८. चित्तयमकं
उद्देसवारवण्णना
१-६२. सरागादीति एत्थ आदि-सद्देन ‘‘यस्स सरागं चित्तं उप्पज्जति, न निरुज्झती’’ति आरभित्वा याव ‘‘यस्स अविमुत्तं चित्त’’न्ति वारो, ताव सङ्गण्हाति. कुसलादीति पन आदि-सद्देन ‘‘यस्स कुसलं चित्तं उप्पज्जति, न निरुज्झती’’ति आरभित्वा याव ‘‘यस्स सरणं चित्तं उप्पज्जति, न निरुज्झती’’ति वारो, ताव सङ्गण्हाति, तस्मा सरागादिकुसलादीहीति सरागादीहि अविमुत्तन्तेहि, कुसलादीहि अरणन्तेहि पदेहि मिस्सका वारा. सुद्धिकाति केवला यथावुत्तसरागादीहि कुसलादीहि च अमिस्सका. तयो तयोति पुग्गलधम्मवसेन तयो तयो महावारा. यदि एवं कथं सोळस पुग्गलवाराति आह ‘‘तत्थ तत्थ पन वुत्ते सम्पिण्डेत्वा’’ति. तत्थ तत्थ सोळसविधे सरागादिमिस्सकचित्ते वुत्ते पुग्गले एव एकज्झं सम्पिण्डेत्वा सङ्गहेत्वा ‘‘सोळस पुग्गलवारा’’ति वुत्तं. ‘‘धम्मपुग्गलधम्मवारा’’ति एत्थापि एसेव नयो. न निरन्तरं वुत्तेति धम्मे पुग्गलधम्मे च अनामसित्वा सोळससुपि ठानेसु निरन्तरं पुग्गले एव वुत्ते सम्पिण्डेत्वा सोळस पुग्गलवारा न वुत्ताति अत्थो.
संसग्गवसेनाति संसज्जनवसेन देसनाय विमिस्सनवसेन. अञ्ञथा हि उप्पादनिरोधा पच्चुप्पन्नानागतकाला च कथं संसज्जीयन्ति. सेसानम्पि वारानन्ति उप्पादुप्पन्नवारादीनं. तंतंनामताति यथा ‘‘यस्स चित्तं उप्पज्जति, तस्स चित्तं उप्पन्न’’न्तिआदिना उप्पादउप्पन्नभावामसनतो उप्पादउप्पन्नवारोति नामं पाळितो एव विञ्ञायति, एवं सेसवारानम्पीति आह ‘‘तंतंनामता पाळिअनुसारेन वेदितब्बा’’ति.
उद्देसवारवण्णना निट्ठिता.
निद्देसवारवण्णना
६३. तथारूपस्सेवाति पच्छिमचित्तसमङ्गिनो एव. तञ्च चित्तन्ति तञ्च यथावुत्तक्खणं पच्छिमचित्तं. ‘‘एवंपकार’’न्ति इमस्स अत्थं दस्सेतुं ‘‘भङ्गक्खणसमङ्गिमेवा’’ति वुत्तं निरुज्झमानाकारस्स ‘‘एवंपकार’’न्ति वुत्तत्ता.
६५-८२. द्वयमेतन्ति यं ‘‘खणपच्चुप्पन्नमेव चित्तं उप्पादक्खणापगमेन उप्पज्जित्थ नाम, तदेव उप्पादक्खणे उप्पादं पत्तत्ता उप्पज्जित्थ, अनतीतत्ता उप्पज्जति नामा’’ति वुत्तं, एतं उभयम्पि. एवं न सक्का वत्तुन्ति इमिना वुत्तप्पकारेन न सक्का वत्तुं, पकारन्तरेन पन सक्का वत्तुन्ति अधिप्पायो. तत्थ ‘‘न ही’’तिआदिना पठमपक्खं विभावेति. विभजितब्बं सियाति ‘‘भङ्गक्खणे तं चित्तं उप्पज्जित्थ, नो च उप्पज्जति, उप्पादक्खणे तं चित्तं उप्पज्जित्थ चेव उप्पज्जति चा’’ति विभजितब्बं सिया, न च विभत्तं. ‘‘आमन्ता’’ति वत्तब्बं सिया खणपच्चुप्पन्ने चित्ते वुत्तनयेन उभयस्सपि लब्भमानत्ता, न च वुत्तं. इदानि येन पकारेन सक्का वत्तुं, तं दस्सेतुं ‘‘चित्तस्स भङ्गक्खणे’’तिआदिमाह. पुग्गलो वुत्तो, पुग्गलवारो हेसोति अधिप्पायो. तस्साति पुग्गलस्स. न च किञ्चि चित्तं उप्पज्जति चित्तस्स भङ्गक्खणसमङ्गिभावतो. तं पन चित्तं उप्पज्जति, यं चित्तसमङ्गी सो पुग्गलोति एवमेत्थ अत्थो दट्ठब्बो. यदि अनेकचित्तवसेनायं यमकदेसना पवत्ताति चोदनं सन्धायाह ‘‘चित्तन्ति हि…पे… तिट्ठती’’ति. सन्निट्ठानवसेन नियमो वेदितब्बो, अञ्ञथा ‘‘नो च तेसं चित्तं उप्पज्जती’’तिआदिना पटिसेधो न युज्जेय्याति अधिप्पायो. तादिसन्ति तथारूपं, यदवत्थो उप्पन्नउप्पज्जमानतादिपरियायेहि वत्तब्बो होति, तदवत्थन्ति अत्थो.
८३-११३. इमस्स पुग्गलवारत्ताति ‘‘यस्स चित्तं उप्पज्जमान’’न्तिआदिनयप्पवत्तस्स इमस्स अतिक्कन्तकालवारस्स पुग्गलवारत्ता. पुग्गलो पुच्छितोति ‘‘यस्स चित्तं उप्पज्जमानं…पे… तस्स चित्त’’न्ति चित्तसमङ्गिपुग्गलो पुच्छितोति पुग्गलस्सेव विस्सज्जनेन भवितब्बं, इतरथा अञ्ञं पुच्छितं अञ्ञं विस्सज्जितं सिया. न कोचि पुग्गलो न गहितो सब्बसत्तानं अनिब्बत्तचित्तताभावतो. ते च पन सब्बे पुग्गला. निरुज्झमानक्खणातीतचित्ताति निरुज्झमानक्खणा हुत्वा अतीतचित्ता. तथा दुतियततियाति यथा पठमपञ्हो अनवसेसपुग्गलविसयत्ता पटिवचनेन विस्सज्जेतब्बो सिया, तथा ततो एव दुतियततियपञ्हा ‘‘आमन्ता’’इच्चेव विस्सज्जेतब्बा सियुन्ति अत्थो. चतुत्थो पन पञ्हो एवं विभजित्वा पुग्गलवसेनेव विस्सज्जेतब्बोति दस्सेन्तो ‘‘पच्छिमचित्तस्सा’’तिआदिं वत्वा तथा अवचने कारणं दस्सेन्तो ‘‘चित्तवसेन पुग्गलववत्थानतो’’तिआदिमाह. ‘‘भङ्गक्खणे चित्तं उप्पादक्खणं वीतिक्कन्त’’न्ति इमिना वत्तमानस्स चित्तस्स वसेन पुग्गलो उप्पादक्खणातीतचित्तो, ‘‘अतीतं चित्तं उप्पादक्खणञ्च वीतिक्कन्तन्ति भङ्गक्खणञ्च वीतिक्कन्त’’न्ति इमिना पन अतीतस्स चित्तस्स वसेन पुग्गलो उप्पादक्खणातीतचित्तो वुत्तो.
तत्थाति तेसु द्वीसु पुग्गलेसु. पुरिमस्साति पठमं वुत्तस्स सन्निट्ठानपदसङ्गहितस्स चित्तं न भङ्गक्खणं वीतिक्कन्तं. ‘‘नो च भङ्गक्खणं वीतिक्कन्त’’न्ति हि वुत्तं. पच्छिमस्स वीतिक्कन्तं चित्तं भङ्गक्खणन्ति सम्बन्धो. ‘‘भङ्गक्खणञ्च वीतिक्कन्त’’न्ति हि वुत्तं. एवमादिको पुग्गलविभागोति दुतियपञ्हादीसु वुत्तं सन्धायाह. तस्स चित्तस्स तंतंखणवीतिक्कमावीतिक्कमदस्सनवसेनाति तस्स तस्स उप्पादक्खणस्स भङ्गक्खणस्स च यथारहं वीतिक्कमस्स अवीतिक्कमस्स च दस्सनवसेन दस्सितो होति पुग्गलविभागोति योजना. इधाति इमस्मिं अतिक्कन्तकालवारे. पुग्गलविसिट्ठं चित्तं पुच्छितं ‘‘यस्स चित्तं तस्स चित्त’’न्ति वुत्तत्ता. यदिपि पुग्गलप्पधाना पुच्छा पुग्गलवारत्ता. अथापि चित्तप्पधाना पुग्गलं विसेसनभावेन गहेत्वा चित्तस्स विसेसितत्ता. उभयथापि दुतियपुच्छाय ‘‘आमन्ता’’ति वत्तब्बं सिया अनवसेसपुग्गलविसयत्ता. तथा पन अवत्वा ‘‘अतीतं चित्त’’न्ति वुत्तं, कस्मा निरोधक्खण…पे… दस्सनत्थन्ति दट्ठब्बन्ति योजना. एस नयो ‘‘न निरुज्झमान’’न्ति एत्थापीति निरुज्झमानं खणं निरोधक्खणं खणं वीतिक्कन्तकालं किं तस्स चित्तं न होतीति अत्थो.
११४-११६. सरागपच्छिमचित्तस्साति सरागचित्तेसु पच्छिमस्स चित्तस्स, एकस्स पुग्गलस्स रागसम्पयुत्तचित्तेसु यं सब्बपच्छिमं चित्तं, तस्स. सो पन पुग्गलो अनागामी वेदितब्बो. न निरुज्झति निरोधासमङ्गिताय. निरुज्झिस्सति इदानि निरोधं पापुणिस्सति. अप्पटिसन्धिकत्ता पन ततो अञ्ञं नुप्पज्जिस्सति. इतरेसन्ति यथावुत्तसरागपच्छिमचित्तसमङ्गिं वीतरागचित्तसमङ्गिञ्च ठपेत्वा अवसेसानं इतरसेक्खानञ्चेव पुथुज्जनानञ्च.
निद्देसवारवण्णना निट्ठिता.
चित्तयमकवण्णना निट्ठिता.