२. कालसंसन्दनकथावण्णना

२८५. अतीता …पे… करित्वाति एत्थायं सङ्खेपत्थो – अतीतं अनागतन्ति रूपस्स इमं विसेसं, एवं विसेसं वा रूपं अग्गहेत्वा पच्चुप्पन्नताविसेसविसिट्ठरूपमेव अप्पियं पच्चुप्पन्नरूपभावानं समानाधिकरणत्ता एतस्मिंयेव विसये अप्पेतब्बं, वचीगोचरं पापेतब्बं सतिपि नेसं विसेसनविसेसितब्बतासङ्खाते विभागे तथापि अविभजितब्बं कत्वाति. यस्मा पन पाळियं ‘‘पच्चुप्पन्नन्ति वा रूपन्ति वा’’ति पच्चुप्पन्नरूपसद्देहि तदत्थस्स वत्तब्बाकारो इतिसद्देहि दस्सितो, तस्मा ‘‘पच्चुप्पन्नसद्देन…पे… वुत्तं होती’’ति आह. रूपपञ्ञत्तीति रूपायतनपञ्ञत्ति. सा हि सभावधम्मुपादाना तज्जापञ्ञत्ति. तेनेवाह ‘‘सभावपरिच्छिन्ने पवत्ता विज्जमानपञ्ञत्ती’’ति. रूपसमूहं उपादायाति तंतंअत्तपञ्ञत्तिया उपादानभूतानं अभावविभावनाकारेन पवत्तमानानं रूपधम्मानं समूहं उपादाय. उपादानुपादानम्पि हि उपादानमेवाति. तस्माति समूहुपादायाधीनताय अविज्जमानपञ्ञत्तिभावतो. विगमावत्तब्बताति विगमस्स वत्थभावापगमस्स अवत्तब्बता. न हि ओदातताविगमेन अवत्थं होति. न पन युत्ता रूपभावस्स विगमावत्तब्बताति योजना. रूपभावोति च रूपायतनसभावो चक्खुविञ्ञाणस्स गोचरभावो. न हि तस्स पच्चुप्पन्नभावविगमे विगमावत्तब्बता युत्ता.

कालसंसन्दनकथावण्णना निट्ठिता.

वचनसोधनवण्णना

२८८. अनागतं वा पच्चुप्पन्नं वाति एत्थ वा-सद्दो अनियमत्थो यथा ‘‘खदिरे वा बन्धितब्बं पलासे वा’’ति. तस्मा ‘‘हुत्वा होती’’ति एत्थ होति-सद्दो अनागतपच्चुप्पन्नेसु यं किञ्चि पधानं कत्वा सम्बन्धं लभतीति दस्सेन्तो ‘‘अनागतं…पे… दट्ठब्ब’’न्ति आह. तत्थ पच्चुप्पन्नं होन्तन्ति पच्चुप्पन्नं जायमानं पच्चुप्पन्नभावं लभन्तं. तेनाह ‘‘तञ्ञेव अनागतं तं पच्चुप्पन्नन्ति लद्धिवसेना’’ति. तम्पि हुत्वा होतीति यं अनागतं हुत्वा पच्चुप्पन्नभावप्पत्तिया ‘‘हुत्वा होती’’ति वुत्तं, किं तदपि पुन हुत्वा होतीति पुच्छति. तब्भावाविगमतोति पच्चुप्पन्नभावतो हुत्वाहोतिभावानुपगमतो. पच्चुप्पन्नाभावतोति पच्चुप्पन्नताय अभावतो.

वचनं अरहतीति इमिना वचनमत्ते न कोचि दोसोति दस्सेति. इदं वुत्तं होति – यदिपि तस्स पुन हुत्वा भूतस्स पुन हुत्वाहोतिभावो नत्थि, पुनप्पुनं ञापेतब्बताय पन दुतियं ततो परम्पि तथा वत्तब्बतं अरहतीति ‘‘आमन्ता’’ति पटिजानातीति. धम्मेति सभावधम्मे. तप्पटिक्खेपतो अधम्मे अभावधम्मे. तेनाह ‘‘ससविसाणे’’ति.

पटिक्खित्तनयेनाति ‘‘हुत्वा होति, हुत्वा होती’’ति एत्थ पुब्बे यदेतं तया ‘‘अनागतं हुत्वा पच्चुप्पन्नं होती’’ति वदता ‘‘तंयेव अनागतं तं पच्चुप्पन्न’’न्ति लद्धिवसेन ‘‘अनागतं वा पच्चुप्पन्नं वा हुत्वा होती’’ति वुत्तं, ‘‘किं ते तम्पि हुत्वा होती’’ति पुच्छिते यो परवादिना हुत्वा भूतस्स पुन हुत्वाअभावतो ‘‘न हेवा’’ति पटिक्खेपो कतो, तेन पटिक्खित्तनयेन. स्वायं यदेव रूपादि अनागतं, तदेव पच्चुप्पन्नन्ति सतिपि अत्थाभेदे अनागतपच्चुप्पन्नन्ति पन अत्थेव कालभेदोति तंकालभेदविरोधाय पटिक्खेपो पवत्तोति आह ‘‘पटिक्खित्तनयेनाति कालनानत्तेना’’ति. तेन हि सो अयञ्च पटिक्खेपो नीतो पवत्तितोति. पटिञ्ञातनयेनाति इदम्पि यथावुत्तपटिक्खेपानन्तरं यं पटिञ्ञातं, तं सन्धायाह. यथा हि सा पटिञ्ञा अत्थाभेदेन नीता पवत्तिता, तथायम्पि. तेनेवाह ‘‘अत्थानानत्तेना’’ति, अनागतादिप्पभेदाय कालपञ्ञत्तिया उपादानभूतस्स अत्थस्स अभेदेनाति अत्थो. यथा उपादानभूतरूपादिअत्थाभेदेपि तेसं खणत्तयानावत्ति तंसमङ्गिता अनागतपच्चुप्पन्नभावावत्तिता, तथा तत्थ वुच्चमाना हुत्वाहोतिभावा यथाक्कमं पुरिमपच्छिमेसु पवत्तिता पुरिमपच्छिमकिरियाति कत्वाति इममत्थं दस्सेन्तो ‘‘अत्थानानत्तं…पे… पटिजानाती’’ति वत्वा पुन ‘‘अत्थानानत्तमेव ही’’तिआदिना तमेव अत्थं समत्थेति. यथा पन ‘‘तं जीवं तं सरीर’’न्ति पटिजानन्तस्स जीवोव सरीरं, सरीरमेव जीवोति जीवसरीरानं अनञ्ञत्तं आपज्जति, एवं ‘‘तञ्ञेव अनागतं तं पच्चुप्पन्न’’न्ति च पटिजानन्तस्स अनागतपच्चुप्पन्नानं अनञ्ञत्तं आपन्नन्ति पच्चुप्पन्नानागतेसु वुत्ता होतिभावहुत्वाभावा अनागतपच्चुप्पन्नेसुपि आपज्जेय्युन्ति वुत्तं अट्ठकथायं ‘‘एवं सन्ते अनागतम्पि हुत्वाहोति नाम, पच्चुप्पन्नम्पि हुत्वाहोतियेव नामा’’ति.

अनुञ्ञातपञ्हस्साति ‘‘तञ्ञेव अनागतं तं पच्चुप्पन्नन्ति? आमन्ता’’ति एवं अत्थानानत्तं सन्धाय अनुञ्ञातस्स अत्थस्स. ञातुं इच्छितो हि अत्थो पञ्हो. दोसो वुत्तोति अनागतं हुत्वा पच्चुप्पन्नभूतस्स पुन अनागतं हुत्वा पच्चुप्पन्नभावापत्तिसङ्खातो दोसो वुत्तो पुरिमनये. पच्छिमनये पन अनागतपच्चुप्पन्नेसु एकेकस्स हुत्वाहोतिभावापत्तिसङ्खातो दोसो वुत्तोति अत्थो. पटिक्खित्तपञ्हन्ति ‘‘तंयेव अनागतं तं पच्चुप्पन्नन्ति? न हेवं वत्तब्बे’’ति एवं कालनानत्तं सन्धाय पटिक्खित्तपञ्हं. तेनाति अनागतपच्चुप्पन्नानं होतिहुत्वाभावपटिक्खेपेन. चोदेतीति अनागतं तेन होति नाम, पच्चुप्पन्नं तेन हुत्वा नाम, उभयम्पि अनञ्ञत्ता उभयसभावन्ति चोदेति. एत्थाति ‘‘हुत्वा होती’’ति एतस्मिं पञ्हे कथं होति दोसोति चोदेतीति. ‘‘तस्सेवा’’ति परिहरति. कथं कत्वा चोदना, कथञ्च कत्वा परिहारो? अनुजाननपटिक्खेपानं भिन्नविसयताय चोदना, अत्थाभेदकालभेदविसयत्ता अभिन्नाधारताय तेसं परिहारो. तस्सेवाति हि परवादिनो एवाति अत्थो.

तदुभयं गहेत्वाति ‘‘तं अनागतं तं पच्चुप्पन्न’’न्ति उभयं एकज्झं गहेत्वा. एकेकन्ति तेसु एकेकं. एकेकमेवाति उभयं एकज्झं अग्गहेत्वा एकेकमेव विसुं विसुं इमस्मिं पक्खे तथा न युत्तन्ति अत्थो. एस नयोति अतिदेसं कत्वा संखित्तत्ता तं दुब्बिञ्ञेय्यन्ति ‘‘अनागतस्स ही’’तिआदिना विवरति. पटिजानितब्बं सिया अनागतपच्चुप्पन्नानं यथाक्कमं होतिहुत्वाभावतोति अधिप्पायो. ‘‘यदेतं तया’’तिआदिना पवत्तो संवण्णनानयो पुरिमनयो, तत्थ हि ‘‘यदि ते अनागतं हुत्वा’’तिआदिना हुत्वाहोतिभावो चोदितो. ‘‘अपरो नयो’’तिआदिको दुतियनयो. तत्थ हि ‘‘अनागतस्स…पे… हुत्वाहोतियेव नामा’’ति अनागतादीसु एकेकस्स हुत्वाहोतिनामता चोदिता.

वचनसोधनवण्णना निट्ठिता.

अतीतञाणादिकथावण्णना

२९०. कथं वुच्चतीति कस्मा वुत्तं. तेनाति हि इमिना दुतियपुच्छाय ‘‘अतीतं ञाण’’न्ति इदं पच्चामट्ठं, तञ्च पच्चुप्पन्नं ञाणं, अतीतधम्मारम्मणताय अतीतन्ति वुत्तं. तेनाह अट्ठकथायं ‘‘पुन पुट्ठो अतीतारम्मणं पच्चुप्पन्नं ञाण’’न्तिआदि.

अतीतञाणादिकथावण्णना निट्ठिता.

अरहन्तादिकथावण्णना

२९१. ‘‘अरहं खीणासवो’’तिआदिना सुत्तविरोधो पाकटोति इदमेव दस्सेन्तो ‘‘युत्तिविरोधो…पे… दट्ठब्बो’’ति आह. तत्थ अनानत्तन्ति अविसेसो. एवमादिकोति आदि-सद्देन कतकिच्चताभावो अनोहितभारताति एवमादीनं सङ्गहो दट्ठब्बो.

अरहन्तादिकथावण्णना निट्ठिता.

पदसोधनकथावण्णना

२९५. यो अतीतसद्दाभिधेय्यो अत्थो, सो अत्थिसद्दाभिधेय्योति द्वेपि समानाधिकरणत्थाति कत्वा वुत्तं ‘‘अतीतअत्थिसद्दानं एकत्थत्ता’’ति, न, अतीतसद्दाभिधेय्यस्सेव अत्थिसद्दाभिधेय्यत्ता. तेनाह ‘‘अत्थिसद्दत्थस्स च न्वातीतभावतो’’ति. तेन किं सिद्धन्ति आह ‘‘अतीतं न्वातीतं, न्वातीतञ्च अतीतं होती’’ति. इदं वुत्तं होति – यदि तव मतेन अतीतं अत्थि, अत्थि च न्वातीतन्ति अतीतञ्च नो अतीतं सिया, तथा अत्थि नो अतीतं अतीतञ्च नो अतीतं अतीतं सियाति, यथा ‘‘अतीतं अत्थी’’ति एत्थ अतीतमेव अत्थीति नायं नियमो गहेतब्बो अनतीतस्सपि अत्थिभावस्स इच्छितत्ता. तेनेवाह ‘‘अत्थि सिया अतीतं, सिया न्वातीत’’न्ति. येन हि आकारेन अतीतस्स अत्थिभावो परवादिना इच्छितो, तेनाकारेन अनतीतस्स अनागतस्स पच्चुप्पन्नस्स च सो इच्छितो. केन पन आकारेन इच्छितोति? सङ्खताकारेन. तेन वुत्तं ‘‘तेनातीतं न्वातीतं, न्वातीतं अतीत’’न्ति. तस्मा अतीतं अत्थियेवाति एवमेत्थ नियमो गहेतब्बो. अत्थिभावे हि अतीतं नियमितं, न अतीते अत्थिभावो नियमितो, ‘‘न पन निब्बानं अत्थी’’ति एत्थ पन निब्बानमेव अत्थीति अयम्पि नियमो सम्भवतीति सो एव गहेतब्बो. यदिपि हि निब्बानं परमत्थतो अत्थिभावं उपादाय उत्तरपदावधारणं लब्भति तदञ्ञस्सपि अभावतो, तथापि असङ्खताकारेन अञ्ञस्स अनुपलब्भनतो तथा निब्बानमेव अत्थीति पुरिमपदावधारणे अत्थे गय्हमाने ‘‘अत्थि सिया निब्बानं, सिया नो निब्बान’’न्ति चोदना अनोकासा. अतीतादीसु पन पुरिमपदावधारणं परवादिना न गहितन्ति नत्थेत्थ अतिप्पसङ्गो. अग्गहणञ्चस्स पाळितो एव विञ्ञायति. एवमेत्थ अतीतादीनं अत्थितं वदन्तस्स परवादिस्सेवायं इट्ठविघातदोसापत्ति, न पन निब्बानस्स अत्थितं वदन्तस्स सकवादिस्साति. पटिपादना पतिट्ठापना वेदितब्बा.

एत्थाह ‘‘अतीतं अत्थी’’तिआदिना किं पनायं अतीतानागतानं परमत्थतो अत्थिभावो अधिप्पेतो, उदाहु न परमत्थतो. किञ्चेत्थ – यदि ताव परमत्थतो, सब्बकालं अत्थिभावतो सङ्खारानं सस्सतभावो आपज्जति, न च तं युत्तं आगमविरोधतो युत्तिविरोधतो च. अथ न परमत्थतो, ‘‘सब्बमत्थी’’तिआदिका चोदना निरत्थिका सिया, न निरत्थिका. सो हि परवादी ‘‘यं किञ्चि रूपं अतीतानागत’’न्तिआदिना अतीतानागतानम्पि खन्धभावस्स वुत्तत्ता असति च अतीते कुसलाकुसलस्स कम्मस्स आयतिं फलं कथं भवेय्य, तत्थ च पुब्बेनिवासञाणादि अनागते च अनागतंसञाणादि कथं पवत्तेय्य, तस्मा अत्थेव परमत्थतो अतीतानागतन्ति यं पटिजानाति, तं सन्धाय अयं कताति. एकन्तेन चेतं सम्पटिच्छितब्बं. येपि ‘‘सब्बं अत्थी’’ति वदन्ति अतीतं अनागतं पच्चुप्पन्नञ्च, ते सब्बत्थिवादाति.

चतुब्बिधा चेते ते सब्बत्थिवादा. तत्थ केचि भावञ्ञत्तिका. ते हि ‘‘यथा सुवण्णभाजनस्स भिन्दित्वा अञ्ञथा करियमानस्स सण्ठानस्सेव अञ्ञथत्तं, न वण्णादीनं, यथा च खीरं दधिभावेन परिणमन्तं रसवीरियविपाके परिच्चजति, न वण्णं, एवं धम्मापि अनागतद्धुनो पच्चुप्पन्नद्धं सङ्कमन्ता अनागतभावमेव जहन्ति, न अत्तनो सभावं. तथा पच्चुप्पन्नद्धुनो अतीतद्धं सङ्कमे’’ति वदन्ति. केचि लक्खणञ्ञत्तिका, ते पन ‘‘तीसु अद्धासु पवत्तमानो धम्मो अतीतो अतीतलक्खणयुत्तो, इतरलक्खणेहि अयुत्तो. तथा अनागतो पच्चुप्पन्नो च. यथा पुरिसो एकिस्सा इत्थिया रत्तो अञ्ञासु अरत्तो’’ति वदन्ति. अञ्ञे अवत्थञ्ञत्तिका, ते ‘‘तीसु अद्धासु पवत्तमानो धम्मो तं तं अवत्थं पत्वा अञ्ञो अञ्ञं निद्दिसीयति अवत्थन्तरतो, न सभावतो. यथा एकं अक्खं एकङ्गे निक्खित्तं एकन्ति वुच्चति, सतङ्गे सतन्ति, सहस्सङ्गे सहस्सन्ति, एवंसम्पदमिद’’न्ति. अपरे अञ्ञथञ्ञत्तिका, ते पन ‘‘तीसु अद्धासु पवत्तमानो धम्मो तं तं अपेक्खित्वा तदञ्ञसभावेन वुच्चति. यथा तं एका इत्थी माताति च वुच्चति धीता’’ति च. एवमेते चत्तारो सब्बत्थिवादा.

तेसु पठमो परिणामवादिताय कापिलपक्खिकेसु पक्खिपितब्बोति. दुतियस्सपि कालसङ्करो आपज्जति सब्बस्स सब्बलक्खणयोगतो. चतुत्थस्सपि सङ्करोव. एकस्सेव धम्मस्स पवत्तिक्खणे तयोपि काला समोधानं गच्छन्ति. पुरिमपच्छिमक्खणा हि अतीतानागता, मज्झिमो पच्चुप्पन्नोति. ततियस्स पन अवत्थञ्ञत्तिकस्स नत्थि सङ्करो धम्मकिच्चेन कालववत्थानतो. धम्मो हि सकिच्चक्खणे पच्चुप्पन्नो, ततो पुब्बे अनागतो, पच्छा अतीतोति.

तत्थ यदि अतीतम्पि धरमानसभावताय अत्थि अनागतम्पि, कस्मा तं अतीतन्ति वुच्चति अनागतन्ति वा, ननु वुत्तं ‘‘धम्मकिच्चेन कालववत्थानतो’’ति. यदि एवं पच्चुप्पन्नस्स चक्खुस्स किं किच्चं, अनवसेसपच्चयसमवाये फलुप्पादनं. एवं सति अनागतस्सपि चस्स तेन भवितब्बं अत्थिभावतोति लक्खणसङ्करो सिया. इदञ्चेत्थ वत्तब्बं, तेनेव सभावेन सतो धम्मस्स किच्चं, किच्चकरणे को विबन्धो, येन कदाचि करोति कदाचि न करोति पच्चयसमवायभावतो, किच्चस्स समवायाभावतोति चे? तं न, निच्चं अत्थिभावस्स इच्छितत्ता. ततो एव च अद्धुनं अववत्थानं. धम्मो हि तेनेव सभावेन विज्जमानो कस्मा कदाचि अतीतोति वुच्चति कदाचि अनागतोति कालस्स ववत्थानं न सिया. यो हि धम्मो अजातो, सो अनागतो. यो जातो न च निरुद्धो, सो पच्चुप्पन्नो. यो निरुद्धो, सो अतीतो. इदमेवेत्थ वत्तब्बं. यदि यथा वत्तमानं अत्थि, तथा अतीतं अनागतञ्च अत्थि, तस्स तथा सतो अजातता निरुद्धता च केन होतीति. तेनेव हि सभावेन सतो धम्मस्स कथमिदं सिज्झति अजातोति वा निरुद्धोति वा. किं तस्स पुब्बे नाहोसि, यस्स अभावतो अजातोति वुच्चति, किञ्च पच्छा नत्थि, यस्स अभावतो निरुद्धोति वुच्चति. तस्मा सब्बथापि अद्धत्तयं न सिज्झति, यदि अहुत्वा सङ्गति हुत्वा च विनस्सतीति न सम्पटिच्छन्ति. यं पन वुत्तं ‘‘सङ्खतलक्खणयोगतो न सस्सतभावप्पसङ्गो’’ति, तयिदं केवलं वाचावत्थुमत्तं उदयवयासम्भवतो, अत्थि च नाम सब्बदा सो धम्मो, न च निच्चोति कुतोयं वाचायुत्ति.

सभावो सब्बदा अत्थि, निच्चो धम्मो न वुच्चति;

धम्मो सभावतो नाञ्ञो, अहो धम्मेसु कोसलं.

यञ्च वुत्तं ‘‘यं किञ्चि रूपं अतीतानागत’’न्तिआदिना अतीतानागतानं खन्धभावस्स वुत्तत्ता अत्थेवाति, वदाम. अतीतं भूतपुब्बं, अनागतं यं सति पच्चये भविस्सति, तदुभयस्सपि रुप्पनादिसभावानातिवत्तनतो रूपक्खन्धादिभावो वुत्तो. यथाधम्मसभावानातिवत्तनतो अतीता धम्मा अनागता धम्माति, न धरमानसभावताय. को च एवमाह ‘‘पच्चुप्पन्नं विय तं अत्थी’’ति. कथं पनेतं अत्थीति? अतीतानागतसभावेन. इदं पन तवेव उपट्ठितं, कथं तं अतीतं अनागतञ्च वुच्चति, यदि निच्चकालं अत्थीति.

यं पन ‘‘न ताव कालं करोति, याव न तं पापं ब्यन्ती होती’’ति (म. नि. ३.२५०) सुत्ते वुत्तं, तं यस्मिञ्च सन्ताने कम्मं कतूपचितं, तत्थ तेनाहितं तंफलुप्पादनसमत्थतं सन्धाय वुत्तं, न अतीतस्स कम्मस्स धरमानसभावत्ता. तथा सति सकेन भावेन विज्जमानं कथं तं अतीतं नाम सिया. इत्थञ्चेतं एवं सम्पटिच्छितब्बं, यं सङ्खारा अहुत्वा सम्भवन्ति, हुत्वा पतिवेन्ति तेसं उदयतो पुब्बे वयतो च पच्छा न काचि ठिति नाम अत्थि, यतो अतीतानागतं अत्थीति वुच्चेय्य. तेन वुत्तं –

‘‘अनिधानगता भग्गा, पुञ्जो नत्थि अनागते;

उप्पन्ना येपि तिट्ठन्ति, आरग्गे सासपूपमा’’ति. (महानि. १०, ३९);

यदि चानागतं परमत्थतो सिया, अहुत्वा सम्भवन्तीति वत्तुं न सक्का. पच्चुप्पन्नकाले अहुत्वा सम्भवन्तीति चे? न, धम्मप्पवत्तिमत्तत्ता कालस्स. अथ अत्तनो सभावेन अहुत्वा सम्भवन्तीति, सिद्धमेतं अनागतं परमत्थतो नत्थीति. यञ्च वुत्तं ‘‘असति अतीते कुसलाकुसलस्स कम्मस्स आयतिं फलं कथं भवेय्या’’ति, न खो पनेत्थ अतीतकम्मतो फलुप्पत्ति इच्छिता, अथ खो तस्स कतत्ता तदाहितविसेसतो सन्तानतो. वुत्तञ्हेतं भगवता ‘‘कामावचरस्स कुसलस्स कम्मस्स कतत्ता उपचितत्ता विपाकं चक्खुविञ्ञाणं उप्पन्नं होती’’ति (ध. स. ४३१). यस्स पन अतीतानागतं परमत्थतो अत्थि, तस्स फलं निच्चमेव अत्थीति किं तत्थ कम्मस्स सामत्थियं. उप्पादने चे, सिद्धमिदं अहुत्वा भवतीति. यं पन वुत्तं ‘‘असति अतीतानागते कथं तत्थ ञाणं पवत्तेय्या’’ति, यथा तं आलम्बणं, तं तथा अत्थि, कथञ्च तं आलम्बणं, अहोसि भविस्सति चाति. न हि कोचि अतीतं अनुस्सरन्तो अत्थीति अनुस्सरति, अथ खो अहोसीति. यथा पन वत्तमानं आरम्मणं अनुभूतं, तथा तं अतीतं अनुस्सरति. यथा च वत्तमानं भविस्सति, तथा बुद्धादीहि गय्हति. यदि च तं तथेव अत्थि, वत्तमानमेव तं सिया. अथ नत्थि, सिद्धं ‘‘असन्तं ञाणस्स आरम्मणं होती’’ति. विज्जमानं वा हि चित्तसञ्ञातं अविज्जमानं वा आरम्मणं एतेसं अत्थीति आरम्मणा, चित्तचेतसिका, न विज्जमानंयेव आरब्भ पवत्तनतो, तस्मा पच्चुप्पन्नमेव धरमानसभावं न अतीतानागतन्ति न तिट्ठति सब्बत्थिवादो. केचि पन ‘‘न अतीतादीनं अत्थितापटिञ्ञाय सब्बत्थिवादा, अथ खो आयतनसब्बस्स अत्थितापटिञ्ञाया’’ति वदन्ति, तेसं मतेन सब्बेव सासनिका सब्बत्थिवादा सियुन्ति.

पदसोधनकथावण्णना निट्ठिता.

सब्बमत्थीतिकथावण्णना निट्ठिता.