उद्देसवण्णना

केनचीति रूपेन वा अरूपेन वा. चित्तुप्पादेन ताव रूपस्स समयववत्थानं न सक्का कातुं अब्यापिताय अनेकन्तिकताय चाति इममत्थं दस्सेन्तो ‘‘अचित्तसमुट्ठानसब्भावतो’’तिआदिमाह. तत्थ अचित्तसमुट्ठानं रूपं चित्तस्स तीसु खणेसु उप्पज्जतीति इमस्मिं ताव वादे चित्तुप्पत्तिसमयेन रूपूपपत्तिसमयस्स ववत्थानं मा होतु, चित्तस्स उप्पादक्खणेयेव सब्बम्पि रूपं उप्पज्जतीति इमस्मिं पन वादे कथन्ति? एत्थापि अचित्तसमुट्ठानं रूपं चित्तेन सहुप्पादेपि अनिन्द्रियबद्धरूपं विय अचित्तपटि बन्धुप्पादताय न चित्तेन ववत्थापेतब्बसमयन्ति वुत्तं ‘‘अचित्तसमुट्ठानसब्भावतो’’ति. तेन चित्तुप्पादेन रूपस्स समयववत्थानं न ब्यापीति दस्सेति. अनेकचित्तसमुट्ठानताय ववत्थानाभावतोति सम्बन्धो. नियते हि समुट्ठापकचित्ते चित्तसमुट्ठानरूपस्स सिया ववत्थानन्ति.

केसञ्चीति कामावचरकुसलादीनं. कत्थचीति आरुप्पे. केसञ्चीति वा केसञ्चि पञ्चवोकारविपाकानं. कत्थचीति पटिसन्धिक्खणे चरिमक्खणे च. ‘‘तस्मिं समये फस्सो होती’’तिआदिना (ध. स. १) चित्तसहभाविनं एव चित्तेन समयववत्थानं कतन्ति वुत्तं ‘‘अचित्तसहभुभावतो’’ति. तेसन्ति उपादारूपानं. यो यस्स सहभावेन उपकारको, सो एव तस्स समयववत्थापकभावेन वुत्तोति आह ‘‘सहजात…पे… त्तनतो’’ति. नापि महाभूतेहीतिआदिना ववत्थानाभावमेव दस्सेति. केसञ्चीति अकम्मजादीनं. केहिचीति कम्मजादीहि. पवत्तितोति पवत्तनतो. सहाति एकस्मिं काले. अभावाति नियोगतो अभावा.

विञ्ञत्ति …पे… न सक्का वत्तुं महाभूतेहि समयववत्थाने करियमाने तेहि अयावभाविततायाति अधिप्पायो. एकस्मिं कालेतिआदिनापि महाभूतेहि समयनियमने ववत्थानाभावमेव विभावेति. ‘‘तथा विभजनत्थ’’न्ति, ‘‘अविभत्तं अब्याकतं अत्थीति दस्सेतु’’न्ति च इमेसं पदानं ‘‘विभत्तं अविभत्तञ्च सब्बं सङ्गण्हन्तो आहा’’ति इमिना सम्बन्धो. समयववत्थानं कत्वा निद्दिसियमानस्स निप्पदेसताय असम्भवतो एकदेसं निद्दिसित्वा सामञ्ञेन निगमनं युत्तं, अकत्वा पन समयववत्थानं सरूपतो निद्दिसनेन तथाति इममत्थं आह ‘‘समयववत्थानेना’’तिआदिना. अविभत्तेति विपाककिरियाब्याकतं विय न पुब्बे विभत्ते. विभजितब्बेति भेदवन्तताय विभजनारहे. दस्सितेति उद्दिसनवसेन दस्सिते. वुत्तमेवत्थं वित्थारतरेन दस्सेतुं ‘‘एत्थ पना’’तिआदिमाह.

विपाकादिधम्मानं नयनं नयो, सोव दस्सनन्ति नयदस्सनं. ‘‘देसना’’ति वुत्तं हेट्ठा गहणमेव नयदस्सनन्ति. दुतियविकप्पे पन कामावचरादिभावेन नीयतीति नयो, किरियाब्याकतं. तस्स दस्सनं नयदस्सनन्ति योजेतब्बं. दुकादीसु निद्देसवारे च हदयवत्थुनो अनागतत्ता तं अग्गहेत्वा पठमविकप्पो वुत्तो, एकके पन वत्थुपि गहितन्ति ‘‘हदयवत्थुञ्चा’’ति दुतियविकप्पे वुत्तं. किं पन कारणं दुकादीसु निद्देसवारे च हदयवत्थु न गहितन्ति? इतरवत्थूहि असमानगतिकत्ता देसनाभेदतो च. यथा हि चक्खुविञ्ञाणादीनि एकन्ततो चक्खादिनिस्सयानि, न एवं मनोविञ्ञाणं एकन्ततो हदयवत्थुनिस्सयं, निस्सितमुखेन च वत्थुदुकादिदेसना पवत्ता. यम्पि एकन्ततो हदयवत्थुनिस्सयं, तस्स वसेन ‘‘अत्थि रूपं मनोविञ्ञाणस्स वत्थू’’तिआदिना दुकादीसु वुच्चमानेसुपि तदनुकूलआरम्मणदुकादयो न सम्भवन्ति. न हि ‘‘अत्थि रूपं मनोविञ्ञाणस्स आरम्मणं, अत्थि रूपं न मनोविञ्ञाणस्स आरम्मण’’न्तिआदिना सक्का वत्तुन्ति वत्थारम्मणदुकदेसना भिन्नगतिका सियुं, समानगतिका च ता देसेतुं भगवतो अज्झासयो. एसा हि भगवतो देसना पकति. तेनेव हि निक्खेपकण्डे चित्तुप्पादविभागेन अवुच्चमानत्ता अवितक्काविचारपदविस्सज्जने विचारोति वत्तुं न सक्काति अवितक्कविचारमत्तपदविस्सज्जने लब्भमानोपि वितक्को न उद्धटो, अञ्ञथा वितक्को चाति वत्तब्बं सियाति. एवं इतरवत्थूहि असमानगतिकत्ता देसनाभेदतो च दुकादीसु उद्देसे न गहितं. उद्दिट्ठस्सेव हि निद्दिसनतो निद्देसेपि न गहितं हदयवत्थूति वदन्ति.

चक्खादिदसका सत्ताति चक्खुसोतघानजिव्हाकायइत्थिभावपुरिसभावदसका सत्त, एकसन्तानवसेन वा चक्खुसोतघानजिव्हाकायभाववत्थुदसका सत्त. निब्बानस्स असतिपि परमत्थतो भेदे परिकप्पितभेदोपि भेदोयेव वोहारविसयेति कत्वा सोपादिसेसादिभेदो वुत्तो.

५८४. किञ्चापि अञ्ञत्थ कुक्कुटण्डसण्ठाने परिमण्डल-सद्दो दिस्सति, चक्कसण्ठानता पन वट्टसण्ठाने चक्कवाळे वुच्चमानो परिमण्डल-सद्दो वट्टपरियायो सिया. अनेकत्था हि सद्दाति अधिप्पायेनाह ‘‘वट्टं परिमण्डल’’न्ति. एत्थ च सिनेरुयुगन्धरादीनं समुद्दतो उपरिअधोभागानं वसेन उब्बेधो वुत्तो, आयामवित्थारेहिपि सिनेरु चतुरासीतियोजनसहस्सपरिमाणोव. यथाह ‘‘सिनेरु, भिक्खवे, पब्बतराजा चतुरासीति योजनसहस्सानि आयामेन, चतुरासीति योजनसहस्सानि वित्थारेना’’ति (अ. नि. ७.६६). सिनेरुं पाकारपरिक्खेपवसेन परिक्खिपित्वा ठिता युगन्धरादयो, सिनेरुयुगन्धरादीनं अन्तरेपि सीतसमुद्दा नाम. ‘‘ते विसालतो यथाक्कमं सिनेरुआदीनं अच्चुग्गमनसमानपरिमाणा’’ति वदन्ति.

कोटिसतसहस्सचक्कवाळस्सेव आणाखेत्तभावो दससहस्सचक्कवाळस्स जातिखेत्तभावो विय धम्मतावसेनेव वेदितब्बो. विकप्पसमानसमुच्चयविभावनेसु विय अवधारणे अनियमे च वा-सद्दो वत्ततीति तथा योजना कता. अनेकत्था हि निपाताति. तत्थ अनेकन्तिकत्थो अनियमत्थो.

सीलादिविसुद्धिसम्पादनेन, चतुधातुववत्थानवसेनेव वा महाकिच्चताय महन्तेन वायामेन. सतिपि लक्खणादिभेदे एकस्मिं एव काले एकस्मिं सन्ताने अनेकसतसहस्सकलापवुत्तितो महन्तानि बहूनि भूतानि परमत्थतो विज्जमानानीति वा महाभूतानि यथा ‘‘महाजनो’’ति. एवन्ति ‘‘उपादाय पवत्त’’न्ति अत्थे सति पटिच्चसमुप्पन्नता वुत्ता होति पच्चयसम्भूततादीपनतो. उपादायतीति उपादायति एवाति अधिप्पायो. तेनेवाह ‘‘एकन्तनिस्सितस्सा’’ति. ‘‘भवति हि निस्सयरूपानं सामिभावो’’ति आधाराधेय्यसम्बन्धवचनिच्छाय अभावे आधारभूतोपि अत्थो संसामिसम्बन्धवचनिच्छाय सामिभावेन वुच्चति यथा ‘‘रुक्खस्स साखा’’ति अधिप्पायो.

तिविधरूपसङ्गहवण्णना

५८५. विञ्ञत्तिदुको चाति च-सद्देन चित्तसहभुचित्तानुपरिवत्तिदुकापि सङ्गहिताति वेदितब्बा. सक्का हि एतेन नयेन…पे… विञ्ञातुन्ति एत्थ पञ्चवीसाय ताव वत्थुदुकेसु पठमदुकपञ्चकादयो चुद्दसहिपि पकिण्णकदुकेहि अवसिट्ठेहि वत्थुदुकेहि पञ्चवीसाय आरम्मणदुकेहि पञ्चहि बाहिरायतनदुकेहि रूपधातुदुकादीहि पञ्चहि धातुदुकेहि पच्छिमकेहि तीहि इन्द्रियदुकेहि द्वादसहिपि सुखुमरूपदुकेहि पठमादिवज्जेहि अवसिट्ठेहि आयतनधातुइन्द्रियदुकेहि च योजनं गच्छन्ति. पञ्चवीसाय पन आरम्मणदुकेसु पुरिमको दुकपञ्चको उपादिन्नउपादिन्नुपादानियसनिदस्सनचित्तसमुट्ठानचित्तसहभुचित्तानुपरिवत्तिदुकवज्जेहि पकिण्णकदुकेहि सब्बेहिपि वत्थुदुकेहि रूपायतनरूपधातुदुकवज्जेहि आयतनधातुदुकेहि सब्बेहिपि इन्द्रियदुकसुखुमरूपदुकेहि योजनं गच्छति. दुतियदुकपञ्चकादीसु यथाक्कमं सद्दायतनसद्दधातुदुकादयो योजनं न गच्छन्ति, रूपायतनरूपधातुदुकादयो गच्छन्ति. पकिण्णकदुकेसु सनिदस्सनदुकञ्चाति अयमेव विसेसो. यथा च वत्थुदुकेसु, एवं चक्खायतनचक्खुधातुचक्खुन्द्रियादिदुकपञ्चकेसु. यथा च आरम्मणदुकेसु, एवं रूपायतनरूपधातुआदिदुकपञ्चकेसु तिकयोजना. इत्थिन्द्रियपुरिसिन्द्रियजीवितिन्द्रियदुका सुखुमरूपदुका च सब्बेहिपि दुकेहि योजनं गच्छन्तीति एवं ताव तिकयोजना वेदितब्बा. ननु चायम्पि योजना भगवता न देसिताति न कातब्बाति? नयिदं एकन्तिकं. कस्मा? भगवता दिन्ननयेन योजनापि भगवतोयेव देसना. तथा हि वुत्तं मातिकावण्णनायं (ध. स. अट्ठ. १-६) ‘‘हेतू चेव धम्मा अहेतुका चाति इदम्पि सम्भवती’’तिआदि. सम्भवो हि गहणस्स कारणन्ति च.

तिविधरूपसङ्गहवण्णना निट्ठिता.

चतुब्बिधादिरूपसङ्गहवण्णना

५८६. चित्ततो एव समुट्ठातीति चित्तसमुट्ठानन्ति इममेव अत्थं गहेत्वा ‘‘विञ्ञत्तिदुकादीहि समानगतिको चित्तसमुट्ठानदुको’’ति वुत्तं. विनिवत्तिते हि सामञ्ञे यं रूपं जनकपच्चयेसु चित्ततो समुट्ठाति, तं चित्ततो एव समुट्ठातीति. विञ्ञत्तिदुकादीहीति आदि-सद्देन चित्तसहभुचित्तानुपरिवत्तिदुके सङ्गण्हाति. लब्भमानोति यं तं रूपं उपादा, तं अत्थि चित्तसमुट्ठानं, अत्थि न चित्तसमुट्ठानं. यं तं रूपं नुपादा, तं अत्थि चित्तसमुट्ठानं, अत्थि न चित्तसमुट्ठानन्ति एवं लब्भमानो. सनिदस्सनदुकादीनन्ति आदि-सद्देन सप्पटिघमहाभूतदुकादयो सङ्गण्हाति. तेनाति चित्तसमुट्ठानदुकेन. तस्साति चित्तसमुट्ठानदुकस्सेव. अञ्ञे पनाति विञ्ञत्तिचित्तसमुट्ठानचित्तसहभुचित्तानुपरिवत्तिदुकेहि अञ्ञेपि पकिण्णकदुका.

सद्दायतनस्स एकन्ततो अनुपादिन्नत्ता ‘‘सोतसम्फस्सारम्मणदुकादयो वज्जेत्वा’’ति वुत्तं. चतुक्का लब्भन्तीति यं तं रूपं उपादिन्नं, तं अत्थि चक्खुसम्फस्सस्स आरम्मणं, अत्थि चक्खुसम्फस्सस्स नारम्मणं. यं तं रूपं अनुपादिन्नं, तं अत्थि चक्खुसम्फस्सस्स आरम्मणं, अत्थि चक्खुसम्फस्सस्स नारम्मणन्ति एवमादयो सब्बारम्मणबाहिरायतनादिलब्भमानदुकेहि योजनायं चतुक्का लब्भन्तीति सम्बन्धो. अवसेसेहीति आरम्मणबाहिरायतनरूपधातुदुकादितो लब्भमानदुकेहीति वुत्तदुकरासितो अवसेसेहि. तेसन्ति उपादिन्नउपादिन्नुपादानियचित्तसमुट्ठानदुकानं. अञ्ञेसन्ति उपादिन्नदुकादितो अञ्ञेसं उपादादुकादीनं. वत्थुदुकादीहीति आदि-सद्देन चक्खायतनदुकादयो सङ्गण्हाति. एत्थापि अवसेसेहि तेसं अञ्ञेसञ्च योजनाय चतुक्का न लब्भन्तीति सम्बन्धो.

चतुब्बिधादिरूपसङ्गहवण्णना निट्ठिता.

उद्देसवण्णना निट्ठिता.