४. चतुत्थनयो सङ्गहितेनसङ्गहितपदवण्णना

१९१. तिण्णं सङ्गहानन्ति खन्धायतनधातुसङ्गहानं. सङ्गहणपुब्बं असङ्गहणं, असङ्गहणपुब्बं सङ्गहणञ्च वुच्चमानं सङ्गहणासङ्गहणानं पवत्तिविसेसेन वुत्तं होतीति आह ‘‘सङ्गहणा…पे… उद्दिट्ठा’’ति. सङ्गहाभावकतो असङ्गहो सङ्गहहेतुको सङ्गहस्स पवत्तिविसेसोयेव नाम होतीति आह ‘‘सङ्गहणप्पवत्तिविसेसविरहे’’ति. केनचि समुदयसच्चादिना तीहिपि सङ्गहेहि सङ्गहितेन सङ्खारक्खन्धपरियापन्नेन धम्मविसेसेन पुन तथेव सङ्गहितो सो एव समुदयसच्चादिको धम्मविसेसो सङ्गहितेन सङ्गहितो. सङ्गाहकत्ताभावसब्भावा सङ्गाहकभावेन न उद्धटा, न असङ्गाहकत्ता एव. यथा हि तीहि सङ्गहेहि न सङ्गाहका, एवं द्वीहि, एकेनपि सङ्गहेन न सङ्गाहका इध न उद्धटा. तेहि सङ्गहिताति तेहि तीहि सङ्गहेहि सङ्गहिता धम्मा. यस्साति यस्स अत्तनो सङ्गाहकस्स.

सकलवाचकेनाति अनवसेसं खन्धादिअत्थं वदन्तेन. तेन खन्धादिपदेनाति ‘‘तेनेव सङ्गहं गच्छेय्या’’ति एत्थ तेन खन्धादिपदेनाति एवं योजेतब्बं. एवं पन अयोजेत्वा ‘‘यं अत्तनो सङ्गाहकं सङ्गण्हित्वा पुन तेनेव सङ्गहं गच्छेय्य, तं अञ्ञं सङ्गहितं नाम नत्थी’’ति एवं न सक्का वत्तुं. कस्माति चे? न हि येन समुदयसच्चादिना यं सङ्खारक्खन्धपरियापन्नं धम्मजातं खन्धादिसङ्गहेहि सङ्गहितं, तेनेव समुदयसच्चादिना तस्स तदवसिट्ठस्स सङ्खारक्खन्धधम्मस्स, न च तस्सेव केवलस्स समुदयसच्चादिकस्स सङ्गहो पुच्छितो विस्सज्जितोति योजना, अथ खो तेन सङ्खारक्खन्धधम्मेन फस्सादिना. सङ्गहितस्साति सङ्गहितताविसिट्ठस्साति अत्थो. तस्मा अत्तनो सङ्गाहकं सकलक्खणादिं सङ्गण्हित्वा पुन तेन खन्धादिपदेन यं सङ्गहं गच्छेय्य, तं तादिसं नत्थीति अत्थो वेदितब्बो. वेदना सद्दो च खन्धो आयतनञ्चाति वेदना विसुं खन्धो, सद्दो च विसुं आयतनन्ति अत्थो. अञ्ञेन खन्धन्तरादिना. असम्मिस्सन्ति अब्याकतदुक्खसच्चादि विय अमिस्सितं. न हि…पे… एत्थाति सङ्गहितताविसिट्ठेन धम्मेन यो धम्मो सङ्गहितो, तस्स सङ्गहितताविसिट्ठोयेव यो सङ्गहो, सो न एत्थ वारे पुच्छितो विस्सज्जितो च. सङ्गहोवाति केवलो सङ्गहो, न कत्तापेक्खोति अत्थो. न सङ्गाहकेनाति इदं यथावुत्तेन अत्थेन निवत्तितस्स दस्सनं. न हीतिआदि तंसमत्थनं.

चतुत्थनयसङ्गहितेनसङ्गहितपदवण्णना निट्ठिता.