसितब्बन्ति अत्थो. ‘‘अञ्ञमञ्ञेहि कारणेहि गवेसितब्ब’’न्ति कस्मा वुत्तं, ननु युत्तिया, अत्थतो च अञ्ञत्तं सन्दिस्सतीति चोदनं मनसि कत्वा ‘‘यदि च सन्दिस्सती’’तिआदिमाह. तत्थ युत्तिसमारुळ्हं अत्थतो च मरणेहि तण्हाय च अञ्ञत्तं यदि च सन्दिस्सति, ब्यञ्जनतोपि अञ्ञत्तं गवेसितब्बमेवाति अत्थो.

‘‘कथं ब्यञ्जनतो अञ्ञत्तं गवेसितब्ब’’न्ति वत्तब्बत्ता ‘‘सल्लोति वा’’तिआदि वुत्तं. तत्थ ‘‘सल्लो’’ति वा ‘‘धूपायन’’न्ति वा द्वीहि ब्यञ्जनेहि वुच्चमानानं इमेसं इच्छातण्हासङ्खातानं धम्मानं अत्थतो एकत्तं समानत्तं युज्जति, न अञ्ञत्तं. ‘‘सल्लो’’ति वा ‘‘धूपायन’’न्ति वा द्वीहि ब्यञ्जनेहि अवुच्चमानानं जरामरणानं तण्हाय एकत्तं न युज्जति. तमेवत्थं विवरितुं ‘‘न ही’’तिआदि वुत्तं. तत्थ इच्छाय च तण्हाय च अत्थतो अञ्ञत्तं न युज्जति, एकत्तमेव युज्जतीति योजना. इच्छाय च तण्हाय च जीरणभिज्जनसम्भवतो जरामरणेहि तण्हाय एकत्तं सिया, ‘‘कस्मा अञ्ञत्तं युत्त’’न्ति वत्तब्बतो ‘‘तण्हाय अधिप्पाये’’तिआदि वुत्तं. तत्थ तण्हाय अधिप्पाये अपरिपूरमाने नवसु आघातवत्थूसु कोधो च उप्पज्जति, उपनाहो च उप्पज्जति. जरामरणेसु अपरिपूरमानेसु नवसु आघातवत्थूसु कोधो च न उप्पज्जति, उपनाहो च न उप्पज्जति. इति इमाय युत्तिया जराय च मरणस्स च तण्हाय च अत्थतो अञ्ञत्तं युज्जतियेवाति दट्ठब्बं.

यदि इच्छा तण्हाय अत्थतो एकत्तं युत्तं, एवं सति कस्मा भगवता ‘‘मच्चुनाब्भाहतो लोको’’तिआदिगाथायं ‘‘तण्हासल्लेन ओतिण्णो, इच्छाधूपायितो सदा’’ति द्विधा वुत्ताति चोदनं परिहरन्तो ‘‘यं पनिदं भगवता’’तिआदिमाह. तत्थ ‘‘इच्छा’’तिपि ‘‘तण्हा’’तिपि द्वीहि नामेहि यं पनिदं अभिलपितं यं पनिदं अभिलपनं कतं, इदं अभिलपनं भगवता बाहिरानं इच्छितब्बतसितब्बानं वत्थूनं रूपादिआरम्मणानं भेदानं वसेन ‘‘इच्छा’’तिपि ‘‘तण्हा’’तिपि द्वीहि नामेहि अभिलपितं अभिलपनवसेन कतन्ति एकत्तं युत्तमेव, न नानत्तन्ति अत्थो दट्ठब्बो.

‘‘नामवसेन द्विधा वुत्तानं इच्छातण्हादीनं केन एकत्तं युत्तन्ति सद्दहितब्ब’’न्ति वत्तब्बत्ता ‘‘सब्बाही’’तिआदि वुत्तं. तत्थ नानानामवसेन पभेदा सब्बा इच्छादिका तण्हा अज्झोसानलक्खणेन एकलक्खणा हि यस्मा युत्ता, तस्मा नामवसेन भिन्नानम्पि एकलक्खणेन एकत्तं युत्तन्ति सद्दहितब्बन्ति दट्ठब्बं. ‘‘किमिव युत्त’’न्ति पुच्छितब्बत्ता ‘‘यथा सब्बो’’तिआदि वुत्तं. तत्थ कट्ठग्गिआदिवसेन अनेको सब्बोअग्गि उण्हत्तलक्खणेन एकलक्खणो यथा, एवं अज्झोसानलक्खणेन एकलक्खणाति योजना. सब्बस्स अग्गिनो उपादानवसेन अनेकानि नामानि सरूपतो दस्सेतुं ‘‘अपिचा’’तिआदि वुत्तं. तस्सत्थो पाकटो. आरम्मणवसेन तण्हा अञ्ञेहि अञ्ञेहि नामेहि भगवता अभिलपिता, उपादानवसेन अग्गि अञ्ञेहि अञ्ञेहि नामेहि अभिलपितोति योजना कातब्बा.

‘‘विस्सज्जनगाथायं आगतनामेहि एव तण्हा अभिलपिता’’ति पुच्छितब्बत्ता अनेकेहि नामेहि अभिलपिताति दस्सेतुं ‘‘इच्छाइतिपी’’तिआदि वुत्तं. तत्थ इच्छितब्बानि अत्थानि रूपादीनि आरम्मणानि सत्ता इच्छन्ति एतायाति इच्छा. तसन्ति एतायाति तण्हा. सल्लति पविसति विसप्पीतं सल्लं वियाति सल्ला, सन्तापं लाति आददातीति वा सल्ला, सन्तापं लाति पवत्तेतीति वा सल्ला. धूपायति सन्तापेति परिदहतीति धूपायना. सरति आकड्ढति अवहरति सीघसोता सरिता वियाति सरिता, सरति सल्लतीति वा सरिता. विसरतीति विसत्तिका. पीतिवसेन सिनेहतीति सिनेहो. तासु तासु गतीसु किलमथं उप्पादेतीति किलमथो. सत्ता रूपादिआरम्मणानि मञ्ञन्ति एतायाति मञ्ञना. भवं बन्धतीति बन्धो. आसीयते पत्थीयतेति आसा. आसियति पत्थेतीति वा आसा. पिपासीयतेति पिपासा, आरम्मणरसं पिपासतीति वा पिपासा. अभिनन्दीयतेति अभिनन्दना, अभिनन्दतीति वा अभिनन्दना. वित्थारतो अट्ठकथावसेन (नेत्ति. अट्ठ. २०) वेदितब्बो.

‘‘तण्हाय इच्छादिप्पकारवसेन आलपितभावो केन सद्दहितब्बो’’ति वत्तब्बत्ता ‘‘यथा च वेवचने’’तिआदि वुत्तं. वेवचनहारविभङ्गे ‘‘आसा च पीहा…पे… वेवचन’’न्ति (नेत्ति. ३७) या तण्हा यथा येन पकारेन वुत्ता, तथा तेन पकारेन वुत्ताय तण्हाय इच्छादिप्पकारवसेन आलपितभावो सद्दहितब्बो. ‘‘वेवचनविभङ्गे आचरियेन वुत्तोपि भगवता अवुत्ते केन सद्दहितब्बो’’ति वत्तब्बत्ता ‘‘यथाह भगवा’’तिआदि वुत्तं. यथा येन पकारेन भगवा ‘‘रूपे तिस्सा’’तिआदिकं यं वचनमाह, तथा तेन पकारेन वुत्तेन तेन वचनेन सद्दहितब्बो वाति. एवं युज्जतीति एवं वुत्तनयेन इच्छातण्हानं अत्थतो एकत्ता, जराय च मरणस्स च तण्हाय च अत्थतो अञ्ञत्ता च ‘‘तयो पञ्हा’’ति यं वचनं वुत्तं, तं वचनं युज्जतीति अत्थो गहेतब्बो.

२१. ‘‘केनस्सुब्भाहतो लोकोतिआदिगाथाय तयो पञ्हा वुत्ता’’ति पञ्हत्तयभावे युत्ति आचरियेन विभत्ता, अम्हेहि च ञाता. ‘‘ततो अञ्ञेहि पकारेहि युत्ति कथं ञातब्बा’’ति वत्तब्बभावतो अञ्ञेहि पकारेहिपि युत्तिगवेसनं दस्सेन्तो ‘‘सब्बो दुक्खूपचारो’’तिआदिमाह. तत्थ सब्बो दुक्खूपचारो कामतण्हासङ्खारमूलकोति युज्जति, सब्बो निब्बिदूपचारो कामतण्हापरिक्खारमूलकोति न युज्जति. वचनत्थतो पन दुक्खस्स उपचारो पवत्तीति दुक्खूपचारो. कामतण्हापच्चया पवत्तो सङ्खारो मूलं एतस्साति कामतण्हासङ्खारमूलको. निब्बिदाय उपचारो पवत्तीति निब्बिदूपचारो. कामतण्हाय परिक्खारभूतो वत्थुकामो मूलं एतस्साति कामतण्हापरिक्खारमूलकोति. तत्थ अनभिरतिसङ्खाता उक्कण्ठा निब्बिदा कामतण्हापरिक्खारमूलिका युज्जति, ञाणनिब्बिदा कामतण्हापरिक्खारमूलिका न युज्जति, तस्मा सब्बो निब्बिदूपचारो कामतण्हापरिक्खारमूलकोति न पन युज्जतीति वुत्तं.

‘‘पञ्हत्तयभावे चेव दुक्खूपचारनिब्बिदूपचारे च या युत्ति आचरियेन विभत्ता, साव युत्ति सल्लक्खेतब्बा किं, उदाहु इमाय युत्तिया अञ्ञापि युत्ति गवेसितब्बा कि’’न्ति वत्तब्बतो नयं दस्सेतुं ‘‘इमाया’’तिआदिमाह. इदं वुत्तं होति – पञ्हत्तयभावे चेव दुक्खूपचारनिब्बिदूपचारे च या युत्ति मया विभत्ता, इमाय युत्तिया अनुसारेन अञ्ञमञ्ञेहि कारणेहि तेसु तेसु पाळिप्पदेसेसु युत्तिपि गवेसितब्बाति.

‘‘इदं नयदस्सनं संखित्तं, न सक्का वित्थारतो गवेसितु’’न्ति वत्तब्बतो तं नयदस्सनं वित्थारतो विभजित्वा दस्सेतुं ‘‘यथा हि भगवा’’तिआदि आरद्धं. असुभस्स जिगुच्छनीयभावतो रागुप्पादो न युत्तो, तस्मा रागचरितस्स पुग्गलस्स असुभदेसना रागविनयाय युत्ता. मेत्ताय दोसपटिपक्खत्ता दोसचरितस्स पुग्गलस्स मेत्तादेसना दोसविनयाय युत्ता. पटिच्चसमुप्पादस्स पञ्ञाविसयत्ता मोहचरितस्स पुग्गलस्स पटिच्चसमुप्पाददेसना मोहविनयाय युत्ता. ‘‘रागचरितस्सापि मेत्तादिदेसना युज्जेय्य सब्बसत्तसाधारणत्ता’’ति वत्तब्बत्ता ‘‘यदि हि भगवा’’तिआदि वुत्तं. तिब्बकिलेसस्स रागचरितस्स अधिप्पेतत्ता तादिसस्स पुग्गलस्स मेत्तं चेतोविमुत्तिं यदि देसेय्य, एवं सति मेत्तावसेनपि रागुप्पज्जनतो देसना न युज्जति. सुखं पटिपदं वा यदि देसेय्य, एवं सति रागचरितस्स दुक्खापटिपदायुज्जनतो देसना न युज्जति. विपस्सनापुब्बङ्गमं पहानं वा यदिपि देसेय्य, एवं सति रागचरितस्स असुभानुपस्सनं वज्जेत्वा विपस्सनापुब्बङ्गमस्स पहानस्स दुक्करतो देसना न युज्जतीति योजना.

‘‘भगवा रागचरितस्सा’’तिआदिना निरवसेसवसेन युत्ति न विभत्ता, नयदस्सनमेवाति यो नयो दस्सितो, तेन नयेन अञ्ञापि गवेसितब्बाति दस्सेतुं ‘‘एवं यं किञ्ची’’तिआदि वुत्तं. रागस्स यं किञ्चि अनुलोमप्पहानं, दोसस्स यं किञ्चि अनुलोमप्पहानं, मोहस्स यं किञ्चि अनुलोमप्पहानं देसितं, तं सब्बं अनुलोमप्पहानं यत्तका पाळिप्पदेसा ञाणस्स भूमि, तत्तकेसु विचयेन हारेन विचिनित्वा युत्तिहारेन योजेतब्बन्ति योजना.

‘‘रागादिप्पहानवसेन युत्ति गवेसितब्बा’’ति वत्तब्बभावतो अञ्ञेहिपि मेत्तादिब्रह्मविहारफलसमापत्तिनवानुपुब्बसमापत्तिवसीभावेहि विभजित्वा युत्तिगवेसनं दस्सेतुं ‘‘मेत्ताविहारिस्सा’’तिआदि आरद्धं. तत्थ मेत्ताविहारिस्स मेत्ताविहारलाभिनो सतो संविज्जमानस्स पुग्गलस्स मेत्ताय ब्यापादपटिपक्खत्ता ब्यापादो चित्तं परियादाय ठस्सतीति देसना न युज्जतीति च, मेत्ताविहारिस्स सतो ब्यापादो पहानं अब्भत्थं गच्छतीति देसना युज्जति. करुणाविहारिस्स करुणाविहारलाभिनो सतो संविज्जमानस्स पुग्गलस्स करुणाय विहेसाय पटिपक्खत्ता विहेसा चित्तं परियादाय ठस्सतीति देसना न युज्जति, करुणाविहारिस्स सतो विहेसा पहानं अब्भत्थं गच्छतीति देसना युज्जति. मुदिताविहारिस्स मुदिताविहारलाभिनो सतो संविज्जमानस्स पुग्गलस्स मुदिताय अरतिया पटिपक्खत्ता अरति चित्तं परियादाय ठस्सतीति देसना न युज्जति, मुदिताविहारिस्स सतो अरति पहानं अब्भत्थं गच्छतीति देसना युज्जति. उपेक्खाविहारिस्स उपेक्खाविहारलाभिनो सतो संविज्जमानस्स पुग्गलस्स उपेक्खाय रागस्स पटिपक्खत्ता रागो चित्तं परियादाय ठस्सतीति देसना न युज्जति, उपेक्खाविहारिस्स सतो रागो पहानं अब्भत्थं गच्छतीति देसना युज्जति.

अनिमित्तविहारिस्स अनिच्चानुपस्सनामुखेन पटिलद्धफलसमापत्तिविहारलाभिनो सतो संविज्जमानस्स पुग्गलस्स निमित्तानुसारि तेन तेनेव सङ्खारनिमित्तानुसारेनेव निच्चादीसु पहीनेन निमित्तेन विञ्ञाणं पवत्ततीति देसना न युज्जति, अनिमित्तानुपस्सनाय निच्चादिविपल्लासपटिपक्खत्ता अनिमित्तविहारिस्स सतो निमित्तं पहानं अब्भत्थं गच्छतीति देसना युज्जति. ‘‘अस्मी’’ति मञ्ञितं खन्धपञ्चकं अत्तविगतं ‘‘अयं खन्धपञ्चको अहं अस्मी’’ति न समनुपस्सामि, अथ च पन असमनुपस्सने सतिपि ‘‘मे किं अस्मी’’ति ‘‘कथं अस्मी’’ति विचिकिच्छा कथंकथासल्लं चित्तं परियादाय ठस्सतीति देसना न युज्जति, विचिकिच्छाय पहानेकट्ठभावतो ‘‘अयं खन्धपञ्चको अहं अस्मी’’ति असमनुपस्सन्तस्स विचिकिच्छा कथंकथासल्लं पहानं अब्भत्थं गच्छतीति देसना युज्जति.

‘‘फलसमापत्तिवसेनेव युत्ति गवेसितब्बा कि’’न्ति वत्तब्बत्ता झानसमापत्तिवसेनपि युत्ति गवेसितब्बाति दस्सेतुं ‘‘यथा वा पन पठमं झान’’न्तिआदि आरद्धं. अथ वा ‘‘फलसमापत्तिविहारिस्सेव युत्ति गवेसितब्बा कि’’न्ति वत्तब्बत्ता झानसमापत्तिवसेनपि युत्ति गवेसितब्बाति दस्सेतुं ‘‘यथा वा पन पठमं झान’’न्तिआदि आरद्धं. तत्थ यथा पठमं झानं समापन्नस्स फलसमापत्तिविहारिस्स युत्ति गवेसितब्बा, एवं झानसमापत्तिविहारिस्सपि युत्ति गवेसितब्बा. कथं? पठमं झानं समापन्नस्स पठमज्झानसमङ्गिनो सतो संविज्जमानस्स पुग्गलस्स नीवरणविक्खम्भनतो कामरागब्यापादा विसेसाय दुतियज्झानाय संवत्तन्तीति देसना न युज्जति, कामरागब्यापादा झानस्स हानाय संवत्तन्तीति देसना युज्जति. वितक्कसहगता सञ्ञामनसिकारा उपचारधम्मेन सह दुतियज्झानधम्मा झानस्स हानाय संवत्तन्तीति देसना न युज्जति, वितक्कसहगता सञ्ञामनसिकारा विसेसाय उपरिझानत्थाय संवत्तन्तीति देसना युज्जति.

दुतियं झानं समापन्नस्स सतो संविज्जमानस्स पुग्गलस्स वितक्कविचारसहगता वा सञ्ञामनसिकारा उपचारधम्मेन सह पठमज्झानधम्मा विसेसाय उपरिझानत्थाय संवत्तन्तीति देसना न युज्जति, वितक्कविचारसहगता सञ्ञामनसिकारा अवितक्कझानस्स हानाय संवत्तन्तीति देसना युज्जति. उपेक्खासहगता वा सञ्ञामनसिकारा उपचारधम्मेन सह चतुत्थज्झानधम्मा झानस्स हानाय संवत्तन्तीति देसना न युज्जति, उपेक्खासहगता सञ्ञामनसिकारा विसेसाय उपरिझानत्थाय संवत्तन्तीति देसना युज्जति. सेसेसुपि अत्थानुरूपं योजना कातब्बा. यथावुत्तसमापत्तीसु वसीभावेन परिचितं कल्लतापरिचितं चित्तं नाम.

एत्तकमेव युत्तिगवेसनं न कातब्बं, नवविधसुत्तन्तेसु यथालद्धयुत्तिगवेसनम्पि कातब्बन्ति दस्सेतुं ‘‘एवं सब्बे’’तिआदि वुत्तं. ‘‘सब्बेसं हारानं यथावुत्तभूमिगोचरानं विचयहारेन विचिनित्वा युत्तिहारेन योजेतब्बभावो केन सद्दहितब्बो’’ति वत्तब्बत्ता ‘‘तेनाहा’’तिआदि वुत्तं. तत्थ तेन योजेतब्बभावेन आयस्मा महाकच्चानो ‘‘सब्बेस’’न्तिआदिकं यं वचनं आह, तेन वचनेन सद्दहितब्बोति वुत्तं होति.

इति युत्तिहारविभङ्गे सत्तिबलानुरूपा रचिता

विभावना निट्ठिता.

पण्डितेहि पन अट्ठकथाटीकानुसारेन गम्भीरत्थो वित्थारतो विभजित्वा गहेतब्बोति.