२. पवत्तिवारवण्णना
१८६. अञ्ञधम्मनिस्सयेनाति ‘‘यो तेसं रूपीनं धम्मानं आयु ठिती’’तिआदिना (ध. स. ६३४) अञ्ञधम्मनिस्सयेन गहेतब्बं. पवत्तिञ्च गहेत्वा गतेसु विस्सज्जनेसु, चुतिपटिसन्धियो गहेत्वा गतेसु योजना न लब्भतीति अधिप्पायो. अलब्भमाना च सुखदुक्खदोमनस्सिन्द्रियेहेव न लब्भति. तंमूलका च नयाति सुखिन्द्रियादिमूलका च नया. तेहीति सुखिन्द्रियादीहि. योजनाति ‘‘पवत्ते सुखिन्द्रियविप्पयुत्तचित्तस्स उप्पादक्खणे’’तिआदिना उप्पज्जमानेहि योजना. तंमूलका च तथायोजनामूलभूता च नया जीवितिन्द्रियादिमूलका च नया. पाकटायेवाति पाळिगतिया एव विञ्ञायमानयोजनत्ता सुविञ्ञेय्या एव.
तं वचनं. सोमनस्सविरहितसचक्खुकपटिसन्धिनिदस्सनवसेनाति सोमनस्सविरहितसचक्खुकपटिसन्धियेव निदस्सनन्ति योजेतब्बं. कथं पनेतं जानितब्बं ‘‘निदस्सनमत्तमेतं, न पन गणनपरिच्छिन्दन’’न्ति आह ‘‘न हि चतुन्नंयेवाति नियमो कतो’’ति. तंसमानलक्खणाति ताय सचक्खुकपटिसन्धिताय समानलक्खणाति परित्तविपाकग्गहणं. तत्थ ससोमनस्सपटिसन्धियो सन्धाय उपेक्खापटिसन्धियो निदस्सनभावेन वुत्ताति केचि. परित्तविपाकपटिसन्धि च कुसलविपाकाहेतुकपटिसन्धि वेदितब्बा. सापि हि सचक्खुका सिया. तंसमानलक्खणाति वा ताय उपेक्खासहगताय समानलक्खणा यथावुत्तअहेतुकपटिसन्धि च पञ्चमज्झानपटिसन्धि च. यदि एवं ‘‘चतुन्न’’न्ति कस्मा गणनपरिच्छेदोति आह ‘‘कामावचरे…पे… निदस्सनं कत’’न्ति. तेनाति उपेक्खासहगतमहाविपाकनिदस्सनेन, येहि समानताय इमे निदस्सनभावेन वुत्ता, ते एकंसेन तंसभावा एवाति अयमेत्थ अधिप्पायो. तेनाह ‘‘यथा ससोमनस्स…पे… तो होती’’ति.
ननु च गब्भसेय्यकेसु अयमत्थो एकंसतो न लब्भतीति आसङ्कं सन्धायाह ‘‘गब्भसेय्यकानञ्च…पे… दस्सिता होती’’ति. तेनाह ‘‘सचक्खुकान’’न्तिआदि. तत्थ यदि सहेतुकपटिसन्धिकानं कामावचरानं नियमतो सचक्खुकादिभावदस्सनं गब्भसेय्यकवसेन लब्भेय्य, युत्तमेतं सियाति चोदनं सन्धायाह ‘‘गब्भसेय्यकेपि ही’’तिआदि. तथा आयतनयमके दस्सितन्ति इदं आयतनयमकवण्णनायं अत्तना वुत्तं ‘‘एवञ्च कत्वा इन्द्रिययमके’’तिआदिवचनं सन्धाय वुत्तं. तत्थ हि सोमनस्सिन्द्रियुप्पादककम्मस्स एकन्तेन चक्खुन्द्रियुप्पादनतो गब्भेपि याव चक्खुन्द्रियुप्पत्ति, ताव उप्पज्जमानताय ‘‘अभिनन्दितब्बत्ता’’ति वुत्तं. सन्निट्ठानेन सङ्गहितानन्ति ‘‘यस्स वा पन सोमनस्सिन्द्रियं उप्पज्जती’’ति एतेन सन्निट्ठानेन सङ्गहितानं. इत्थीनं अघानकानं उपपज्जन्तीनन्ति आदीसूति आदि-सद्देन ‘‘इत्थीनं अचक्खुकानं उपपज्जन्तीन’’न्तिआदिं सङ्गण्हाति. ते एवाति गब्भसेय्यका एव.
तंसमानलक्खणन्ति सोपेक्खअचक्खुकपटिसन्धिभावेन समानलक्खणं. तत्थाति अहेतुकपटिसन्धिचित्ते. समाधिलेसो दुब्बलसमाधि यो चित्तट्ठितिमत्तो. तस्माति यस्मा चित्तट्ठिति विय दुब्बलं वीरियं नत्थि, यो ‘‘वीरियलेसो’’ति वत्तब्बो, तस्मा, लेसमत्तस्सपि वीरियस्स अभावाति अत्थो. अञ्ञेसूति अहेतुकपटिसन्धिचित्ततो अञ्ञेसु. केसुचीति एकच्चेसु. उभयेनपि मनोद्वारावज्जनहसितुप्पादचित्तं वदति. इधाति अहेतुकपटिसन्धिचित्ते. समाधिवीरियानि इन्द्रियप्पत्तानि च न होन्तीति समाधिकिच्चं पटिक्खिपति, न समाधिमत्तं, न वीरियलेसस्स सब्भावतोति योजेतब्बं. तेनेवाह ‘‘विसेसनञ्हि विसेसितब्बे पवत्तती’’ति. यस्मिं वीरिये सति इन्द्रियुप्पत्ति सिया, तदेव तत्थ नत्थीति अत्थो.
अपाये ओपपातिकवसेनाति इदं सुगतियं ओपपातिको विकलिन्द्रियो न होतीति कत्वा वुत्तं, ‘‘लब्भन्तेव ञाणविप्पयुत्तान’’न्ति पन वुत्तत्ता ‘‘दुहेतुकपटिसन्धिकानं वसेना’’ति अट्ठकथायं वुत्तं. तेसन्ति इत्थिपुरिसिन्द्रियसन्तानानं. इत्थिपुरिसिन्द्रियानं पन उप्पादनिरोधा अभिण्हसोव होन्तीति. पठमकप्पिकादीनन्ति एत्थ आदि-सद्देन गहितानं परिवत्तमानलिङ्गानं वसेन उप्पादनिरोधग्गहणं वेदितब्बं. पठमकप्पिकानं पन वसेन उप्पादो एव लब्भति. ‘‘चुतिउपपत्तिवसेनेव दुतियपुच्छासुपि सन्निट्ठानेहि गहणं वेदितब्ब’’न्ति इदं उपादिन्नइन्द्रियेहि नियमितत्ता वुत्तं.
१९०. सन्तानुप्पत्तिनिरोधदस्सनतोति सन्तानवसेन उप्पादनिरोधानं दिस्समानत्ता. एतेन रूपजीवितिन्द्रियस्स चक्खुन्द्रियादिसमानगतिकतं युत्तितो साधेति. आगमतो पन ‘‘विना सोमनस्सेना’’तिआदिना परतो साधेस्सति. छेदोति नामं दट्ठब्बं सरूपदस्सनेनेव संसयछेदनतो.
तस्साति रूपजीवितिन्द्रियस्स. ते च असञ्ञसत्ता. ननु च उप्पादोव जीवितिन्द्रियस्स चुतिउपपत्तिवसेन वत्तब्बो, न अनुप्पादोति आह ‘‘अनुप्पादो…पे… न पवत्ते’’ति. अयञ्च नयो न केवलं पुरिमकोट्ठासे एव, अथ खो इतरकोट्ठासेपि गहितो एवाति दस्सेन्तो ‘‘पच्छिमकोट्ठासेपी’’तिआदिमाह.
‘‘उपपत्तिचित्तस्स उप्पादक्खणे’’ति कस्मा वुत्तन्ति येनाधिप्पायेन चोदना कता, तमधिप्पायं विवरितुं ‘‘ननु सुद्धावास’’न्तिआदि वुत्तं. न वत्तब्बन्ति ‘‘उपपज्जन्तान’’न्ति न वत्तब्बं, ‘‘उपपत्तिचित्तस्स उप्पादक्खणे’’इच्चेव वत्तब्बन्ति अत्थो. इदानि यथा ‘‘उपपज्जन्तान’’न्ति न वत्तब्बं, तं दस्सेतुं ‘‘यथा ही’’तिआदि वुत्तं. सोमनस्समनिन्द्रियानन्ति सोमनस्सिन्द्रियमनिन्द्रियानं, अयमेव वा पाठो. तदाति पठमस्स रूपजीवितिन्द्रियस्स धरमानकाले. तस्माति यस्मा रूपारूपजीवितिन्द्रियानं अत्थेव कालभेदो, उभयञ्चेत्थ जीवितिन्द्रियभावसामञ्ञेन एकज्झं कत्वा गय्हति, तस्मा. उभयन्ति सोमनस्सिन्द्रियजीवितिन्द्रियन्ति इदं उभयं. उप्पादक्खणेन निदस्सितन्ति एतेन ‘‘उपपत्तिचित्तस्स उप्पादक्खणे’’ति इदं निदस्सनमत्तन्ति दस्सेति. इदानि तमेवत्थं उदाहरणेन पाकटतरं कातुं ‘‘यथा ही’’तिआदि वुत्तं. तत्थ यथा तादिसानं अनेकेसं चित्तानं भङ्गक्खणे लब्भमानं तदेकदेसेन सब्बपठमस्स उपपत्तिचित्तस्स भङ्गक्खणेन निदस्सितं, एवमिधापि खणद्वये लब्भमानं तदेकदेसेन उप्पादक्खणेन निदस्सितन्ति एवं निदस्सनत्थो वेदितब्बो.
तेसन्ति जीवितिन्द्रियादीनं. अञ्ञत्थाति पवत्ते. इधाति अनागतकालभेदे. न न सम्भवति उपपत्तिक्खणस्स विय ततो परं पवत्तिक्खणस्सपि अनागतकालभावतो. तस्माति उपपत्तितो अञ्ञत्थापि यथाधिप्पेतउप्पादसम्भवतो. अयञ्च अत्थो वारन्तरेपि दिस्सतीति दस्सेन्तो आह ‘‘एवञ्च कत्वा’’तिआदि. न हीतिआदिना तमेवत्थं समत्थेति. तत्थ अपि पच्छिम…पे… सन्धिकस्साति अपि-सद्देन ‘‘को पन वादो अपच्छिमभविकस्स सोमनस्ससहगतपटिसन्धिकस्सा’’ति दस्सेति. अपच्छिमभविकस्स चुतितो पच्छा ‘‘सोमनस्सिन्द्रियं निरुज्झिस्सती’’ति वत्तब्बमेव नत्थीति आह ‘‘चुतितो पुब्बेवा’’ति. एत्थ हि पठमपुच्छासु सन्निट्ठानत्थोतिआदीसु अयं सङ्खेपत्थो – एत्थ ‘‘यस्स चक्खुन्द्रियं उप्पज्जिस्सती’’ति एवमादीसु यमकेसु या पठमपुच्छा, तासु सन्निट्ठानपदसङ्गहितो अत्थो. पुच्छितब्बत्थनिस्सयोति ‘‘तस्स सोमनस्सिन्द्रियं उप्पज्जिस्सती’’तिआदिकस्स पुच्छितब्बस्स अत्थस्स निस्सयभूतो मादिसोव मया सदिसो एव अत्थो उपपत्तिउप्पादिन्द्रियवा उपपत्तिक्खणे उप्पादावत्थइन्द्रियसहितो, उभयुप्पादिन्द्रियवा पटिसन्धिपवत्तीसु उप्पादावत्थइन्द्रियसहितो वा. पटिनिवत्तित्वापि पुच्छितब्बत्थस्स निस्सयोति ‘‘यस्स वा पना’’तिआदिना पटिनिवत्तित्वा पुच्छितब्बस्सपि संसयत्थस्स निस्सयोति एवं इमिना विय अज्झासयेन ‘‘यस्स वा पन सोमनस्सिन्द्रियं उप्पज्जिस्सती’’तिआदीसु दुतियपुच्छासु सन्निट्ठानत्थमेव सन्निट्ठानपदसङ्गहितमेव अत्थं नियमेति. तत्थेव तासु एव पुब्बे वुत्तपठमपुच्छासु एव. पुच्छितब्बं ‘‘तस्स सोमनस्सिन्द्रियं उप्पज्जिस्सती’’तिआदीसु अनागतभावमत्तेन सरूपतो गहितं उप्पादं उप्पादसङ्खातं, ‘‘तस्स सोमनस्सिन्द्रियं निरुज्झिस्सती’’तिआदीसु अनागतभावमत्तेन सरूपतो गहितं निरोधं वा निरोधसङ्खातं वा संसयत्थं न नियमेतीति. एवन्ति वुत्तप्पकारेन सन्निट्ठानत्थस्स नियमो होति, न संसयत्थस्स, तस्मा ‘‘यस्स वा पन…पे… आमन्ता’’ति वुत्तं. एस नयोति य्वायं उप्पादवारे विचारो वुत्तो, निरोधवारेपि एसेव नयो. तथा हि ‘‘यस्स वा पन सोमनस्सिन्द्रियं निरुज्झिस्सति, तस्स चक्खुन्द्रियं निरुज्झिस्सतीति? आमन्ता’’ति वुत्तं.
एवं अवुत्तत्ताति उप्पादनिरोधानं अनागतानं सरूपेन अवुत्तत्ता. न हि तत्थ ते सरूपेन वुत्ता, अथ खो ‘‘नुप्पज्जिस्सती’’ति पटिक्खेपमुखेन वुत्ता. तत्थाति अनुलोमे. न एवं योजेतब्बा पटिलोमे. तमेव अयोजेतब्बतं ‘‘यथा ही’’तिआदिना विवरति. उप्पादनिरोधे अतिक्कमित्वा उप्पादनिरोधा सम्भवन्ति योजेतुं, तथा उप्पादनिरोधे अप्पत्वा उप्पादनिरोधा सम्भवन्ति योजेतुन्ति योजना. इदञ्च द्वयं यथानुलोमे सम्भवति, न एवं पटिलोमे. तेनाह ‘‘न एवं…पे… सम्भवन्ती’’ति. तत्थ कारणमाह ‘‘अभूताभावस्स…पे… सम्भवानुपपत्तितो’’ति. अभूताभावस्साति अभूतस्स अभावस्स, अभूतस्स उप्पादस्स निरोधस्स च अभावस्साति अधिप्पायो. तेनाह ‘‘अभूतुप्पादनिरोधाभावो च पटिलोमे पुच्छितो’’ति, तस्मा ‘‘आमन्ता’’ति च वुत्तं, न वुत्तं विस्सज्जनन्ति सम्बन्धो. अस्स विसेसरहितस्स अभूताभावस्साति इमस्स यथावुत्तस्स यथा रूपाभावो वेदनाभावोति कोचि अभावोपि विसेससहितो, न एवमयन्ति विसेसरहितस्स अभूताभावस्स.
कालन्तरयोगाभावतोति कालविसेसयोगाभावतो. यादिसानन्ति यानि भूतानि न वत्तमानानि सति पच्चये उप्पज्जनारहानि, तेसं अनागतानन्ति अत्थो. उप्पादनिरोधाभावेन पुच्छितब्बस्साति ‘‘नुप्पज्जिस्सति न निरुज्झिस्सती’’ति एवं उप्पादस्स निरोधस्स च अभावेन पुच्छितब्बस्स अत्थस्स. सन्निस्सयो निस्सयभूतो सन्निट्ठानेन सन्निच्छितो सन्निट्ठानपदसङ्गहितो. सो यथावुत्तो अत्थो निस्सयो एतेसन्ति तन्निस्सया. तादिसानंयेव अनागतानंयेव उपपत्तिचुतिउप्पादनिरोधानं उपपत्तिचुतिसङ्खातउप्पादनिरोधानं अनुप्पादानिरोधानं पटिक्खेपवसेन. जीवितादीनम्पि जीवितमनिन्द्रियादीनम्पि. अनुप्पादानिरोधा संसयपदेन पुच्छिता होन्ति ‘‘यस्स सोमनस्सिन्द्रियं नुप्पज्जिस्सति, तस्स सोमनस्सिन्द्रियं न निरुज्झिस्सती’’ति. ‘‘आमन्ता’’ति वुत्तं विभजित्वा वत्तब्बस्स अभावतो. तेनाह ‘‘न वुत्तं…पे… विस्सज्जन’’न्ति.
ये सोपेक्खपटिसन्धिका भविस्सन्ति रूपलोके, ते सङ्गहिताति योजना. तंसमानलक्खणतायाति तेन सोपेक्खपटिसन्धिकभावेन समानलक्खणताय. तं पमादलिखितं धम्मयमके तादिसस्सेव वचनस्स अभावतो. तत्थपि यं वत्तब्बं, तं चित्तयमके वुत्तं ‘‘न हि खणपच्चुप्पन्ने उप्पज्जित्थाति अतीतवोहारो अत्थी’’तिआदिना.
पवत्तिवारवण्णना निट्ठिता.