१. अनुलोमपच्चनीकवण्णना

१. सम्बरादीहि पकप्पितविज्जा, तथाभिसङ्खतानि ओसधानि च ‘‘माया’’ति वुच्चन्ति, इध पन मायाय आहितविसेसा अभूतञ्ञेय्याकारा अधिप्पेताति दस्सेन्तो ‘‘मायाय अमणिआदयो मणिआदिआकारेन दिस्समाना मायाति वुत्ता’’ति आह. सच्चञ्ञेव सच्चिकं, सो एव अत्थो अविपरीतस्स ञाणस्स विसयभावट्ठेनाति सच्चिकट्ठो. तेनाह ‘‘भूतट्ठो’’ति. अविपरीतभावतो एव परमो पधानो अत्थोति परमत्थो, ञाणस्स पच्चक्खभूतो धम्मानं अनिद्दिसितब्बसभावो. तेन वुत्तं ‘‘उत्तमत्थो’’ति.

अत्थीति वचनसामञ्ञेनाति ‘‘अत्थि पुग्गलो अत्तहिताय पटिपन्नो’’तिआदीसु (अ. नि. ४.९६; कथा. २२) ‘‘अत्थी’’ति पवत्तवचनसामञ्ञेन. अत्थविकप्पुपपत्तिया वचनविघातो छलन्ति वदन्ति. पतिट्ठं पच्छिन्दन्तोति हेतुं दूसेन्तो, अहेतुं करोन्तोति अत्थो. हेतु हि पटिञ्ञाय पतिट्ठापनतो पतिट्ठा, तं पन हेतुं अत्थमत्ततो दस्सेन्तो ‘‘यदि सच्चिकट्ठेना’’तिआदिमाह. पयोगतो पन दूसनेन सद्धिं परतो आवि भविस्सति. ओकासं अददमानोति यथानुरूपं युत्तिं वत्तुं अवसरं अदेन्तो. अथ वा पतिट्ठं पच्छिन्दन्तो, पटिञ्ञं एव परिवत्तेन्तोति अत्थो. उपलब्भति पुग्गलोति हि सकवादिं उद्दिस्स परवादिनो पटिञ्ञाव न युत्ता अप्पसिद्धत्ता विसेसितब्बस्स. तेनेवाह ‘‘अनुपलब्भनेय्यतो न तव वादो तिट्ठतीति निवत्तेन्तो’’ति. रूपञ्च उपलब्भति…पे… दस्सेतीति एतेन परवादिना अधिप्पेतहेतुनो विपरीतत्थसाधकत्तं दस्सेति.

उपलब्भमानं नाम होतीति आकारतो तंआकारवन्तानं अनञ्ञत्ताति अधिप्पायो. अञ्ञथाति आकार, आकारवन्तानं भेदे. एतिस्साति ‘‘ततो सो पुग्गलो उपलब्भति सच्चिकट्ठपरमट्ठेना’’ति एवं वुत्ताय दुतियपुच्छाय. एस विसेसोति यो यथावुत्तो द्विन्नं पुच्छानं विसयस्स सभावाकारभेदो, एस द्विन्नं पुच्छानं विसेसो. सभावधम्मानं सामञ्ञलक्खणेन अभिन्नानम्पि सलक्खणतो भेदोयेवाति अञ्ञधम्मस्स अञ्ञेनाकारेन न कदाचिपि उपलब्भो भवेय्य. यदि सिया, अञ्ञत्तमेव न सियाति रुप्पनादिसपच्चयादिआकारेन अनुपलब्भमानोपि पुग्गलो अत्तनो भूतसभावट्ठेन उपलब्भतेवाति वदन्तं परवादिनं पति ‘‘यो सच्चिकट्ठो’’तिआदि चोदना अनोकासाति दस्सेन्तो आह ‘‘यथा पन…पे… निग्गहो च न कातब्बो’’ति. तत्थ निग्गहोति ‘‘आजानाहि निग्गह’’न्ति एवं वुत्तनिग्गहो, पराजयारोपनेन परवादिनो निग्गण्हनन्ति अत्थो.

स्वायं पन यस्मा तस्स वादापराधहेतुको, तस्मा तं दस्सेतुं अट्ठकथायं दोसापराधपरियायेहि विभावितो. अवजाननञ्हेत्थ निग्गहट्ठानं. तथा हि पटिञ्ञाहानि, पटिञ्ञान्तरं, पटिञ्ञाविरोधो, पटिञ्ञासञ्ञासो, हेत्वन्तरं, अत्थन्तरं, निरत्थकं, अविञ्ञातत्थं, असम्बन्धत्थं, अप्पत्तकालं, ऊनं, अधिकं, पुनरुत्तं, अननुभासनं, अविञ्ञातं, अप्पटिभा, विक्खेपो, मतानुञ्ञा, अनुयुञ्जितब्बस्स उपेक्खनं, अननुयुञ्जितब्बस्स अनुयोगो, अपसिद्धन्तरं, हेत्वाभासा चाति द्वावीसति निग्गहट्ठानानि ञायवादिनो वदन्ति.

तत्थ विसदिसूदाहरणधम्मानुजाननं पठमुदाहरणे पटिञ्ञाहानि. पटिञ्ञातत्थपटिसेधे तदञ्ञत्थनिद्देसो पटिञ्ञान्तरं. पटिञ्ञाविरुद्धहेतुकित्तनं पटिञ्ञाविरोधो. पटिञ्ञातत्थापनयनं पटिञ्ञासञ्ञासो. अविसेसवुत्ते हेतुम्हि पटिसिद्धे विसेसहेतुकथनं हेत्वन्तरं. अधिकतत्थानुपयोगिअत्थकथनं अत्थन्तरं. मातिकापाठो विय अत्थहीनं निरत्थकं. तिक्खत्तुं वुत्तम्पि सक्खिपटिवादीहि अविदितं अविञ्ञातत्थं. पुब्बापरवसेन सम्बन्धरहितं असम्बन्धत्थं. अवयवविपल्लासवचनं अप्पत्तकालं. अवयवविकलं ऊनं. अधिकहेतूदाहरणं अधिकं. ठपेत्वा अनुवादं सद्दत्थानं पुनप्पुनं वचनं अत्थापन्नवचनञ्च पुनरुत्तं. परिसाय विदितस्स तीहि वुत्तस्स अपच्चुदाहारो अननुभासनं. यं वादिना वुत्तं परिसाय विञ्ञातं पटिवादिना दुविञ्ञातं, तं अविञ्ञातं. तंवादिना वत्तब्बे वुत्ते परवादिनो पटिवचनस्स अनुपट्ठानं अप्पटिभा. किच्चन्तरप्पसङ्गेन कथाविच्छिन्दनं विक्खेपो. अत्तनो दोसानुजाननेन परपक्खस्स दोसप्पसञ्जनं परमतानुजाननं मतानुञ्ञा. निग्गहप्पत्तस्स निग्गण्हनं अनुयुञ्जितब्बस्स उपेक्खनं. सम्पत्तनिग्गहस्स अनिग्गहट्ठाने च निग्गण्हनं अनुयुञ्जितब्बस्स अनुयोगो. एकं सिद्धन्तमनुजानित्वा अनियमतो तदञ्ञसिद्धन्तकथाप्पसञ्जनं अपसिद्धन्तरं. असिद्धा अनेकन्तिका विरुद्धा च हेत्वाभासा, हेतुपतिरूपकाति अत्थो. तेसञ्च कथनं निग्गहट्ठानन्ति.

इमेसु द्वावीसतिया निग्गहट्ठानेसु इदं पटिञ्ञाय अपनयनतो सयमेव पच्चक्खानतो पटिञ्ञासञ्ञासो नाम निग्गहट्ठानं. तेनेवाह ‘‘अवजाननेनेव निग्गहं दस्सेती’’ति. असिद्धत्ताति एतेन पच्चक्खतो अनुमानतो च पुग्गलस्स अनुपलब्भमाह. न हि सो पच्चक्खतो उपलब्भति. यदि उपलब्भेय्य, विवादो एव न सिया, अनुमानम्पि तादिसं नत्थि, येन पुग्गलं अनुमिनेय्युं. तथा हि तं सासनिको पुग्गलवादी वदेय्य ‘‘पुग्गलो उपलब्भति, अत्थि पुग्गलो’’ति भगवता वुत्तत्ता रूपवेदनादि विय. यञ्हि भगवता ‘‘अत्थी’’ति यदि वुत्तं, तं परमत्थतो अत्थि यथा तं रूपं वेदना सञ्ञा सङ्खारा विञ्ञाणं. यं पन परमत्थतो नत्थि, न तं भगवता ‘‘अत्थी’’ति वुत्तं यथा तं पकतिवादिआदीनं पकतिआदीति, तं मिच्छा. एत्थ हि यदि वोहारतो पुग्गलस्स अत्थिभावो अधिप्पेतो, सिद्धं साधनं, अथ परमत्थतो, असिद्धो हेतु तथा अवुत्तत्ता. विरुद्धो च तस्स अनिच्चसङ्खतपटिच्चसमुप्पन्नादिभावासाधनतो रूपवेदनादीसु तथा दिट्ठत्तातिआदिना तस्स अहेतुकभावस्सेव पाकटभावतो.

यं पन बाहिरका पुथु अञ्ञतित्थिया वदन्ति. अत्थेव च परमत्थतो अत्ता ञाणाभिधानस्स पवत्तिया निमित्तभावतो रूपादि विय. अथ वा अत्तातिरित्तपदत्थन्तरो रूपक्खन्धो खन्धसभावत्ता यथा तं इतरक्खन्धा. यञ्हेत्थ पदत्थन्तरं, सो पुग्गलोति अधिप्पायो.

एत्थ च पुरिमस्स हेतुनो पञ्ञत्तिया अनेकन्तिकता असिद्धता च. न हि असतो सकवादिनं पति परमत्थतो ञाणाभिधानप्पवत्तिया निमित्तभावो सिज्झति. वोहारतो चे, तदसिद्धसाधनता रूपादिसभावविनिमुत्तरूपोपि पुग्गलो न होतीति एवमादिविरुद्धत्थता. पच्छिमस्स पन हेतुनो साधेतब्बत्थसामञ्ञपरिग्गहे सिद्धसाधनता, रूपक्खन्धतो पदत्थन्तरतो परमत्थन्तरभूतवेदनादिसम्भवस्स इच्छितत्ता च. तब्बिसेसपरिग्गहे च सकवादिनं पति उदाहरणाभावो परपरिकप्पितजीवपदत्थविरहतो. इतरक्खन्धानं वेदनादिविनिमुत्तउभयसिद्धजीवपदत्थसहितोपि रूपक्खन्धो न होति इतरक्खन्धा वियाति विरुद्धत्थता च.

यं पन काणादा ‘‘सुखादीनं निस्सयभावतो’’ति अनुमानं वदन्ति, ते इदं वत्तब्बा – किं सुखादीनं अत्तनि पटिबद्धं यतो सुखादिनिस्सयताय अत्ता अनुमीयति. यदि उप्पादो, एवं सन्ते सब्बेपि सुखादयो एकतो एव भवेय्युं कारणस्स सन्निहितभावतो अञ्ञनिरपेक्खतो च. अथ अञ्ञम्पि किञ्चि इन्द्रियादिकारणन्तरमपेक्खितब्बं, तदेव होतु कारणं, किमञ्ञेन अदिट्ठसामत्थियेन परिकप्पितेन पयोजनं. अथ पन तेसं अत्ताधीना वुत्तीति वदेय्युं, एवम्पि न सिज्झति उदाहरणाभावतो. न हि रूपादिविनिमुत्तो तादिसो कोचि सभावधम्मो सुखादिसन्निस्सयभूतो अत्थि, यतो अत्तनो अत्तत्थसिद्धिया उदाहरणं अपदिसेय्युं. इमिना नयेन असमासपदाभिधेय्यत्तातिआदीनम्पि अयुत्तत्ता निवारेतब्बा. तथा ‘‘अञ्ञस्स सच्चिकट्ठस्स असिद्धत्ता’’ति इमिना च पकतिअणुआदीनम्पि बाहिरपरिकप्पितानं असिद्धता वुत्तावाति वेदितब्बा. कथं पन तेसं असिद्धीति? पमाणेन अनुपलब्भनतो. न हि पच्चक्खतो पकति सिद्धा कपिलस्सपि इसिनो तस्स अपच्चक्खभावस्स कापिलेहि अनुञ्ञायमानत्ता.

यं पन ‘‘अत्थि पधानं भेदानं अन्वयदस्सनतो सकलकलापमत्तं विया’’ति ते अनुमानं वदन्ति. इमिना हि भेदानं सत्वादीनं विज्जमानपधानता पटिञ्ञाता. एत्थ च वुच्चते – सकलादीनं पधानं तब्बिभागेहि किं अञ्ञत्तं, उदाहु अनञ्ञन्ति, किञ्चेत्थ यदि अञ्ञत्तं, सब्बो लोको पधानमयोति समयविरोधो सिया, सण्ठानभेदेन अञ्ञत्थ पटिजाननतो न दोसोति चे? तं न, वलयकटकादिसण्ठानभेदेपि कनकाभेददस्सनतो. न हि सण्ठानं वत्थुभेदनिमित्तं तस्स अनुपादानत्ता. यं यस्स भेदनिमित्तं, न तं तस्स अनुपादानं यथा सुवण्णमत्तिकादिघटादीनं सुवण्णघटो मत्तिकाघटो कोसेय्यपटो कप्पासपटोति च साधेतब्बधम्मरहितञ्च उदाहरणं. न हि पधानेककारणपुब्बकत्तं सकलादीनं पकतिवादिनो सिद्धं, नापि कापिलानं कथञ्चि अञ्ञत्तानुजाननतो. अनञ्ञत्ते पन उदाहरणाभावो. न हि तदेव साधेतब्बं तदेव च उदाहरणं युत्तं, अन्वयदस्सनम्पि असिद्धं. न हि तदेव तेन अन्वितं युज्जति. पधानेन अन्वयदस्सनम्पि असिद्धं परवादिनोति गुणस्स पधानस्स अननुजाननतो. अथ यं किञ्चि कारणं पधानं ‘‘पधीयति एत्थ फल’’न्ति, एवम्पि असिद्धमेव कारणे फलस्स अत्थिभावाननुजाननतो, हेतुनो च असिद्धनिस्सयतापराभिमतभेदाननुजाननतो. अथ विसेसेन कारणायत्तवुत्तिता फलस्स साधीयति, न किञ्चि विरुद्धं धम्मानं यथासकं पच्चयेन पटिच्चसमुप्पत्तिया इच्छितत्ताति.

अपिच पकतिवादिनो ‘‘सत्वरजतमसङ्खातानं तिण्णं गुणानं समभावो पकति, सा च निच्चा सत्वादिविसमसभावतो अनिच्चतो महतादिविकारतो अनञ्ञा’’ति पटिजानन्ति. सा तेसं वुत्तप्पकारा पकति न सिज्झति ततो विरुद्धसभावतो विकारतो अनञ्ञत्ता. न हि अस्सस्स विसाणं दीघं, तञ्च रस्सतो गोविसाणतो अनञ्ञन्ति वुच्चमानं सिज्झति. किञ्च भिय्यो? तिण्णं एकभावाभावतो. सत्वादिगुणत्तयतो हि पकतिया अनञ्ञत्तं इच्छन्तानं तेसं सत्वादीनम्पि पकतिया अनञ्ञत्तं आपज्जति, न च युत्तं तिण्णं एकभावोति. एवम्पि पकति न सिज्झति. कथं? अनेकदोसापत्तितो. यदि हि ब्यत्तसभावतो विकारतो अब्यत्तसभावा पकति अनञ्ञा, एवं सन्ते हेतुमन्तता अनिच्चता अब्यापिता सकिरियता अनेकता निस्सितता लिङ्गता सावयवता परतन्त्रताति एवमादयो अनेके दोसा पकतिया आपज्जन्ति, न जातिविकारतो अनञ्ञा पटिजानितब्बा. तथा च सति समयविरोधोति कप्पनामत्तं पकतीति असिद्धा साति निट्ठमेत्थ गन्तब्बं.

पकतिया च असिद्धाय तंनिमित्तकभावेन वुच्चमाना महतादयोपि असिद्धा एव. यथा च पकति महतादयो च, एवं इस्सरपजापतिपुरिसकालसभावनियतियदिच्छादयोपि. एतेसु हि इस्सरो ताव न सिज्झति उपकारस्स अदस्सनतो. सत्तानञ्हि जातियं मातापितूनं बीजखेत्तभावेन कम्मस्स हीनतादिविभागकरणेन, ततो परञ्च उतुआहारानं ब्रूहनुपत्थम्भनेन, इन्द्रियानं दस्सनादिकिच्चसाधनेन उपकारो दिस्सति, न, एवमिस्सरस्स. हीनतादिविभागकरणमिस्सरस्साति चे? तं न, असिद्धत्ता. यथावुत्तो उपकारविसेसो इस्सरनिम्मितो, न कम्मुनाति साधनीयमेतं. इतरत्रापि समानमेतन्ति चे? न, कम्मतो फलनियमसिद्धत्ता. सति हि कतूपचिते कम्मस्मिं तत्थ यं अकुसलं, ततो हीनता, यं कुसलं, ततो पणीतताति सिद्धमेतं. इस्सरवादिनापि हि न सक्का कम्मं पटिक्खिपितुं.

अपिचेतस्स लोकविचित्तस्स इस्सरनिम्मानभावे बहू दोसा सम्भवन्ति. कथं? यदि सब्बमिदं लोकविचित्तं इस्सरनिम्मितं, सहेव वचनेन पवत्तितब्बं, न कमेन. न हि सन्निहितकारणानं फलानं कमेन उप्पत्ति युत्ता, कारणन्तरापेक्खाय इस्सरस्स सामत्थियहानि. चक्खादीनं चक्खुविञ्ञाणादीसु कारणभावो न युत्तो. करोतीति हि कारणन्ति. इस्सरो एव च कारकोति सब्बकारणानं कारणभावहानि. येहि पुथुविसेसेहि इस्सरो पसीदेय्य, तेसञ्च सयंकारता आपज्जति, तथा सब्बेसं हेतुकानं कारणभावो. यञ्जेतं निम्मानं, तञ्चस्स अत्तदत्थं वा सिया, परत्थं वा सिया. अत्तदत्थतायं अत्तनो इस्सरभावहानि अकतकिच्चताय इसितावसिताभावतो. तेन वा निम्मितेन यं अत्तनो कातब्बं, तं कस्मा सयमेव न करोति. परत्थतायं पन परो नामेत्थ लोको एवाति किमत्थियं तस्स निरयादिरोगादिविसादिनिम्मानं. या चस्स इस्सरता, सा सयंकता वा सिया परंकता वा अहेतुका वा. तत्थ सयंकता चे, ततो पुब्बे अनिस्सरभावापत्ति. परंकता चे, पच्छापि अनिस्सरभावापत्ति सउत्तरता च सिया. अहेतुका चे, न कस्सचि अनिस्सरताति एवमिस्सरस्सपि असिद्धि वेदितब्बा.

यथा च इस्सरो, एवं पजापति पुरिसो च. नाममत्तमेव हेत्थ विसेसो. तेहि वादीहि पकप्पितं यदिदं ‘‘पजापति पुरिसो’’ति. तंनिमित्तकं पन लोकप्पवत्तिं इच्छन्तानं पजापतिवादे पुरिसवादे च इस्सरवादे विय दोसा असिद्धि च विधातब्बा. यथा चेते इस्सरादयो, एवं कालोपि असिद्धो लक्खणाभावतो. परमत्थतो हि विज्जमानानं धम्मानं सभावसङ्खातं लक्खणं उपलब्भति. यथा पथविया कथिनता, न एवं कालस्स, तस्मा नत्थि परमत्थतो कालोति. कालवादी पनाह ‘‘वत्तनालक्खणो कालो’’ति. सो वत्तब्बो ‘‘का पनायं वत्तना’’ति. सो आह ‘‘समयमुहुत्तादीनं पवत्ती’’ति. तम्पि न, रूपादीहि अत्थन्तरभावेन अनिद्धारितत्ता. परमत्थतो हि अनिद्धारितसभावस्स वत्तनालक्खणतायं ससविसाणादीनम्पि तंलक्खणता आपज्जेय्य.

यं पन वदन्ति काणादा ‘‘अपरस्मिं अपरं युगपदि चिरं खिप्पमिति काललिङ्गानीति लिङ्गसब्भावतो अत्थि कालो’’ति, तं अयुत्तं लिङ्गिनो अनुपलब्भमानत्ता. सिद्धसम्बन्धेसु हि लिङ्गेसु लिङ्गमत्तग्गहणेन लिङ्गिनि अवबोधो भवेय्य. न च केनचि अविपरीतचेतसा तेन लिङ्गेन सह कदाचि कालसङ्खातो लिङ्गी गहितपुब्बोति. अतो न युत्तं ‘‘लिङ्गसब्भावतो अत्थि कालो’’ति. ‘‘अपरस्मिं अपर’’न्तिआदिकस्स विसेसस्स निमित्तभावतो युत्तन्ति चे? न, पठमजाततादिनिमित्तकत्ता तस्स. न च पठमजाततादि नाम कोचि धम्मो अत्थि अञ्ञत्र समञ्ञामत्ततोति नत्थेव परमत्थतो कालो. किञ्च भिय्यो, बहूनं एकभावापत्तितो. अतीतादिविभागेन हि लोकसमञ्ञावसेन बहू कालभेदा. त्वञ्चेतं एकं वदसीति बहूनं एकभावाभावतो नत्थेव परमत्थतो कालो. तथा एकस्स अनेकभावापत्तितो. यो हि अयं अज्ज वत्तमानकालो, सो हिय्यो अनागतो अहोसि, स्वे अतीतो भविस्सति. हिय्यो च वत्तमानो अज्ज अतीतो अहोसि, तथा स्वे वत्तमानोपि अपरज्ज. न चेकसभावस्स अनेकसभावता युत्ताति असिद्धो परमत्थतो कालो. धम्मप्पवत्तिं पन उपादाय कप्पनामत्तसिद्धाय लोकसमञ्ञाय अतीतादिविभागतो वोहरीयतीति वोहारमत्तकोति दट्ठब्बो.

सभावनियतियदिच्छादयोपि असिद्धा. किं कारणा? लक्खणाभावा. न हि सभावतो नियतियदिच्छा सम्भवति. अञ्ञथा एवंविधो कोचि भावो अत्थि चे, तेसं सभावसङ्खातेन लक्खणेन भवितब्बं, पतिट्ठापकहेतुना च न चत्थि. केवलं पनेते वादा विमद्दियमाना अहेतुवादे एव तिट्ठन्ति, न चाहेतुकं लोकविचित्तं विसेसाभावप्पसङ्गतो. अहेतुकभावे हि पवत्तिया य्वायं नरसुरनिरयतिरच्छानादीसु इन्द्रियादीनं विसेसो, तस्स अभावो आपज्जति, न चायं पण्डितेहि इच्छितो. किञ्च? दिट्ठभावतो. दिट्ठा हि चक्खादितो चक्खुविञ्ञाणादीनं बीजादितो अङ्कुरादीनं पवत्ति, तस्मापि हेतुतोवायं पवत्ति. तथा पुरे पच्छा च अभावतो. यतो यतो हि पच्चयसामग्गितो यं यं फलं निब्बत्तति, ततो पुब्बे पच्छा च न तस्स निब्बत्ति सम्भवति, किञ्च बहुना. यदि अहेतुतो पवत्ति सिया, अहेतुका पवत्तीति इमापि वाचा यथासकपच्चयसमवायतो पुरे पच्छा च भवेय्युं, न च भवन्ति अलद्धप्पच्चयत्ता, मज्झे एव च भवन्ति लद्धप्पच्चयत्ता. एवं सब्बेपि सङ्खता धम्माति न सिज्झति अहेतुवादो. तस्मिञ्च असिद्धे पवत्तिया अहेतुभावो विय अहेतुपरियायविसेसभूता सभावनियतियदिच्छादयोपि असिद्धा एव होन्तीति वेदितब्बा.

यं पन काणादा ‘‘परमाणवो निच्चा, तेहि द्विअणुकादिफलं निब्बत्तति, तञ्च अनिच्चं, तस्स वसेनेतं लोकविचित्त’’न्ति वदन्ति, तम्पि मिच्छापरिकप्पमत्तं. न हि परमाणवो नाम सन्ति अञ्ञत्र भूतसङ्घाता. सो पन अनिच्चोव, न च निच्चतो अनिच्चस्स निब्बत्ति युत्ता तस्स कारणभावानुपपत्तितो तथा अदस्सनतो च. यदि च सो कस्सचि कारणभावं गच्छेय्य, अनिच्चो एव सिया विकारापत्तितो. न चायं सम्भवो अत्थि, यं विकारं अनापज्जन्तमेव कारणं फलं निब्बत्तेय्याति. विकारञ्चे आपज्जति, कुतस्स निच्चतावकासो, तस्मा वुत्तप्पकारा परमाणवो सत्ता अनिच्चा, अञ्ञेपि निच्चादिभावेन बाहिरकेहि परिकप्पिता असिद्धा एवाति वेदितब्बं. तेन वुत्तं ‘‘धम्मप्पभेदतो पन अञ्ञस्स सच्चिकट्ठस्स असिद्धत्ता’’ति.

एत्थाह ‘‘यदि परमत्थतो पुग्गलो न उपलब्भति, एवं पन पुग्गले अनुपलब्भमाने अथ कस्मा भगवा ‘अत्थि पुग्गलो अत्तहिताय पटिपन्नो’ति (अ. नि. ४.९५; कथा. २२), ‘चत्तारोमे, भिक्खवे, पुग्गला सन्तो संविज्जमाना लोकस्मि’न्ति (अ. नि. ४.९५; कथा. २२) च तत्थ तत्थ पुग्गलस्स अत्थिभावं पवेदेसी’’ति. विनेय्यज्झासयवसेन. तथा तथा विनेतब्बानञ्हि पुग्गलानं अज्झासयवसेन विनेय्यदमनकुसलो सत्था धम्मं देसेन्तो लोकसमञ्ञानुरूपं तत्थ तत्थ पुग्गलग्गहणं करोति, न परमत्थतो पुग्गलस्स अत्थिभावतो.

अपिच अट्ठहि कारणेहि भगवा पुग्गलकथं कथेति हिरोत्तप्पदीपनत्थं, कम्मस्सकतादीपनत्थं, पच्चत्तपुरिसकारदीपनत्थं, आनन्तरियदीपनत्थं, ब्रह्मविहारदीपनत्थं, पुब्बेनिवासदीपनत्थं, दक्खिणाविसुद्धिदीपनत्थं, लोकसम्मुतिया अप्पहानत्थञ्चाति. ‘‘खन्धा धातू आयतनानि हिरीयन्ति ओत्तप्पन्ती’’ति हि वुत्ते महाजनो न जानाति, सम्मोहं आपज्जति, पटिसत्तु वा होति ‘‘किमिदं खन्धा धातू आयतनानि हिरीयन्ति ओत्तप्पन्ति नामा’’ति. ‘‘इत्थी हिरीयति ओत्तप्पति, पुरिसो, खत्तियो, ब्राह्मणो’’ति पन वुत्ते जानाति, न सम्मोहं आपज्जति, न पटिसत्तु होति, तस्मा भगवा हिरोत्तप्पदीपनत्थं पुग्गलकथं कथेति. ‘‘खन्धा कम्मस्सका, धातुयो आयतनानी’’ति वुत्तेपि एसेव नयो. तस्मा कम्मस्सकतादीपनत्थम्पि पुग्गलकथं कथेति. ‘‘वेळुवनादयो महाविहारा खन्धेहि कारापिता, धातूहि, आयतनेही’’ति वुत्तेपि एसेव नयो. तथा ‘‘खन्धा मातरं जीविता वोरोपेन्ति, पितरं, अरहन्तं, रुहिरुप्पादकम्मं, सङ्घभेदकम्मं करोन्ति, धातुयो, आयतनानी’’ति वुत्तेपि, ‘‘खन्धा मेत्तायन्ति, धातुयो, आयतनानी’’ति वुत्तेपि, ‘‘खन्धा पुब्बेनिवासं अनुस्सरन्ति, धातुयो, आयतनानी’’ति वुत्तेपि एसेव नयो. तस्मा भगवा पच्चत्तपुरिसकारदीपनत्थं आनन्तरियदीपनत्थं ब्रह्मविहारदीपनत्थं पुब्बेनिवासदीपनत्थञ्च पुग्गलकथं कथेति. ‘‘खन्धा दानं पटिग्गण्हन्ति, धातुयो, आयतनानी’’ति वुत्तेपि महाजनो न जानाति, सम्मोहं आपज्जति, पटिसत्तु वा होति ‘‘किमिदं खन्धा धातू आयतनानि पटिग्गण्हन्ति नामा’’ति. ‘‘पुग्गलो पटिग्गण्हाती’’ति पन वुत्ते जानाति, न सम्मोहं आपज्जति, न पटिसत्तु होति, तस्मा भगवा दक्खिणाविसुद्धिदीपनत्थं पुग्गलकथं कथेति. लोकसम्मुतिञ्च बुद्धा भगवन्तो नप्पजहन्ति लोकसमञ्ञाय लोकाभिलापे ठितायेव धम्मं देसेन्ति, तस्मा भगवा लोकसम्मुतिया अप्पहानत्थम्पि पुग्गलकथं कथेतीति इमेहि अट्ठहि कारणेहि भगवा पुग्गलकथं कथेति, न परमत्थतो पुग्गलस्स अत्थिभावतोति वेदितब्बं.

धम्मप्पभेदाकारेनेवाति यथावुत्तरूपादिधम्मप्पभेदतो अञ्ञस्स सच्चिकट्ठस्स असिद्धत्ता रूपादिधम्मप्पभेदाकारेनेव पुग्गलस्स उपलद्धिया भवितब्बन्ति अत्थो. तेन ‘‘किं तव पुग्गलो उपलब्भमानो रुप्पनाकारेन उपलब्भति, उदाहु अनुभवनसञ्जाननाभिसङ्खरणविजाननेसु अञ्ञतराकारेना’’ति दस्सेति तब्बिनिमुत्तस्स सभावधम्मस्स लोके अभावतो. अविसेसविसेसेहि पुग्गलूपलब्भस्स पटिञ्ञापटिक्खेपपक्खा अनुजाननावजाननपक्खा. यदिपिमे द्वेपि पक्खा अनुलोमपटिलोमनयेसु लब्भन्ति, आदितो पन पठमं ठपेत्वा पवत्तो पठमनयो, इतरो दुतियन्ति इमं नेसं विसेसं दस्सेन्तो ‘‘अनुजानना…पे… वेदितब्बो’’ति आह. यथाधिकताय लद्धिया अनुलोमनतो चेत्थ पठमो नयो अनुलोमपक्खो, तब्बिलोमनतो इतरो पटिलोमपक्खोति वुत्तोति वेदितब्बन्ति.

तेन वत रेति एत्थ तेनाति कारणवचनं. येन पुग्गलूपलब्भो पतिट्ठपीयति, तेन हेतुना. स्वायं हेतु सासनिकस्स बाहिरकस्स च वसेन हेट्ठा दस्सितो एव. हेतुपतिरूपके चायं हेतुसमञ्ञा परमत्थस्स अधिप्पेतत्ता. हेट्ठा ‘‘आजानाहि निग्गह’’न्ति निग्गहस्स सञ्ञापनमत्तं कतं, तं इदानि ‘‘यं तत्थ वदेसी’’तिआदिना निगमनरूपेन मिच्छाभावदस्सनेन च विभावियमानं पाकटभावकरणतो आरोपितं पतिट्ठापितं होतीति अट्ठकथायं ‘‘आरोपितत्ता’’ति वुत्तं.

एत्थ च ‘‘पुग्गलो उपलब्भती’’ति पटिञ्ञावयवो सरूपेनेव दस्सितो. ‘‘तेना’’ति इमिना सामञ्ञतो हेतावयवो दस्सितो. य्वायं यस्मा पटिञ्ञाधम्मो हुत्वा सदिसपक्खे विज्जमानो, विसदिसपक्खे अविज्जमानोयेव हेतु लक्खणूपपन्नो नाम होति, न इतरो, तस्मा यत्थ सो विज्जति न विज्जति च, सो सदिसासदिसभावभिन्नो दुविधो दिट्ठन्तावयवो. यथा रूपादि उपलब्भति, तथा पुग्गलो. यथा च ससविसाणं न उपलब्भति, न तथा पुग्गलोति उपनयो. स्वायं ‘‘वत्तब्बे खो पुग्गलो उपलब्भति सच्चिकट्ठपरमत्थेना’’ति इमाय पाळिया दीपितो, यो अट्ठकथायं सद्धिं हेतुदाहरणेहि ‘‘पापना’’ति वुत्तो. निगमनं पाळियं सरूपेनेव आगतं, या अट्ठकथायं ‘‘रोपना’’ति वुत्ताति. एवं पोराणेन ञायक्कमेन साधनावयवा निद्धारेत्वा योजेतब्बा.

इदानि वत्तनेन परपक्खुपलक्खिते हेतुदाहरणे अन्वयब्यतिरेकदस्सनवसेन निद्धारेत्वा साधनपयोगो योजेतब्बो. कारणं वत्तब्बन्ति किमेत्थ वत्तब्बं. हेतुदाहरणेहियेव हि सपरपक्खानं साधनं दूसनं वा, न पटिञ्ञाय, तस्सा साधेतब्बादिभावतो. तं पन द्वयं ‘‘तेन वत रे’’तिआदिपाळिया विभावितं. अट्ठकथायं पापनारोपनासीसेन दस्सितं. पटिञ्ञाठपना पन तेसं विसयदस्सनं कथायं तंमूलतायाति वेदितब्बं. तेनाह ‘‘यं पन वक्खती’’तिआदि. तेनेव च अट्ठकथायं ‘‘इदं अनुलोम…पे… एकं चतुक्कं वेदितब्ब’’न्ति वक्खति. तथा चाह ‘‘यथा पन तत्था’’तिआदि. निग्गहोव विसुं वुत्तो, न पटिकम्मन्ति अधिप्पायो. विसुं वुत्तोति च पापनारोपनाहि असम्मिस्सं कत्वा विसुं अङ्गभावेन वुत्तो, न तदञ्ञतरो विय तदन्तोगधभावेन वुत्तो, नापि ठपना विय अगणनुपगभावेनाति अत्थो. ये पनाति पदकारे सन्धायाह. दुतिये…पे… आपज्जति तत्थ निग्गहस्स अयथाभूतत्ता पटिकम्मस्स च यथाभूतभावतोति अधिप्पायो.

२. परमत्थतो पुग्गलं नानुजानाति, वोहारतो पन अनुजानातीति सकवादिमतं जानन्तेनपि परवादिना छलवसेन विभागं अकत्वा ‘‘पुग्गलो नुपलब्भति सच्चिकट्ठपरमत्थेना’’ति पुच्छाय कताय सकवादी तत्थ अयं पुग्गलवादी, इमस्स लद्धि पटिक्खिपितब्बाति परमत्थसच्चं सन्धायाह ‘‘आमन्ता’’ति. ‘‘न उपलब्भती’’ति हि वुत्तं होति. पुन इतरो सम्मुतिसच्चं सन्धाय ‘‘यो सच्चिकट्ठो’’तिआदिमाह. तस्सत्थो – यो लोकवोहारसिद्धो सच्चिकट्ठो, ततो एव केनचि अपटिक्खिपितब्बतो परमत्थतो ततो सो पुग्गलो नुपलब्भतीति. पुन सकवादी पुब्बे परमत्थसच्चवसेन पुग्गले पटिक्खित्ते इदानि सम्मुतिसच्चवसेनायं पुच्छाति मन्त्वा तं अप्पटिक्खिपन्तो ‘‘न हेवं वत्तब्बे’’ति आह. तेनाह ‘‘अत्तना अधिप्पेतं सच्चिकट्ठमेवाति सम्मुतिसच्चं सन्धायाति अधिप्पायो’’ति. एवमवट्ठिते ‘‘यदि परवादिना…पे… नारभितब्बा’’ति इदं न वत्तब्बं पठमपुच्छाय परमत्थसच्चस्स सच्चिकट्ठोति अधिप्पेतत्ता. ‘‘अथ सकवादिना…पे… आपज्जती’’ति इदम्पि न वत्तब्बं दुतियपुच्छाय सम्मुतिसच्चस्स सच्चिकट्ठोति अधिप्पेतत्ता.

यदि उभयं अधिप्पेतन्ति इदं यदि पठमपुच्छं सन्धाय, तदयुत्तं तस्सा परमत्थसच्चस्सेव वसेन पवत्तत्ता. अथ दुतियपुच्छं सन्धाय, तस्सा सम्मुतिसच्चवसेन पठमत्थं वत्वा पुन मिस्सकवसेन वत्तुं ‘‘सम्मुतिसच्चपरमत्थसच्चानि वा एकतो कत्वापि एवमाहा’’ति वुत्तत्ता तम्पि न वत्तब्बमेव. द्वेपि सच्चानीति सम्मुतिपरमत्थसच्चानि. तेसु परमत्थसच्चस्सेव निप्परियायेन सच्चिकट्ठपरमत्थभावो, इतरस्स उपचारेन. तथा च वुत्तं ‘‘माया मरीचि…पे… उत्तमट्ठो’’ति. तस्मा सम्मुतिसच्चवसेन उपलद्धिं इच्छन्तेनपि परमत्थसच्चवसेन अनिच्छनतो ‘‘पुग्गलो उपलब्भति सच्चिकट्ठपरमत्थेना’’तिआदिना अनुयोगो युत्तो. ‘‘पधानप्पधानेसु पधाने किच्चसिद्धी’’ति एतेनेव ‘‘न च सच्चिकट्ठेकदेसेन अनुयोगो’’तिआदि निवत्तितञ्च होति सच्चिकट्ठेकदेसभावस्सेव असिद्धत्ता. नास्स परमत्थसच्चता अनुयुञ्जितब्बाति अस्स सच्चिकट्ठस्स परमत्थसच्चता परवादिना न अनुयुञ्जितब्बा ‘‘पुग्गलो नुपलब्भति सच्चिकट्ठपरमत्थेना’’ति सकवादिनोपि सच्चिकट्ठपरमत्थतो तस्स इच्छितब्बत्ताति अधिप्पायो. वोहरितसच्चिकट्ठस्स अत्तना अधिप्पेतसच्चिकट्ठतापि युत्ता तस्स तेन अधिप्पेतत्ता. स्वायमत्थो हेट्ठा दस्सितोयेव. वुत्तनयोव दोसोति ‘‘द्वेपि सच्चानी’’तिआदिना अनन्तरमेव वुत्तं सन्धायाह. तस्स पन अदोसभावो दस्सितोयेव. अथ न इति अथ न भूतसभावत्थेन उपलब्भेय्याति योजना. वत्तब्बोति यदेत्थ वत्तब्बं, तं ‘‘यो लोकवोहारसिद्धो’’तिआदिना वुत्तमेव, तस्मा एत्थ ‘‘परमत्थतो पुग्गलं नानुजानाती’’तिआदिना अधिप्पायमग्गनं दट्ठब्बं.

अनुञ्ञेय्यमेतं सियाति एतं अनुपलब्भनं पठमपुच्छायं विय दुतियपुच्छायम्पि अनुजानितब्बं सिया. न वा किञ्चि वत्तब्बन्ति अथ वा किञ्चि न वत्तब्बं ठपनीयत्ता पञ्हस्स. तथा हिस्स ठपनीयाकारं दस्सेन्तो ‘‘यथा ही’’तिआदिमाह. एत्थ च कामं सच्चद्वयाकारेन पुग्गलो नुपलब्भति, सम्मुतियाकारेन पन नुपलब्भतीति उपलब्भनभावस्स वसेन पटिक्खेपो कतोति अयमेत्थ अधिप्पायो दट्ठब्बो. अनुञ्ञातं पटिक्खित्तञ्चाति पठमपुच्छायं अनुञ्ञातं, दुतियपुच्छायं पटिक्खित्तं. एतं छलवादं निस्सायाति एतं एकंयेव वत्थुं उद्दिस्स अनुजाननपटिक्खिपनाकारं छलवचनं निस्साय. त्वं निग्गहेतब्बोति योजना. सम्भवन्तस्स सामञ्ञेनाति निग्गहट्ठानभावेन सम्भवन्तस्स अनुलोमनयेन अनुजाननपटिक्खेपस्स समानभावेन. असम्भवन्तस्स कप्पनन्ति पच्चनीकनयेन तस्स निग्गहट्ठानभावेन असम्भवन्तस्स तथा कप्पनं संविधानं छलवादो भवितुं अरहति. ‘‘अत्थविकप्पुपपत्तिया वचनविघातो छल’’न्ति वुत्तोवायमत्थो. तेनाति यथावुत्तकप्पनं छलवादोति वुत्तत्ता. वचनसामञ्ञमत्तं कप्पितं छलं वदति एतेनाति छलवादो. तेन वुत्तं ‘‘छलवादस्स कारणत्ता छलवादो’’ति. वचनसामञ्ञमत्तं अत्थभूतं तदत्थं छलवादं निस्साय. ‘‘विचारेतब्ब’’न्ति वुत्तं, किमेत्थ विचारेतब्बं. यदिपि पक्खस्स ठपनामूलकं अनुजाननावजाननानं मिच्छाभावदस्सनं तब्बिसयत्ता, पापनारोपनाहि एव पन सो विभावीयति, न ठपनायाति पाकटोयमत्थो.

४-५. तेनाति सकवादिना. तेन नियामेनाति येन नियामेन सकवादिना चतूहि पापनारोपनाहिस्स निग्गहो कतो, तेन नियामेन नयेन. सो निग्गहो दुक्कटो अनिग्गहोयेवाति दस्सेन्तो आह ‘‘अनिग्गहभावस्स वा उपगमितत्ता’’ति, पापितत्ताति अत्थो. एवमेवाति यथा ‘‘तया मम कतो निग्गहो’’तिआदिना अनिग्गहभावूपनयो वुत्तो, एवमेव. एतस्साति ‘‘तेन ही’’तिआदिना इमाय पाळिया वुत्तस्स.

अनुलोमपच्चनीकवण्णना निट्ठिता.

२. पच्चनीकानुलोमवण्णना

७-१०. अञ्ञेनाति सम्मुतिसच्चभूतेन. परस्साति सकवादिनो. सो हि परवादिना परो नाम होति. पटिञ्ञापटिक्खेपानं भिन्नविसयत्ता ‘‘अविरोधितत्ता’’ति वुत्तं. अभिन्नाधिकरणं विय हि अभिन्नविसयमेव विरुद्धं नाम सिया, न इतरन्ति अधिप्पायो. तमेवत्थं विभावेतुं ‘‘न हि…पे… आपज्जती’’ति आह. यदि एवं कथमिदं निग्गहट्ठानं जातन्ति आह ‘‘अत्तनो पना’’तिआदि. तेन पटिञ्ञान्तरं नाम अञ्ञमेवेतं निग्गहट्ठानन्ति दस्सेति.

पच्चनीकानुलोमवण्णना निट्ठिता.

सुद्धसच्चिकट्ठवण्णना निट्ठिता.

२. ओकाससच्चिकट्ठो

१. अनुलोमपच्चनीकवण्णना

११. सामञ्ञेन वुत्तं विसेसनिविट्ठं होतीति आह ‘‘सब्बत्थाति सब्बस्मिं सरीरेति अयमत्थो’’ति. सामञ्ञजोतना हि विसेसे अवतिट्ठतीति विसेसत्थिना विसेसो अनुपयुज्जितब्बोति. एतेनाति देसवसेन सब्बत्थ पटिक्खेपवचनेन.

३. कालसच्चिकट्ठो

१. अनुलोमपच्चनीकवण्णना

१२. मज्झिमजातिकालेति पच्चुप्पन्नत्तभावकाले. अत्तभावो हि इध ‘‘जाती’’ति अधिप्पेतो. ततो अतीतो पुरिमजातिकालो, अनागतो पच्छिमजातिकालो. इमेसु तीसूति सब्बत्थ, सब्बदा, सब्बेसूति इमेसु तीसु नयेसु. पाठस्स संखित्तता सुविञ्ञेय्याति तं ठपेत्वा अत्थस्स सदिसतं विभावेन्तो ‘‘इधापि हि…पे… योजेतब्ब’’न्ति आह. एत्थापि ‘‘न केनचि सभावेन पुग्गलो उपलब्भती’’ति अयमत्थो वुत्तो होति. न हि केनचि सभावेन उपलब्भमानस्स सकलेकदेसविनिमुत्तो पवत्तिकालो नाम अत्थीति.

४. अवयवसच्चिकट्ठो

१. अनुलोमपच्चनीकवण्णना

१३. ततियनये न सब्बेकधम्मविनिमुत्तं पवत्तिट्ठानं नाम अत्थीति योजेतब्बं.

ओकासादिसच्चिकट्ठो

२. पच्चनीकानुलोमवण्णना

१४. अनुलोमपञ्चकस्सातिआदिम्हि अट्ठकथावचने. पुन तत्थाति यथावुत्ते अट्ठकथावचने, तेसु वा अनुलोमपञ्चकपच्चनीकेसु. सब्बत्थ पुग्गलो नुपलब्भतीतिआदिकस्स पाठप्पदेसस्स अत्थो ‘‘सरीरं सन्धाया’’तिआदिना अट्ठकथायं वुत्तनयेन वेदितब्बो अत्थो. पटिकम्मादिपाळिन्ति पटिकम्मनिग्गहउपनयननिगमनपाळिं. तीसु मुखेसूति ‘‘सब्बत्था’’तिआदिना वुत्तेसु तीसु वादमुखेसु. पच्चनीकस्स पाळि वुत्ताति सम्बन्धो. तन्ति पाळिं. सङ्खिपित्वा आगतत्ता सरूपेन अवुत्ते. सुद्धिक…पे… वुत्तं होति तत्थ ‘‘सब्बत्था’’तिआदिना सरीरादिनो परामसनं नत्थि, इध अत्थीति अयमेव विसेसो, अञ्ञं समानन्ति.

सच्चिकट्ठवण्णना निट्ठिता.

५. सुद्धिकसंसन्दनवण्णना

१७-२७. सच्चिकट्ठस्स, सच्चिकट्ठे वा संसन्दनं सच्चिकट्ठसंसन्दनन्ति समासद्वयं भवतीति दस्सेन्तो ‘‘सच्चिकट्ठस्सा’’तिआदिमाह. तत्थ सच्चिकट्ठस्स पुग्गलस्साति सच्चिकट्ठसभावस्स परमत्थतो विज्जमानसभावस्स पुग्गलस्स. रूपादीहि सद्धिं संसन्दनन्ति सच्चिकट्ठतासामञ्ञेन रूपादीहि समीकरणं. सच्चिकट्ठेति सच्चिकट्ठहेतु, तत्थ वा तं अधिट्ठानं कत्वा. ‘‘तुल्ययोगे समुच्चयो’’ति समुच्चयत्थत्ता एव च-कारस्स सच्चिकट्ठेन उपलद्धिसामञ्ञेन इध रूपमाहटन्ति तस्स उदाहटभावो युत्तोति ‘‘यथारूप’’न्ति निदस्सनवसेन अत्थो वुत्तो, अञ्ञथा इध रूपस्स आहरणमेव किमत्थियं. एवं सेसधम्मेसुपि. या पनेत्थ अञ्ञत्तपुच्छा, सापि निदस्सनत्थं उपब्रूहेति अञ्ञत्तनिबन्धनत्ता तस्स. ओपम्मसंसन्दने पन निदस्सनत्थो गाहीयतीति इमस्मिं सुद्धिकसंसन्दने केवलं समुच्चयवसेनेव अत्थदस्सनं युत्तन्ति अधिप्पायो. रूपादीनि उपादापञ्ञत्तिमत्तत्ता पुग्गलस्स सो तेहि अञ्ञो, अनञ्ञो चाति न वत्तब्बोति अयं सासनक्कमोति आह ‘‘रूपादीहि…पे… समयो’’ति. अनुञ्ञायमानेति तस्मिं समये सुत्ते च अप्पटिक्खिपियमाने. अयञ्च अत्थो सासनिकस्स परवादिनो वसेन वुत्तोति वेदितब्बं.

‘‘आजानाहि निग्गह’’न्ति पाठो दिट्ठो भविस्सति, अञ्ञथा ‘‘पटिलोमपञ्चकानि दस्सितानि, पटिकम्मचतुक्कादीनि संखित्तानी’’ति न सक्का वत्तुन्ति अधिप्पायो. चोदनाय विना परवादिनो पटिजानापनं नत्थीति वुत्तं ‘‘पटिजानापनत्थन्ति…पे… चोदनत्थ’’न्ति. चोदनापुब्बकञ्हि तस्स पटिजानापनं. तेन फलवोहारेन कारणं वुत्तन्ति दस्सेति. अब्याकतत्ताति अब्याकरणीयत्ता, भगवता वा न ब्याकतत्ता. यदि ठपनीयत्ता पटिक्खिपितब्बन्ति इमस्मिं पच्चनीकनये ठपनीयत्ता पञ्हस्स सकवादिना पटिक्खिपितब्बं. परेनपीति परवादिनापि ठपनीयत्ता लद्धिमेव निस्साय अनुलोमनये पटिक्खेपो कतोति अयमेत्थ सुद्धिकसंसन्दनाय अधिप्पायो युत्तो अनुलोमेपि रूपादीहि अञ्ञत्तचोदनायमेव परवादिना पटिक्खेपस्स कतत्ताति अधिप्पायो.

सुद्धिकसंसन्दनवण्णना निट्ठिता.

६. ओपम्मसंसन्दनवण्णना

२८-३६. उपलद्धिसामञ्ञेन अञ्ञत्तपुच्छा चाति इमिना द्वयम्पि उद्धरति उपलद्धिसामञ्ञेन अञ्ञत्तपुच्छा, उपलद्धिसामञ्ञेन पुच्छा चाति. तत्थ पच्छिमं सन्धायाह ‘‘द्विन्नं समानता’’तिआदि. तस्सत्थो – द्विन्नं रूपवेदनानं विय रूपपुग्गलानं सच्चिकट्ठेन समानता तेसं अञ्ञत्तस्स कारणं युत्तं न होति. अथ खो…पे… उपलब्भनीयताति इदञ्च संसन्दनं विचारेतब्बं. अयं हेत्थ अधिप्पायो – यदि सच्चिकट्ठसामञ्ञेन रूपपुग्गलानं उपलद्धिसामञ्ञं इच्छितं, तेनेव नेसं अञ्ञत्तम्पि इच्छितब्बं. अथ परमत्थवोहारभेदतो तेसं अञ्ञत्तं न इच्छितं, ततो एव उपलद्धिसामञ्ञम्पि न इच्छितब्बन्ति.

३७-४५. उपलद्धीति पुग्गलस्स उपलद्धि विज्जमानता. ‘‘पटिकम्मपञ्चक’’न्ति विञ्ञायतीति योजना.

ओपम्मसंसन्दनवण्णना निट्ठिता.

७. चतुक्कनयसंसन्दनवण्णना

४६-५२. एकधम्मतोपीति सत्तपञ्ञासाय सच्चिकट्ठेसु एकधम्मतोपि. एतेन ततो सब्बतोपि पुग्गलस्स अञ्ञत्ताननुजाननं दस्सेति. तेनाह अट्ठकथायं ‘‘सकलं परमत्थसच्चं सन्धाया’’ति. रूपादिएकेकधम्मवसेन नानुयुञ्जितब्बो अवयवब्यतिरेकेन समुदायस्स अभावतो. यस्मा पन समुदायावयवा भिन्नसभावा, तस्मा ‘‘समुदायतो…पे… निग्गहारहो सिया’’ति परवादिनो आसङ्कमाह. एतं वचनोकासन्ति यदिपि सत्तपञ्ञासधम्मसमुदायतो पुग्गलस्स अञ्ञत्तं न इच्छति तब्बिनिमुत्तस्स सच्चिकट्ठस्स अभावतो, तदेकदेसतो पनस्स अनञ्ञत्तम्पि न इच्छतेव. न हि समुदायो अवयवो होतीति. तस्मा ‘‘तं पटिक्खिपतो किं निग्गहट्ठानन्ति वत्तुं मा लब्भेथा’’ति दस्सेतुं ‘‘अयञ्चा’’तिआदि वुत्तं. रूपादिधम्मप्पभेदविभागमुखेनेव अनवसेसतो पुग्गलोति गहणाकारदस्सनवसेन पवत्तो पठमविकप्पो, दुतियो पन अविभागतो परमत्थसच्चभावसामञ्ञेनाति अयं इमेसं द्विन्नं विकप्पानं विसेसो. इतीति वुत्तप्पकारपरामसनन्ति आह ‘‘एव’’न्ति.

सभावविनिब्भोगतोति सभावेन विनिब्भुज्जितब्बतो. सभावभिन्नो हि धम्मो तदञ्ञधम्मतो विनिब्भोगं लभति. तेनाह ‘‘रूपतो अञ्ञसभागत्ता’’ति. रूपवज्जेति रूपधम्मवज्जे. तीसुपीति ‘‘रूपस्मिं पुग्गलो, अञ्ञत्र रूपा, पुग्गलस्मिं रूप’’न्ति इमेसु एवं पवत्तेसु तीसुपि अनुयोगेसु. सासनिको एवायं पुग्गलवादीति कत्वा आह ‘‘न हि सो सक्कायदिट्ठिं इच्छती’’ति. ‘‘रूपवा’’ति इमिना रूपेन सकिञ्चनताव ञापीयति, न रूपायत्तवुत्तिताति आह ‘‘अञ्ञत्र रूपाति एत्थ च रूपवा पुग्गलोति अयमत्थो सङ्गहितो’’ति.

चतुक्कनयसंसन्दनवण्णना निट्ठिता.

निट्ठिता च संसन्दनकथावण्णना.

८. लक्खणयुत्तिवण्णना

५४. लक्खणयुत्तिकथायं ‘‘छलवसेन पन वत्तब्बं आजानाहि निग्गह’’न्ति पाठो गहेतब्बो.

लक्खणयुत्तिवण्णना निट्ठिता.

९. वचनसोधनवण्णना

५५-५९. पदद्वयस्स अत्थतो एकत्तेति पदद्वयस्स एकत्तत्थे सतीति अत्थो. परिकप्पवचनञ्हेतं दोसदस्सनत्थं ‘‘एवं सन्ते अयं दोसो’’ति. तयिदं एकत्तं उपलब्भति एवाति पच्छिमपदावधारणं वेदितब्बं. ‘‘केहिचि पुग्गलो केहिचि न पुग्गलो’’ति ब्यभिचारदस्सनतो परेन न सम्पटिच्छितन्ति कत्वा तमेव असम्पटिच्छितत्तं विभावेन्तो ‘‘पुग्गलस्स ही’’तिआदिमाह. तत्थ अविभजितब्बतन्ति ‘‘उपलब्भति चा’’ति एवं अविभजितब्बतं. विभजितब्बतन्ति ‘‘पुग्गलो च तदञ्ञञ्च उपलब्भती’’ति एवं विभजितब्बतं. एतेन ‘‘पुग्गलो उपलब्भति एवा’’ति पच्छिमपदावधारणं वेदितब्बं, न ‘‘पुग्गलो एव उपलब्भती’’ति इममत्थं दस्सेति. तं विभागन्ति यथावुत्तं विभजितब्बाविभजितब्बं विभागं वदतो सकवादिनो, अञ्ञस्स वा कस्सचि. एतस्साति परवादिनो. यथावुत्तविभागन्ति ‘‘पुग्गलो उपलब्भति…पे… केहिचि न पुग्गलो’’ति एवं पाळियं वुत्तप्पकारं विभागं. यथाआपादितेनाति ‘‘पुग्गलो उपलब्भतीति पदद्वयस्स अत्थतो एकत्ते’’तिआदिना आपादितप्पकारेन. न भवितब्बन्ति यदिपि तेन पुग्गलो उपलब्भति एव वुच्चति, उपलब्भतीति पन पुग्गलो एव न वुच्चति, अथ खो अञ्ञोपि, तस्मा यथावुत्तेन पसङ्गेन न भवितब्बं. तेनाह ‘‘मग्गितब्बो एत्थ अधिप्पायो’’ति.

६०. अत्थतो पुग्गलो नत्थीति वुत्तं होति अत्तसुञ्ञतादस्सनेन अनत्तलक्खणस्स विहितत्ता.

वचनसोधनवण्णना निट्ठिता.

१०. पञ्ञत्तानुयोगवण्णना

६१-६६. रूपकायाविरहं सन्धाय आह, न रूपतण्हासब्भावं. तथा सति अनेकन्तिकत्ता पटिक्खिपितब्बमेव सिया, न अनुजानितब्बन्ति. ‘‘अत्थिताया’’ति आहाति सम्बन्धो. कामीभावस्स अनेकन्तिकत्ता कस्सचि कामधातूपपन्नस्स कामधातुया आयत्तत्ताभावतो च कदाचि भावस्सेवाति योजना.

६७. कायानुपस्सनायाति कायानुपस्सनादेसनाय. सा हि कायकायानुपस्सीनं विभागग्गहणस्स कारणभूता, कायानुपस्सना एव वा. एवंलद्धिकत्ताति अञ्ञो कायो अञ्ञो पुग्गलोति एवंलद्धिकत्ता. आहच्च भासितन्ति ठानकरणानि आहन्त्वा कथितं, भगवता सामं देसितन्ति अत्थो.

पञ्ञत्तानुयोगवण्णना निट्ठिता.

११. गतिअनुयोगवण्णना

६९-७२. यानिस्स सुत्तानि निस्साय लद्धि उप्पन्ना, तेसं दस्सनतो परतो ‘‘तेन हि पुग्गलो सन्धावती’’तिआदिना पाळि आगता, पुरतो पन ‘‘न वत्तब्बं पुग्गलो सन्धावती’’तिआदिना, तस्मा वुत्तं ‘‘दस्सेन्तो…पे… भवितब्ब’’न्ति. दस्सेत्वाति वा वत्तब्बन्ति ‘‘यानिस्स…पे… तानि दस्सेत्वा ‘तेन हि पुग्गलो सन्धावती’तिआदिमाहा’’ति वत्तब्बन्ति अत्थो. दस्सेन्तोति वा इदं दस्सनकिरियाय न वत्तमानतामत्तवचनं, अथ खो तस्सा लक्खणत्थवचनं, हेतुभाववचनं वाति न कोचि दोसो.

९१. सो वत्तब्बोति सो जीवसरीरानं अनञ्ञतापज्जनाकारो वत्तब्बो, नत्थीति अधिप्पायो. ‘‘रूपी अत्ता’’ति इमिस्सा लद्धिया वसेन ‘‘येन रूपसङ्खातेन अत्तनो सभावभूतेन सरीरेन सद्धिं गच्छती’’ति एवं पन अत्थे सति सो आकारो वुत्तो एव होति, तथा च सति ‘‘रूपं पुग्गलोति अननुञ्ञातत्ता’’ति एवम्पि वत्तुं न सक्का. यस्मा पन ‘‘इध सरीरनिक्खेपा’’ति अनन्तरं वक्खति, तस्मा ‘‘सो वत्तब्बो’’ति वुत्तं. निरयूपगस्स पुग्गलस्स अन्तराभवं न इच्छतीति इदं पुरातनानं अन्तराभववादीनं वसेन वुत्तं. अधुनातना पन ‘‘उद्धंपादो तु नारको’’ति वदन्ता तस्सपि अन्तराभवं इच्छन्तेव, केचि पन असञ्ञूपगानं. अरूपूपगानं पन सब्बेपि न इच्छन्ति. तत्थ ये ‘‘सञ्ञुप्पादा च पन ते देवा तम्हा काया चवन्ती’’ति सुत्तस्स अत्थं मिच्छा गहेत्वा चुतूपपातकालेसु असञ्ञीनं सञ्ञा अत्थीति अन्तराभवतोव असञ्ञूपपत्तिं इच्छन्ति, तदञ्ञेसं वसेन ‘‘सवेदनो…पे… पटिक्खिपती’’ति दस्सेन्तो ‘‘ये पना’’तिआदिमाह. के पनेवं इच्छन्ति? सब्बत्थिवादीसु एकच्चे.

९२. नेवसञ्ञानासञ्ञायतनेति नेवसञ्ञानासञ्ञायतने भवे, अचित्तुप्पादे वा सञ्ञा अत्थीति इच्छन्तीति न वत्तब्बन्ति सम्बन्धो. यतो सो सञ्ञाभवेन असङ्गहितो, भवन्तरभावेन च सङ्गहितो.

९३. इन्धनुपादानो अग्गि विय इन्धनेन रूपादिउपादानो पुग्गलो रूपादिना विना नत्थीति एत्थ अयमधिप्पायविभावना – यथा न विना इन्धनेन अग्गि पञ्ञापीयति, न च तं अञ्ञं इन्धनतो सक्का पटिजानितुं, नापि अनञ्ञं. यदि हि अञ्ञं सिया, न उण्हं इन्धनं सिया, अथ अनञ्ञं, निदहितब्बंयेव दाहकं सिया, एवं न विना रूपादीहि पुग्गलो पञ्ञापीयति, न च तेहि अञ्ञो, नापि अनञ्ञो सस्सतुच्छेदभावप्पसङ्गतोति परवादिनो अधिप्पायो. तत्थ यदि अग्गिन्धनोपमा लोकवोहारेन वुत्ता, अपळित्तं कट्ठादिइन्धनं निदहितब्बञ्च, पळित्तं भासुरुण्हं अग्गिदाहकञ्च, तञ्च ओजट्ठमकरूपं पबन्धवसेन पवत्तं अनिच्चं सङ्खतं पटिच्चसमुप्पन्नं. यदि एवं पुग्गलो रूपादीहि अञ्ञो अनिच्चो च आपन्नो, अथ परमत्थतो च, तस्मिंयेव कट्ठादिसञ्ञिते रूपसङ्खातपळित्ते यं उसुमं सो अग्गि तंसहजातानि तीणिभूतानि इन्धनं. एवम्पि सिद्धं लक्खणभेदतो अग्गिन्धनानं अञ्ञत्तन्ति अग्गि विय इन्धनतो रूपादीहि अञ्ञो पुग्गलो अनिच्चो च आपज्जतीति.

गतिअनुयोगवण्णना निट्ठिता.

१२. उपादापञ्ञत्तानुयोगवण्णना

९७. नीलगुणयोगतो नीलो, नीलो एव नीलको, तस्स, अयं पनस्स नीलपञ्ञत्ति नीलरूपुपादानाति आह ‘‘नीलं…पे… पञ्ञत्ती’’ति. एवं पन पाठे ठिते नीलं उपादाय नीलोति कथमयं पदुद्धारोति आह ‘‘नीलं रूपं…पे… एत्थ यो पुट्ठो नीलं उपादाय नीलो’’ति. एत्थाति एतस्मिं वचने. तदादीसूति ‘‘पीतं रूपं उपादाया’’तिआदिकं अट्ठकथायं आदि-सद्देन गहितमेव तदत्थदस्सनवसेन गण्हाति.

९८. वुत्तन्ति ‘‘मग्गकुसलो’’तिआदीसु छेकट्ठं सन्धाय वुत्तं. कुसलपञ्ञत्तिं कुसलवोहारं.

११२. पुब्बपक्खं दस्सेत्वा उत्तरमाहाति परवादी पुब्बपक्खं दस्सेत्वा सकवादिस्स उत्तरमाह.

११५. ‘‘रूपं रूपवा’’तिआदिनयप्पवत्तं परवादिवादं भिन्दितुं ‘‘यथा न निगळो नेगळिको’’तिआदिना सकवादिवादो आरद्धोति आह ‘‘यस्स रूपं सो रूपवाति उत्तरपक्खे वुत्तं वचनं उद्धरित्वा’’ति.

११८. विञ्ञाणनिस्सयभावूपगमनन्ति चक्खुविञ्ञाणस्स निस्सयभावूपगमनं. तयिदं विसेसनं चक्खुस्साति इमिनाव सिद्धन्ति न कतं दट्ठब्बं.

उपादापञ्ञत्तानुयोगवण्णना निट्ठिता.

१३. पुरिसकारानुयोगवण्णना

१२३. कम्मानन्ति कुसलाकुसलकम्मानं. तग्गहणेनेव हि तंतंकिच्चकरणीये किरियानम्पि सङ्गहो दट्ठब्बो. निप्फादकप्पयोजकभावेनाति कारककारापकभावेन.

१२५. कम्मकारकस्स पुग्गलस्स यो अञ्ञो पुग्गलो कारको. तेनपीति कारककारकेनपि. तस्साति कारककारकस्स. अञ्ञन्ति अञ्ञं कम्मं. एवन्ति इमिना वुत्तप्पकारेन. तेहि तेहि कारकेहि पुग्गला विय अञ्ञानि कम्मानि करीयन्तीति दस्सेति. तेनाह ‘‘कम्मवट्टस्स अनुपच्छेदं वदन्ती’’ति. एवं सन्ते पुग्गलस्स कारको, कम्मस्स कारकोति अयं विभागो इध अनामट्ठो होति, तथा च सति कारकपरम्पराय वचनं विरुज्झेय्याति आह ‘‘पुग्गलस्स…पे… विचारेतब्बमेत’’न्ति. तस्स कारकन्ति पुग्गलस्स कारकं. इदञ्चाति न केवलं पुग्गलकारकस्स कम्मकारकतापत्तियेव दोसो, अथ खो इदं कम्मकारकताय कारकपरम्परापज्जनम्पि विचारेतब्बं, न युज्जतीति अत्थो. पुग्गलानञ्हि पटिपाटिया कारकभावो कारकपरम्परा.

१७०. एको अन्तोति ‘‘गाहो’’ति सस्सतगाहसङ्खातो अन्तोति अत्थो.

१७६. सिया अञ्ञो, सिया अनञ्ञो, सिया न वत्तब्बो ‘‘अञ्ञोति वा अनञ्ञोति वा’’ति, एवं पवत्तनिगण्ठवादसदिसत्ता सो एव एको नेव सो होति, न अञ्ञोति लद्धिमत्तं. तेनाह ‘‘इदं पन नत्थेवा’’ति. परस्स इच्छावसेनेवाति परवादिनो लद्धिवसेनेव. एकं अनिच्छन्तस्साति एकं ‘‘सो करोति, सो पटिसंवेदेती’’ति गहणं सस्सतदिट्ठिभयेन पटिक्खिपन्तस्स इतरं उच्छेदग्गहणं आपन्नं. तञ्च पटिक्खिपन्तस्स अञ्ञं मिस्सकं निच्चानिच्चग्गहणं, विक्खेपग्गहणञ्च आपन्नं. कारकवेदकिच्छाय ठत्वाति स्वेव कारको वेदको चाति इमस्मिं आदाये ठत्वा. तंतंअनिच्छायाति तस्स तस्स वादस्स असम्पटिच्छनेन. आपन्नवसेनपीति आपन्नगाहवसेनपि अयं अनुयोगो वुत्तोति योजना. सब्बेसं आपन्नत्ताति हेट्ठा वुत्तनयेन सब्बेसं विकप्पानं अनुक्कमेन आपन्नत्ता नायमनुयोगो कतोति योजना. एकेकस्सेवाति तेसु विसुं विसुं एकेकस्सेव आपन्नत्ता. तन्तिवसेन पन ते विकप्पा एकज्झं दस्सेत्वाति अधिप्पायो. एकतो योजेतब्बं चतुन्नम्पि पञ्हानं एकतो पुट्ठत्ता.

पुरिसकारानुयोगवण्णना निट्ठिता.

कल्याणवग्गो निट्ठितो.

१४. अभिञ्ञानुयोगवण्णना

१९३. विकुब्बतीति एत्थ इति-सद्दो आदिअत्थो, पकारत्थो वा. तेन ‘‘दिब्बाय सोतधातुया सद्दं सुणाती’’तिआदिकं सङ्गण्हाति. अभिञ्ञानुयोगो दट्ठब्बोति योजना. तदभिञ्ञावतोति आसवक्खयाभिञ्ञावतो. अरहतो साधनन्ति अरहतो सच्चिकट्ठपरमत्थेन पुग्गलत्ताभावसाधनं. तब्भावस्साति अरहत्तस्स. अरहत्तधारानञ्हि खन्धा नाम पुग्गलत्तं तस्सपि होतीति.

अभिञ्ञानुयोगवण्णना निट्ठिता.

१५-१८. ञातकानुयोगादिवण्णना

२०९. ततियकोटिभूतस्साति ततियकोटिसभावस्स सङ्खतासङ्खतविनिमुत्तसभावस्स. सभावस्साति च सभावधम्मस्स. लद्धिं निगूहित्वाति पुग्गलो नेव सङ्खतो, नासङ्खतोति लद्धिं अविभावेत्वा.

ञातकानुयोगादिवण्णना निट्ठिता.

१९. पटिवेधानुयोगादिवण्णना

२१८. पजाननं नाम न होति निब्बिदादीनं अप्पच्चयत्ता. परिच्छेदनसमत्थतञ्च दस्सेतीति सम्बन्धो.

२२८. सहरूपभावो रूपेन समङ्गिता, विनारूपभावो ततो विनिस्सटताति तदुभयं रूपस्स अब्भन्तरगमनं बहिनिक्खमनञ्च होति. तस्मा तं द्वयं सहरूपभावविनारूपभावानं लक्खणवचनन्ति वुत्तं.

२३७. ओळारिकोति थूलो. आहितो अहं मानो एत्थाति अत्ता, अत्तभावो. सो एव यथासकं कम्मुना पटिलभितब्बतो पटिलाभो. पदद्वयेनपि कामावचरत्तभावो कथितो. मनोमयो अत्तपटिलाभो रूपावचरत्तभावो. सो हि झानमनेन निब्बत्तत्ता मनोमयो. अरूपो अत्तपटिलाभोति अरूपावचरत्तभावो. सो हि रूपेन अमिस्सितत्ता अरूपोति एवमेत्थ अत्थो वेदितब्बो. ‘‘अत्ता’’ति पन जीवे लोकवोहारो निरुळ्हो, असतिपि जीवे तथानिरुळ्हं लोकवोहारं गहेत्वा सम्मासम्बुद्धापि वोहरन्तीति दस्सेन्तो ‘‘इति इमा लोकस्स समञ्ञा, याहि तथागतो वोहरती’’ति वत्वा इदानि यथा वोहरन्ति, तं पकारं विभावेन्तो ‘‘अपरामस’’न्तिआदिमाह.

पच्चत्तसामञ्ञलक्खणवसेनाति कक्खळफुसनादिसलक्खणवसेन अनिच्चतादिसामञ्ञलक्खणवसेन च. इमिनाति ‘‘पच्चत्तसामञ्ञलक्खणवसेना’’तिआदिना वुत्तेन परमत्थतो पुग्गलाभाववचनेन. इतो पुरिमाति तत्थ तत्थ सकवादिपटिक्खेपादिविभावनवसेन पवत्ता इतो अत्थसंवण्णनतो पुरिमा. इमिनाति वा ‘‘यथा रूपादयो धम्मा’’तिआदिना अट्ठकथायं वुत्तवचनेन. यथा चाति एत्थ च-सद्दो समुच्चयत्थो. तेन समञ्ञानतिधावनं सम्पिण्डेति. इदं वुत्तं होति – यथा परामासो च न होति जनपदनिरुत्तिया अभिनिविसितब्बतो, यथा च समञ्ञातिधावनं न होति, एवं इतो पुरिमा च अत्थवण्णना योजेतब्बा. समञ्ञातिधावने हि सति सब्बलोकवोहारूपच्छेदो सियाति.

तस्मा सच्चन्ति यस्मा तत्थ परमत्थाकारं अनारोपेत्वा समञ्ञं नातिधावन्तो केवलं लोकसम्मुतियाव वोहरति, तस्मा सच्चं परेसं अविसंवादनतो. तथकारणन्ति तथो अवितथो धम्मसभावो कारणं पवत्तिहेतु एतस्साति तथकारणं, परमत्थवचनं, अविपरीतधम्मसभावविसयन्ति अत्थो. तेनाह ‘‘धम्मानं तथताय पवत्त’’न्ति.

पटिवेधानुयोगादिवण्णना निट्ठिता.

पुग्गलकथावण्णना निट्ठिता.

२. परिहानिकथा

१. वादयुत्तिपरिहानिकथावण्णना

२३९. इदं सुत्तन्ति इदं लक्खणमत्तं दट्ठब्बं. ‘‘पञ्चिमे, भिक्खवे, धम्मा समयविमुत्तस्स भिक्खुनो परिहानाय संवत्तन्ती’’ति (अ. नि. ५.१४९-१५०) इदम्पि हि सुत्तं अनागामिआदीनंयेव परिहानिनिस्सयो, न अरहतो. समयविमुत्तोति अट्ठसमापत्तिलाभिनो सेक्खस्सेतं नामं. यथाह –

‘‘कतमो च पुग्गलो समयविमुत्तो? इधेकच्चो पुग्गलो कालेन कालं समयेन समयं अट्ठ विमोक्खे कायेन फुसित्वा विहरति, पञ्ञाय चस्स दिस्वा एकच्चे आसवा परिक्खीणा होन्ति. अयं वुच्चति पुग्गलो समयविमुत्तो’’ति (पु. प. १).

‘‘परिहानिधम्मो’’ति च पुथुज्जनो च एकच्चो च सेक्खो अधिप्पेतो, न अरहाति. तस्माति यस्मा यथादस्सितानि सुत्तानि अनागामिआदीनं परिहानिलद्धिया निस्सयो, न अरहतो, तस्मा. तं निस्साय तं अपेक्खित्वा यस्मा ‘‘अरहतोपी’’ति एत्थ अरहतोपि परिहानि, को पन वादो अनागामिआदीनन्ति अयमत्थो लब्भति, तस्मा पि-सद्दसम्पिण्डितमत्थं दस्सेन्तो ‘‘अरहतोपि…पे… योजेतब्ब’’न्ति आह. यस्मा वा कामञ्चेत्थ दुतियसुत्तं सेक्खवसेन आगतं, पठमततियसुत्तानि पन असेक्खवसेनपि आगतानीति तेसं लद्धि, तस्मा ‘‘अरहतोपी’’ति अट्ठकथायं वुत्तं. तेनाह ‘‘इदं सुत्तं अरहतो’’तिआदि.

ततियस्मिन्ति ‘‘सब्बेसञ्ञेव अरहन्तानं परिहानी’’ति एतस्मिं पञ्हे. सो हि ‘‘सब्बेव अरहन्तो’’तिआदिना आगतेसु ततियो पञ्हो. तेसन्ति मुदिन्द्रियानं. ततियस्मिम्पीति पि-सद्दो वुत्तत्थसमुच्चयो. तेन पठमपञ्हं समुच्चिनोति ‘‘तत्थपि तिक्खिन्द्रिया अधिप्पेता’’ति.

सोयेव न परिहायतीति सोतापन्नोयेव सोतापन्नभावतो न परिहायतीति अत्थो. न चेत्थ सकदागामिभावापत्तिया सोतापन्नभावापगमो परिहानि होति विसेसाधिगमभावतो. पत्तविसेसतो हि परिहानीति. इतरेति सकदागामिआदिका. उपरिमग्गत्थायाति उपरिमग्गत्तयपटिलाभत्थाय ‘‘नियतो’’ति वुत्तमत्थं अग्गहेत्वा.

वादयुत्तिपरिहानिकथावण्णना निट्ठिता.

२. अरियपुग्गलसंसन्दनपरिहानिकथावण्णना

२४१. ततोति अरहत्ततो. तत्थाति दस्सनमग्गफले. वायामेनाति विपस्सनुस्साहनेन. तदनन्तरन्ति सोतापत्तिफलानन्तरं. पठमं दस्सनमग्गफलानन्तरं अरहत्तं पापुणाति, ततो परिहीनो पुन वायमन्तो तदनन्तरं न अरहत्तं पापुणातीति का एत्थ युत्तीति अधिप्पायो. परवादी नाम युत्तम्पि वदति अयुत्तम्पीति किं तस्स वादे युत्तिगवेसनायाति पन दट्ठब्बं. अपरिहानसभावो भावनामग्गो अरियमग्गत्ता दस्सनादस्सनमग्गो विय. न चेत्थ असिद्धतासङ्का लोकुत्तरमग्गस्स परस्सपि अरियमग्गभावस्स सिद्धत्ता, नापि लोकियमग्गेन अनेकन्तिकता अरियसद्देन विसेसितत्ता. तथा न विरुद्धता दुतियमग्गादीनं भावनामग्गभावस्स ओळारिककिलेसप्पहानादीनञ्च परस्सपि आगमतो सिद्धत्ता.

अरियपुग्गलसंसन्दनपरिहानिकथावण्णना निट्ठिता.

३. सुत्तसाधनपरिहानिकथावण्णना

२६५. पुग्गलपञ्ञत्तिअट्ठकथायं ‘‘पत्ति, फुसना’’ति च पच्चक्खतो अधिगमो अधिप्पेतोति वुत्तं ‘‘पत्तब्बं वदतीति आह फुसनारह’’न्ति.

२६७. कतसन्निट्ठानस्साति इमस्मिं सत्ताहे मासे उतुम्हि अन्तोवस्से वा अञ्ञं आराधेस्सामीति कतनिच्छयस्स.

सुत्तसाधनपरिहानिकथावण्णना निट्ठिता.

परिहानिकथावण्णना निट्ठिता.

३. ब्रह्मचरियकथा

१. सुद्धब्रह्मचरियकथावण्णना

२६९. हेट्ठापीति परनिम्मितवसवत्तिदेवेहि हेट्ठापि. मग्गभावनम्पि न इच्छन्तीति विञ्ञायति ‘‘इध ब्रह्मचरियवासो’’ति इमिना ‘‘द्वेपि ब्रह्मचरियवासा नत्थि देवेसूति उपलद्धिवसेना’’ति वुत्तत्ता.

२७०. तस्सेवाति परवादिनो एव. पुग्गलवसेनाति ‘‘गिहीनञ्चेव एकच्चानञ्च देवान’’न्ति एवं पुग्गलवसेन. तस्साति परवादिनो. पटिक्खेपो न युत्तोति एवं पुग्गलवसेन अत्थयोजना न युत्ताति अधिप्पायो. पुग्गलाधिट्ठानेन पन कतापि अत्थवण्णना ओकासवसेन परिच्छिज्जतीति नायं दोसो. तस्सायं अधिप्पायोति अयं ‘‘गिहीनञ्चेवा’’तिआदिना वुत्तो तस्स परवादिनो यदि अधिप्पायो, एवं सञ्ञाय परवादिनो सकवादिना समानादायोति न निग्गहारहो सिया. तेनाह ‘‘सक…पे… तब्बो’’ति. पठमं पन अनुजानित्वा पच्छा पटिक्खेपेनेव निग्गहेतब्बता वेदितब्बा. केचि ‘‘यत्थ नत्थि पब्बज्जा, नत्थि तत्थ ब्रह्मचरियवासोति पुच्छाय एकच्चानं मनुस्सानं मग्गप्पटिवेधं सन्धाय परवादिनो पटिक्खेपो. यदिपि सो देवानं मग्गप्पटिलाभं न इच्छति, सम्भवन्तं पन सब्बं दस्सेतुं अट्ठकथायं ‘गिहीन’मिच्चेव अवत्वा ‘एकच्चानञ्च देवान’न्ति वुत्त’’न्ति वदन्ति, तं न सुन्दरं ‘‘सन्धाया’’ति वुत्तत्ता, पुरिमोयेवत्थो युत्तो.

सुद्धब्रह्मचरियकथावण्णना निट्ठिता.

२. संसन्दनब्रह्मचरियकथावण्णना

२७३. रूपावचरमग्गेनाति रूपावचरज्झानेन. तञ्हि रूपभवूपपत्तिया उपायभावतो मग्गोति वुत्तो. यथाह ‘‘रूपुपपत्तिया मग्गं भावेती’’ति (ध. स. १६०). इदन्ति इदं रूपावचरज्झानं. ‘‘इधविहायनिट्ठहेतुभूतो रूपावचरमग्गो’’तिआदिकं दीपेन्तं वचनं अनागामिमग्गस्स तब्भावदीपकेन ‘‘इध भावितमग्गो’’तिआदिकेन कथं समेतीति चोदेत्वा यथा समेति, तं दस्सेतुं ‘‘पुब्बे पना’’तिआदि वुत्तं. तत्थ ‘‘पुब्बे’’ति इमिना ‘‘इध भावितमग्गो’’तिआदिकं वदन्ति, इधापि पन ‘‘रूपावचरमग्गेना’’तिआदिकं. तत्थ अनागामी एवाति अनागामिफलट्ठो एव. झानानागामीति असमुच्छिन्नज्झत्तसंयोजनोपि रूपभवे उप्पज्जित्वा अनावत्तिधम्ममग्गं भावेत्वा तत्थेव परिनिब्बायनतो. अधिप्पायोति यथावुत्तो द्विन्नं अट्ठकथावचनानं अविरोधदीपको अधिप्पायो.

इधाति कामलोके. तत्थाति ब्रह्मलोके. एत्थ च परवादी एवं पुच्छितब्बो ‘‘तीहि, भिक्खवे, ठानेही’’ति सुत्तं किं यथारुतवसेन गहेतब्बत्थं, उदाहु सन्धायभासितन्ति? तत्थ जानमानो सन्धायभासितन्ति वदेय्य. अञ्ञथा ‘‘परनिम्मितवसवत्तिदेवे उपादाया’’तिआदि वत्तुं न सक्का ‘‘देवे च तावतिंसे’’ति वुत्तत्ता. यथा हि तस्स ‘‘सेय्यथापि देवेहि तावतिंसेहि सद्धिं मन्तेत्वा’’तिआदीसु विय सक्कं देवराजानं उपादाय कामावचरदेवेसु तावतिंसदेवा पाकटा पञ्ञाताति तेसं गहणं, न तेयेव अधिप्पेताति सुत्तपदस्स सन्धायभासितत्थं सम्पटिच्छितब्बं, एवं ‘‘इध ब्रह्मचरियवासो’’ति एत्थापि अनवज्जसुखअब्यासेकसुखनेक्खम्मसुखादिसन्निस्सयभावेन महानिसंसताय सासने पब्बज्जा ‘‘इध ब्रह्मचरियवासो’’ति इमस्मिं सुत्ते अधिप्पेता. सा हि उत्तरकुरुकानं देवानञ्च अनोकासभावतो दुक्करा दुल्लभा च. तत्थ सूरियपरिवत्तादीहिपि देवेसु मग्गपटिलाभाय अत्थिता विभावेतब्बा, उत्तरकुरुकानं पन विसेसानधिगमभावो उभिन्नम्पि इच्छितो एवाति.

संसन्दनब्रह्मचरियकथावण्णना निट्ठिता.

ब्रह्मचरियकथावण्णना निट्ठिता.

३. ओधिसोकथावण्णना

२७४. ओधिसोति भागसो, भागेनाति अत्थो. भागो नाम यस्मा एकदेसो होति, तस्मा ‘‘एकदेसेन एकदेसेना’’ति वुत्तं. तत्थ यदि चतुन्नं मग्गानं वसेन समुदयपक्खिकस्स किलेसगणस्स चतुभागेहि पहानं ‘‘ओधिसो पहान’’न्ति अधिप्पेतं, इच्छितमेवेतं सकवादिस्स ‘‘तिण्णं संयोजनानं परिक्खया दिट्ठिगतानं पहानाया’’ति च आदिवचनतो. यस्मा पन मग्गो चतूसु सच्चेसु नानाभिसमयवसेन किच्चकरो, न एकाभिसमयवसेनाति परवादिनो लद्धि, तस्मा यथा ‘‘मग्गो कालेन दुक्खं परिजानाति, कालेन समुदयं पजहती’’तिआदिना नानक्खणवसेन सच्चेसु पवत्ततीति इच्छितो, एवं पच्चेकम्पि नानक्खणवसेन पवत्तेय्य. तथा सति दुक्खादीनं एकदेसएकदेसमेव परिजानाति पजहतीति दस्सेतुं पाळियं ‘‘सोतापत्ति…पे… एकदेसे पजहती’’तिआदि वुत्तं. सति हि नानाभिसमये पठममग्गादीहि पहातब्बानं संयोजनत्तयादीनं दुक्खदस्सनादीहि एकदेसएकदेसप्पहानं सियाति एकदेससोतापत्तिमग्गट्ठादिता, ततो एव एकदेससोतापन्नादिता च आपज्जति अनन्तरफलत्ता लोकुत्तरकुसलानं, न च तं युत्तं. न हि कालभेदेन विना सो एव सोतापन्नो, असोतापन्नो चाति सक्का विञ्ञातुं. तेनाह ‘‘एकदेसं सोतापन्नो, एकदेसं न सोतापन्नो’’तिआदि.

अपिचायं नानाभिसमयवादी एवं पुच्छितब्बो ‘‘मग्गञाणं सच्चानि पटिविज्झन्तं किं आरम्मणतो पटिविज्झति, उदाहु किच्चतो’’ति. यदि आरम्मणतोति वदेय्य, तस्स विपस्सनाञाणस्स विय दुक्खसमुदयानं अच्चन्तपरिच्छेदसमुच्छेदा न युत्ता ततो अनिस्सटत्ता, तथा मग्गदस्सनं. न हि सयमेव अत्तानं आरब्भ पवत्ततीति युत्तं, मग्गन्तरपरिकप्पनायं अनवट्ठानं आपज्जतीति, तस्मा तीणि सच्चानि किच्चतो, निरोधं किच्चतो आरम्मणतो च पटिविज्झतीति एवमसम्मोहतो पटिविज्झन्तस्स मग्गञाणस्स नत्थेव नानाभिसमयो. वुत्तञ्हेतं ‘‘यो, भिक्खवे, दुक्खं पस्सति, दुक्खसमुदयम्पि सो पस्सती’’तिआदि. न चेतं कालन्तरदस्सनं सन्धाय वुत्तं. ‘‘यो नु खो, आवुसो, दुक्खं पस्सति, दुक्खसमुदयम्पि सो पस्सति, दुक्खनिरोधम्पि…पे… दुक्खनिरोधगामिनिपटिपदम्पि सो पस्सती’’ति (सं. नि. ५.११००) एकसच्चदस्सनसमङ्गिनो अञ्ञसच्चदस्सनसमङ्गिभावविचारणायं तदत्थसाधनत्थं आयस्मता गवंपतित्थेरेन आभतत्ता पच्चेकञ्च सच्चत्तयदस्सनस्स योजितत्ता. अञ्ञथा पुरिमदिट्ठस्स पुन अदस्सनतो समुदयादिदस्सने दुक्खादिदस्सनमयोजनीयं सिया. न हि लोकुत्तरमग्गो लोकियमग्गो विय कतकारिभावेन पवत्तति समुच्छेदकत्ता. तथा योजने च सब्बं दस्सनं दस्सनन्तरपरन्ति दस्सनानुपरमो सिया. एवं आगमतो युत्तितो च नानाभिसमयस्स असम्भवतो पच्चेकं मग्गानं ओधिसो पहानं नत्थीति निट्ठमेत्थ गन्तब्बं.

ओधिसोकथावण्णना निट्ठिता.

४. जहतिकथावण्णना

१. नसुत्ताहरणकथावण्णना

२८०. यदिपि पाळियं ‘‘तयो मग्गे भावेती’’ति वुत्तं, मग्गभावना पन यावदेव किलेससमुच्छिन्दनत्थाति ञत्वा ‘‘किच्चसब्भावन्ति तीहि पहातब्बस्स पहीनत’’न्ति आह. तत्थ तीहीति हेट्ठिमेहि तीहि अरियमग्गेहि पहातब्बस्स अज्झत्तसंयोजनस्स पहीनतं समुच्छिन्दनन्ति अत्थो. तं पन किच्चन्ति अधोभागियसंयोजनेसु मग्गस्स पहानाभिसमयकिच्चं. तेनेव मग्गेनाति अनागामिमग्गेनेव. एतं न समेतीति एवं मग्गुप्पादतो पगेव कामरागब्यापादा पहीयन्तीति लद्धिकित्तनं इमिना मग्गस्स किच्चसब्भावकथनेन न समेति न युज्जति. तस्माति इमिना यथावुत्तमेव विरोधं पच्चामसति. पहीनानन्ति विक्खम्भितानं. यो हि झानलाभी झानेन यथाविक्खम्भिते किलेसे मग्गेन समुच्छिन्दति, सो इधाधिप्पेतो. तेनाह ‘‘दस्सनमग्गे…पे… अधिप्पायो’’ति.

जहतिकथावण्णना निट्ठिता.

५. सब्बमत्थीतिकथावण्णना

१. वादयुत्तिवण्णना

२८२. सब्बं अत्थीति एत्थ यस्मा पच्चुप्पन्नं विय अतीतानागतम्पि धरमानसभावन्ति परवादिनो लद्धि, तस्मा सब्बन्ति कालविभागतो अतीतादिभेदं सब्बं. सो पन ‘‘यम्पि नत्थि, तम्पि अत्थी’’ति कालविमुत्तस्स वसेन अनुयोगो, तं अतिप्पसङ्गदस्सनवसेन परवादिपटिञ्ञाय दोसारोपनं. नयदस्सनं वा अतीतानागतानं नत्थिभावस्स. अत्थीति पन अयं अत्थिभावो यस्मा देसकालाकारधम्मेहि विना न होति, तस्मा तं ताव तेहि सद्धिं योजेत्वा अनुयोगं दस्सेतुं ‘‘सब्बत्थ सब्बमत्थी’’तिआदिना पाळि पवत्ता. तत्थ यदिपि सब्बत्थाति इदं सामञ्ञवचनं, तं पन यस्मा विसेसनिविट्ठं होति, परतो च सब्बेसूति धम्मा विभागतो वुच्चन्ति, तस्मा ओळारिकस्स पाकटस्स रूपधम्मसमुदायस्स वसेन अत्थं दस्सेतुं अट्ठकथायं ‘‘सब्बत्थाति सब्बस्मिं सरीरे’’ति वुत्तं, निदस्सनमत्तं वा एतं दट्ठब्बं. तथा च काणादकापिलेहि पटिञ्ञायमाना आकासकालादिसत्तपकतिपुरिसा विय परवादिना पटिञ्ञायमानं सब्बं सब्बब्यापीति आपन्नमेव होतीति. ‘‘सब्बत्थ सरीरे’’ति च ‘‘तिले तेल’’न्ति विय ब्यापने भुम्मन्ति सरीरपरियापन्नेन सब्बेन भवितब्बन्ति वुत्तं ‘‘सिरसि पादा…पे… अत्थो’’ति.

सब्बस्मिं काले सब्बमत्थीति योजना. एतस्मिं पक्खेयेवस्स अञ्ञवादो परिदीपितो सिया ‘‘यं अत्थि, अत्थेव तं, यं नत्थि, नत्थेव तं, असतो नत्थि सम्भवो, सतो नत्थि विनासो’’ति. एवं सब्बेनाकारेन सब्बं सब्बेसु धम्मेसु सब्बं अत्थीति अत्थोति सम्बन्धो. इमेहि पन पक्खेहि ‘‘सब्बं सब्बसभावं, अनेकसत्तिनिचिताभावा असतो नत्थि सम्भवो’’ति वादो परिदीपितो सिया. योगरहितन्ति केनचि युत्तायुत्तलक्खणसंयोगरहितं. तं पन एकसभावन्ति संयोगरहितं नाम अत्थतो एकसभावं, एकधम्मोति अत्थो. एतेन देववादीनं ब्रह्मदस्सनं अत्थेवातिवादो परिदीपितो सिया. अत्थीति पुच्छतीति यदि सब्बमत्थीति तव वादो, यथावुत्ताय मम दिट्ठिया सम्मादिट्ठिभावो अत्थीति एकन्तेन तया सम्पटिच्छितब्बो, तस्मा ‘‘किं सो अत्थी’’ति पुच्छतीति अत्थो.

वादयुत्तिवण्णना निट्ठिता.

२. कालसंसन्दनकथावण्णना

२८५. अतीता …पे… करित्वाति एत्थायं सङ्खेपत्थो – अतीतं अनागतन्ति रूपस्स इमं विसेसं, एवं विसेसं वा रूपं अग्गहेत्वा पच्चुप्पन्नताविसेसविसिट्ठरूपमेव अप्पियं पच्चुप्पन्नरूपभावानं समानाधिकरणत्ता एतस्मिंयेव विसये अप्पेतब्बं, वचीगोचरं पापेतब्बं सतिपि नेसं विसेसनविसेसितब्बतासङ्खाते विभागे तथापि अविभजितब्बं कत्वाति. यस्मा पन पाळियं ‘‘पच्चुप्पन्नन्ति वा रूपन्ति वा’’ति पच्चुप्पन्नरूपसद्देहि तदत्थस्स वत्तब्बाकारो इतिसद्देहि दस्सितो, तस्मा ‘‘पच्चुप्पन्नसद्देन…पे… वुत्तं होती’’ति आह. रूपपञ्ञत्तीति रूपायतनपञ्ञत्ति. सा हि सभावधम्मुपादाना तज्जापञ्ञत्ति. तेनेवाह ‘‘सभावपरिच्छिन्ने पवत्ता विज्जमानपञ्ञत्ती’’ति. रूपसमूहं उपादायाति तंतंअत्तपञ्ञत्तिया उपादानभूतानं अभावविभावनाकारेन पवत्तमानानं रूपधम्मानं समूहं उपादाय. उपादानुपादानम्पि हि उपादानमेवाति. तस्माति समूहुपादायाधीनताय अविज्जमानपञ्ञत्तिभावतो. विगमावत्तब्बताति विगमस्स वत्थभावापगमस्स अवत्तब्बता. न हि ओदातताविगमेन अवत्थं होति. न पन युत्ता रूपभावस्स विगमावत्तब्बताति योजना. रूपभावोति च रूपायतनसभावो चक्खुविञ्ञाणस्स गोचरभावो. न हि तस्स पच्चुप्पन्नभावविगमे विगमावत्तब्बता युत्ता.

कालसंसन्दनकथावण्णना निट्ठिता.

वचनसोधनवण्णना

२८८. अनागतं वा पच्चुप्पन्नं वाति एत्थ वा-सद्दो अनियमत्थो यथा ‘‘खदिरे वा बन्धितब्बं पलासे वा’’ति. तस्मा ‘‘हुत्वा होती’’ति एत्थ होति-सद्दो अनागतपच्चुप्पन्नेसु यं किञ्चि पधानं कत्वा सम्बन्धं लभतीति दस्सेन्तो ‘‘अनागतं…पे… दट्ठब्ब’’न्ति आह. तत्थ पच्चुप्पन्नं होन्तन्ति पच्चुप्पन्नं जायमानं पच्चुप्पन्नभावं लभन्तं. तेनाह ‘‘तञ्ञेव अनागतं तं पच्चुप्पन्नन्ति लद्धिवसेना’’ति. तम्पि हुत्वा होतीति यं अनागतं हुत्वा पच्चुप्पन्नभावप्पत्तिया ‘‘हुत्वा होती’’ति वुत्तं, किं तदपि पुन हुत्वा होतीति पुच्छति. तब्भावाविगमतोति पच्चुप्पन्नभावतो हुत्वाहोतिभावानुपगमतो. पच्चुप्पन्नाभावतोति पच्चुप्पन्नताय अभावतो.

वचनं अरहतीति इमिना वचनमत्ते न कोचि दोसोति दस्सेति. इदं वुत्तं होति – यदिपि तस्स पुन हुत्वा भूतस्स पुन हुत्वाहोतिभावो नत्थि, पुनप्पुनं ञापेतब्बताय पन दुतियं ततो परम्पि तथा वत्तब्बतं अरहतीति ‘‘आमन्ता’’ति पटिजानातीति. धम्मेति सभावधम्मे. तप्पटिक्खेपतो अधम्मे अभावधम्मे. तेनाह ‘‘ससविसाणे’’ति.

पटिक्खित्तनयेनाति ‘‘हुत्वा होति, हुत्वा होती’’ति एत्थ पुब्बे यदेतं तया ‘‘अनागतं हुत्वा पच्चुप्पन्नं होती’’ति वदता ‘‘तंयेव अनागतं तं पच्चुप्पन्न’’न्ति लद्धिवसेन ‘‘अनागतं वा पच्चुप्पन्नं वा हुत्वा होती’’ति वुत्तं, ‘‘किं ते तम्पि हुत्वा होती’’ति पुच्छिते यो परवादिना हुत्वा भूतस्स पुन हुत्वाअभावतो ‘‘न हेवा’’ति पटिक्खेपो कतो, तेन पटिक्खित्तनयेन. स्वायं यदेव रूपादि अनागतं, तदेव पच्चुप्पन्नन्ति सतिपि अत्थाभेदे अनागतपच्चुप्पन्नन्ति पन अत्थेव कालभेदोति तंकालभेदविरोधाय पटिक्खेपो पवत्तोति आह ‘‘पटिक्खित्तनयेनाति कालनानत्तेना’’ति. तेन हि सो अयञ्च पटिक्खेपो नीतो पवत्तितोति. पटिञ्ञातनयेनाति इदम्पि यथावुत्तपटिक्खेपानन्तरं यं पटिञ्ञातं, तं सन्धायाह. यथा हि सा पटिञ्ञा अत्थाभेदेन नीता पवत्तिता, तथायम्पि. तेनेवाह ‘‘अत्थानानत्तेना’’ति, अनागतादिप्पभेदाय कालपञ्ञत्तिया उपादानभूतस्स अत्थस्स अभेदेनाति अत्थो. यथा उपादानभूतरूपादिअत्थाभेदेपि तेसं खणत्तयानावत्ति तंसमङ्गिता अनागतपच्चुप्पन्नभावावत्तिता, तथा तत्थ वुच्चमाना हुत्वाहोतिभावा यथाक्कमं पुरिमपच्छिमेसु पवत्तिता पुरिमपच्छिमकिरियाति कत्वाति इममत्थं दस्सेन्तो ‘‘अत्थानानत्तं…पे… पटिजानाती’’ति वत्वा पुन ‘‘अत्थानानत्तमेव ही’’तिआदिना तमेव अत्थं समत्थेति. यथा पन ‘‘तं जीवं तं सरीर’’न्ति पटिजानन्तस्स जीवोव सरीरं, सरीरमेव जीवोति जीवसरीरानं अनञ्ञत्तं आपज्जति, एवं ‘‘तञ्ञेव अनागतं तं पच्चुप्पन्न’’न्ति च पटिजानन्तस्स अनागतपच्चुप्पन्नानं अनञ्ञत्तं आपन्नन्ति पच्चुप्पन्नानागतेसु वुत्ता होतिभावहुत्वाभावा अनागतपच्चुप्पन्नेसुपि आपज्जेय्युन्ति वुत्तं अट्ठकथायं ‘‘एवं सन्ते अनागतम्पि हुत्वाहोति नाम, पच्चुप्पन्नम्पि हुत्वाहोतियेव नामा’’ति.