५. सुद्धिकसंसन्दनवण्णना
१७-२७. सच्चिकट्ठस्स, सच्चिकट्ठे वा संसन्दनं सच्चिकट्ठसंसन्दनन्ति समासद्वयं भवतीति दस्सेन्तो ‘‘सच्चिकट्ठस्सा’’तिआदिमाह. तत्थ सच्चिकट्ठस्स पुग्गलस्साति सच्चिकट्ठसभावस्स परमत्थतो विज्जमानसभावस्स पुग्गलस्स. रूपादीहि सद्धिं संसन्दनन्ति सच्चिकट्ठतासामञ्ञेन रूपादीहि समीकरणं. सच्चिकट्ठेति सच्चिकट्ठहेतु, तत्थ वा तं अधिट्ठानं कत्वा. ‘‘तुल्ययोगे समुच्चयो’’ति समुच्चयत्थत्ता एव च-कारस्स सच्चिकट्ठेन उपलद्धिसामञ्ञेन इध रूपमाहटन्ति तस्स उदाहटभावो युत्तोति ‘‘यथारूप’’न्ति निदस्सनवसेन अत्थो वुत्तो, अञ्ञथा इध रूपस्स आहरणमेव किमत्थियं. एवं सेसधम्मेसुपि. या पनेत्थ अञ्ञत्तपुच्छा, सापि निदस्सनत्थं उपब्रूहेति अञ्ञत्तनिबन्धनत्ता तस्स. ओपम्मसंसन्दने पन निदस्सनत्थो गाहीयतीति इमस्मिं सुद्धिकसंसन्दने केवलं समुच्चयवसेनेव अत्थदस्सनं युत्तन्ति अधिप्पायो. रूपादीनि उपादापञ्ञत्तिमत्तत्ता पुग्गलस्स सो तेहि अञ्ञो, अनञ्ञो चाति न वत्तब्बोति अयं सासनक्कमोति आह ‘‘रूपादीहि…पे… समयो’’ति. अनुञ्ञायमानेति तस्मिं समये सुत्ते च अप्पटिक्खिपियमाने. अयञ्च अत्थो सासनिकस्स परवादिनो वसेन वुत्तोति वेदितब्बं.
‘‘आजानाहि निग्गह’’न्ति पाठो दिट्ठो भविस्सति, अञ्ञथा ‘‘पटिलोमपञ्चकानि दस्सितानि, पटिकम्मचतुक्कादीनि संखित्तानी’’ति न सक्का वत्तुन्ति अधिप्पायो. चोदनाय विना परवादिनो पटिजानापनं नत्थीति वुत्तं ‘‘पटिजानापनत्थन्ति…पे… चोदनत्थ’’न्ति. चोदनापुब्बकञ्हि तस्स पटिजानापनं. तेन फलवोहारेन कारणं वुत्तन्ति दस्सेति. अब्याकतत्ताति अब्याकरणीयत्ता, भगवता वा न ब्याकतत्ता. यदि ठपनीयत्ता पटिक्खिपितब्बन्ति इमस्मिं पच्चनीकनये ठपनीयत्ता पञ्हस्स सकवादिना पटिक्खिपितब्बं. परेनपीति परवादिनापि ठपनीयत्ता लद्धिमेव निस्साय अनुलोमनये पटिक्खेपो कतोति अयमेत्थ सुद्धिकसंसन्दनाय अधिप्पायो युत्तो अनुलोमेपि रूपादीहि अञ्ञत्तचोदनायमेव परवादिना पटिक्खेपस्स कतत्ताति अधिप्पायो.
सुद्धिकसंसन्दनवण्णना निट्ठिता.