१. खन्धपदवण्णना
६. ‘‘अभिञ्ञेय्यधम्मभावेन वुत्ता चत्तारो खन्धा होन्ती’’तिआदिना, ‘‘रूपक्खन्धो अभिञ्ञेय्यो’’तिआदिना च अभिञ्ञातलक्खणविसयाति आह ‘‘सभावतो अभिञ्ञातान’’न्ति. परिञ्ञेय्यतादीति आदि-सद्देन पहातब्बसच्छिकातब्बभावेतब्बता सङ्गय्हति. अधिपतियादीति अधिपतिपच्चयभावउपट्ठानपदहनादीनि. सच्चादिविसेसो वियाति दुक्खसच्चादिपरियायो अभिञ्ञेय्यपीळनट्ठादिविसेसो विय. एवञ्च कत्वाति नयमुखमातिकाय अभिञ्ञेय्यनिस्सयेन वुच्चमानत्ता एव. तेसं रूपधम्मानं पञ्चन्नं खन्धानं खन्धभावेन विय रूपक्खन्धभावेन सभागता होति, न वेदनाक्खन्धादिभावेनाति सङ्गहलक्खणमाह. इतीति तस्मा, यस्मा रूपधम्मा अञ्ञमञ्ञं रूपक्खन्धभावेन सभागा, तस्माति अत्थो. रूपक्खन्धभावसङ्खातेन रूपक्खन्धभावेन अत्थमुखेनेव गहणे. सद्दद्वारेन पन गहणे रूपक्खन्धवचनसङ्खातेन वा रूपक्खन्धवचनवचनीयतासङ्खातेन. इदानि तमेवत्थं पाकटतरं कातुं ‘‘रूपक्खन्धोति ही’’तिआदि वुत्तं.
पुरिमेनाति रूपक्खन्धेन. सञ्ञाक्खन्धमूलकातिआदीसु ‘‘पुरिमेन योजियमाने’’तिआदिं आनेत्वा यथारहं योजेतब्बं. अभेदतो पञ्चकपुच्छाविस्सज्जनं खन्धपदनिद्देसे सब्बपच्छिममेवाति आह ‘‘भेदतो पञ्चकपुच्छाविस्सज्जनानन्तर’’न्ति.
आयतनपदादिवण्णना
४०. यदिपि एककेपि सदिसं विस्सज्जनं विस्सज्जनं समुदयमग्गसच्चानं ‘‘समुदयसच्चं एकेन खन्धेन…पे… मग्गसच्चं एकेन खन्धेन एकेनायतनेन एकाय धातुया सङ्गहितं, चतूहि खन्धेहि एकादसहि आयतनेहि सत्तरसहि धातूहि असङ्गहित’’न्ति (धातु. ४१) निद्दिट्ठत्ता. एत्थाति एतस्मिं इन्द्रियपदनिद्देसे. चक्खुसोतचक्खुसुखिन्द्रियदुकानन्ति चक्खुसोतदुकं चक्खुसुखिन्द्रियदुकन्ति एतेसं दुकानं. चक्खुसोतसुखिन्द्रियानञ्हि ‘‘एकेन खन्धेन एकेनायतनेन एकाय धातुया सङ्गहितं, चतूहि खन्धेहि एकादसहि आयतनेहि सत्तरसहि धातूहि असङ्गहित’’न्ति एकके सदिसं विस्सज्जनं. चक्खुसोतिन्द्रियदुकस्स पन ‘‘चक्खुन्द्रियञ्च सोतिन्द्रियञ्च एकेन खन्धेन द्वीहायतनेहि द्वीहि धातूहि सङ्गहिता, चतूहि खन्धेहि दसहायतनेहि सोळसहि धातूहि असङ्गहिता’’ति, ‘‘चक्खुन्द्रियञ्च सुखिन्द्रियञ्च द्वीहि खन्धेहि द्वीहायतनेहि द्वीहि धातूहि सङ्गहिता, तीहि खन्धेहि दसहायतनेहि सोळसहि धातूहि असङ्गहिता’’ति चक्खुसुखिन्द्रियदुकस्स च असदिसं विस्सज्जनं. नापि दुकेहि तिकस्साति चक्खुसोतचक्खुसुखिन्द्रियादिदुकेहि चक्खुसोतसुखिन्द्रियादितिकस्स नापि सदिसं विस्सज्जनं. इधाति सच्चपदनिद्देसे. तिकेन चाति दुक्खसमुदयमग्गादितिकेन च. ‘‘पञ्चहि खन्धेहि द्वादसहायतनेहि अट्ठारसहि धातूहि सङ्गहिता, न केहिचि खन्धेहि न केहिचि आयतनेहि न काहिचि धातूहि असङ्गहिता’’ति सदिसं विस्सज्जनं.