३. नयमुखमातिकावण्णना

३. नयानं सङ्गहादिप्पकारविसेसानं पवत्ति देसना, तस्सा विनिग्गमट्ठानताय द्वारं. यथावुत्तधम्मा यथारहं खन्धायतनधातुयो अरूपिनो च खन्धाति तेसं उद्देसो नयमुखमातिका. तेनाह ‘‘नयान’’न्तिआदि. वियुज्जनसीला, वियोगो वा एतेसं अत्थीति वियोगिनो, तथा सहयोगिनो, सङ्गहासङ्गहधम्मा च वियोगीसहयोगीधम्मा च सङ्गहा…पे… धम्मा, सङ्गण्हनासङ्गण्हनवसेन वियुज्जनसंयुज्जनवसेन च पवत्तनकसभावाति अत्थो. चुद्दसपीतिआदिना तमेवत्थं पाकटतरं करोति. येहीति येहि खन्धादीहि अरूपक्खन्धेहि च. ते चत्तारोति ते सङ्गहादयो चत्तारो. सच्चादीहिपीति सच्चइन्द्रियपटिच्चसमुप्पादादीहिपि सह. यथासम्भवन्ति सम्भवानुरूपं, यं यं पदं सङ्गहितो असङ्गहितोति च वत्तुं युत्तं, तं तन्ति अत्थो.

सो पनाति सङ्गहासङ्गहो. सङ्गाहकभूतेहीति सङ्गहणकिरियाय कत्तुभूतेहि. तेहीति सच्चादीहि. न सङ्गहभूतेहीति सङ्गहणकिरियाय करणभूतेहि सच्चादीहि सङ्गहासङ्गहो न वुत्तो. तत्थापि हि खन्धायतनधातुयो एव करणभूताति दस्सेति. खन्धादीहेव सङ्गहेहीति खन्धादीहियेव सङ्गण्हनकिरियाय करणभूतेहि, ‘‘खन्धसङ्गहेन सङ्गहिता, आयतनसङ्गहेन असङ्गहिता, धातुसङ्गहेन असङ्गहिता, ते धम्मा चतूहि खन्धेहि, द्वीहायतनेहि, अट्ठहि धातूहि असङ्गहिता’’ति सङ्गहासङ्गहो नियमेत्वा वुत्तो. तस्माति यस्मा सच्चादीनि सङ्गाहकभावेन वुत्तानि, न सङ्गहभावेन, खन्धादीनियेव च सङ्गहभावेन वुत्तानि, तस्मा.

कस्मा पनेत्थ सच्चादयो सङ्गहवसेन न वुत्ताति? तथादेसनाय असम्भवतो. न हि सक्का रूपक्खन्धादीनं समुदयसच्चादीहि, सञ्ञादीनं वा इन्द्रियादीहि सङ्गहनयेन पुच्छितुं विस्सज्जितुं वाति. तथा अरियफलादीसु उप्पन्नवेदनादीनं सच्चविनिमुत्तताय ‘‘वेदनाक्खन्धो कतिहि सच्चेहि सङ्गहितो’’ति पुच्छित्वापि ‘‘एकेन सच्चेन सङ्गहितो’’तिआदिना नियमेत्वा सङ्गहं दस्सेतुं न सक्काति. यथासम्भवन्ति येहि सम्पयोगो, येहि च विप्पयोगो, तदनुरूपं.

रूपं रूपेन निब्बानेन वा विप्पयुत्तं न होति, निब्बानं वा रूपेन. कस्मा? सम्पयुत्तन्ति अनासङ्कनीयसभावत्ता. चतुन्नञ्हि खन्धानं अञ्ञमञ्ञं सम्पयोगीभावतो ‘‘रूपनिब्बानेहिपि सो अत्थि नत्थी’’ति सिया आसङ्का, तस्मा तेसं इतरेहि, इतरेसञ्च तेहि विप्पयोगो वुच्चति, न पन रूपस्स रूपेन, निब्बानेन वा, निब्बानस्स वा रूपेन कत्थचि सम्पयोगो अत्थीति तदासङ्काभावतो विप्पयोगोपि रूपस्स रूपनिब्बानेहि, निब्बानस्स वा तेन न वुच्चति, अरूपक्खन्धेहियेव पन वुच्चतीति आह ‘‘चतूहेवा’’तिआदि. अनारम्मणस्स चक्खायतनादिकस्स. अनारम्मणअनारम्मणमिस्सकेहीति अनारम्मणेन सोतायतनादिना अनारम्मणमिस्सकेन च धम्मायतनादिना. मिस्सकस्स धम्मायतनादिकस्स. अनारम्मणअनारम्मणमिस्सकेहि न होतीति योजेतब्बं. येसं पन येहि होति, तं दस्सेतुं ‘‘अनारम्मणस्स पना’’तिआदि वुत्तं. यथा हि सारम्मणस्स अनारम्मणेन अनारम्मणमिस्सकेन च विप्पयोगो होति, एवं सारम्मणेनपि सो होतियेव. तेन विय अनारम्मणस्स अनारम्मणमिस्सकस्स चाति दट्ठब्बं.