१. पण्णत्तिवारवण्णना
१०-२६. सोति दुक्खसद्दो. अञ्ञत्थाति सङ्खारदुक्खविपरिणामदुक्खदुक्खाधिट्ठानेसु. अञ्ञनिरपेक्खोति सङ्खारादिपदन्तरानपेक्खो. तेनाति अञ्ञनिरपेक्खदुक्खपदग्गहणतो. तस्मिं दुक्खदुक्खे विसयभूते. एस दुक्खसद्दो ‘‘दुक्खं दुक्खसच्च’’न्ति एत्थ पठमो दुक्खसद्दो. तञ्च दुक्खदुक्खं. ‘‘दुक्खं दुक्खसच्च’’न्ति एत्थ दुक्खमेव दुक्खसच्चन्ति नयिदं अवधारणं इच्छितब्बं, दुक्खं दुक्खसच्चमेवाति पन इच्छितब्बन्ति आह ‘‘एकन्तेन दुक्खसच्चमेवा’’ति. सच्चविभङ्गे वुत्तेसु समुदयेसु कोचि फलधम्मेसु नत्थीति सच्चविभङ्गे पञ्चधा वुत्तेसु समुदयेसु एकोपि फलसभावेसु नत्थि, फलसभावो नत्थीति अत्थो. ‘‘फलधम्मो नत्थी’’ति च पाठो. मग्गसद्दो च फलङ्गेसूति सामञ्ञफलङ्गेसु सम्मादिट्ठिआदीसु ‘‘मग्गङ्गं मग्गपरियापन्न’’न्तिआदिना (विभ. ४९२, ४९५) आगतो मग्गसद्दो मग्गफलत्ता पवत्तति कारणूपचारेनाति अधिप्पायो. तेनाह ‘‘न मग्गकिच्चसब्भावा’’तिआदि. तस्माति यस्मा सच्चदेसनाय पभवादिसभावा एव धम्मा समुदयादिपरियायेन वुत्ता, न अप्पभवादिसभावा, तस्मा. एत्थ च तेभूमकधम्मानं यथारहं दुक्खसमुदयसच्चन्तोगधत्ता असच्चसभावे सभावधम्मे च उद्धरन्तो फलधम्मे एव उद्धरि. ननु च मग्गसम्पयुत्तापि धम्मा असच्चसभावाति तेपि उद्धरितब्बाति? न, तेसं मग्गगतिकत्ता. ‘‘फलधम्मेसू’’ति एत्थ धम्मग्गहणेन वा फलसम्पयुत्तधम्मानं विय तेसम्पि गहणं दट्ठब्बं.
पदसोधनेन…पे… इध गहिताति एतेन असच्चसभावानं धम्मानं पकरणेन निवत्तिततं आह. तेसन्ति दुक्खादीनं. तब्बिसेसनयोगविसेसन्ति तेन दुक्खादिविसेसनयोगेन विसिट्ठतं. सच्चविसेसनभावेनेव दुक्खादीनं परिञ्ञेय्यतादिभावो सिद्धोति आह ‘‘एकन्तसच्चत्ता’’ति. यथा चेत्थाति यथा एतस्मिं सच्चयमके सुद्धसच्चवारे सच्चविसेसनभूता एव दुक्खादयो गहिता. एवं खन्धयमकादीसुपीति न सुद्धसच्चवारे एव अयं नयो दस्सितोति अत्थो. पदसोधनवारे तंमूलचक्कवारे च ‘‘रूपं रूपक्खन्धो’’तिआदिना समुदायपदानंयेव वुत्तत्ता वत्तब्बमेव नत्थीति ‘‘सुद्धक्खन्धादिवारेसू’’ति वुत्तं. तथा चेत्थापि सुद्धवारे एव अयं नयो दस्सितो. यदि सुद्धक्खन्धादिवारेसु खन्धादिविसेसनभूतानमेव रूपादीनं गहणेन भवितब्बं, अथ कस्मा खन्धादिविसेसनतो अञ्ञेसम्पि रूपादीनं वसेन अत्थो दस्सितोति चोदनं सन्धायाह ‘‘अट्ठकथायं पना’’तिआदि. पुरिमो एव अत्थो युत्तो, युत्तितो पाठोव बलवाति.
पण्णत्तिवारवण्णना निट्ठिता.