१. अन्तेपुरसिक्खापदवण्णना
४९७-४९९. राजवग्गस्स पठमसिक्खापदे अट्ठकथायं सब्बं उत्तानत्थमेव. पाळियं पन अयमनुत्तानपदत्थो. कतं वा करिस्सन्ति वाति मेथुनवीतिक्कमनं कतं वा करिस्सन्ति वा. इमेसन्ति पदं विभत्तिविपरिणामं कत्वा उभयत्थ योजेतब्बं ‘‘इमेहि कतं इमे करिस्सन्ती’’ति. रतनन्ति मणिरतनादीसु यंकिञ्चि. उभतोति द्वीहि पक्खेहि. ‘‘उभतो सुजातो’’ति एत्तके वुत्ते येहि केहिचि द्वीहि भागेहि सुजातता विञ्ञायेय्य, सुजात-सद्दो च ‘‘सुजातो चारुदस्सनो’’तिआदीसु आरोहसम्पत्तिपरियायोति जातिवसेनेव सुजाततं विभावेतुं ‘‘मातितो च पितितो चा’’ति वुत्तं. अनोरसपुत्तवसेनपि लोके मातुपितुसमञ्ञा दिस्सति, इध पन सा ओरसपुत्तवसेनेव इच्छिताति दस्सेतुं ‘‘संसुद्धगहणिको’’ति वुत्तं. गब्भं गण्हाति धारेतीति गहणी, गब्भासयसञ्ञितो मातुकुच्छिप्पदेसो. संसुद्धा गहणी अस्साति संसुद्धगहणिको, संसुद्धा तस्स मातुकुच्छीति वुत्तं होति. ‘‘समवेपाकिनिया गहणिया’’ति एत्थ पन यथाभुत्तस्स आहारस्स विपाचनवसेन गण्हनतो अछड्डनतो कम्मजतेजोधातु ‘‘गहणी’’ति वुच्चति.
याव सत्तमा पितामहयुगाति एत्थ पितु पिता पितामहो, पितामहस्स युगं पितामहयुगं. ‘‘युग’’न्ति आयुप्पमाणं वुच्चति. अभिलापमत्तमेव चेतं, अत्थतो पन पितामहोयेव पितामहयुगं. पिता च माता च पितरो, पितूनं पितरो पितामहा, तेसं युगो पितामहयुगो, तस्मा याव सत्तमा पितामहयुगा, पितामहद्वन्दाति एवमेत्थ अत्थो दट्ठब्बो. एवञ्हि पितामहग्गहणेनेव मातामहोपि गहितो होति. युग-सद्दो चेत्थ एकसेसेन दट्ठब्बो युगो च युगो च युगोति. एवञ्हि तत्थ तत्थ द्वन्दं गहितमेव होति, तस्मा ततो उद्धं सब्बेपि पुब्बपुरिसा पितामहयुगग्गहणेनेव गहिता. एवं याव सत्तमो पितामहयुगो, ताव संसुद्धगहणिको.
अक्खित्तोति ‘‘अपनेथ एतं, किं इमिना’’ति एवं अक्खित्तो अनवक्खित्तो. अनुपकुट्ठोति न उपकुट्ठो, न अक्कोसं वा निन्दं वा पत्तपुब्बो. केन कारणेनाति आह ‘‘जातिवादेना’’ति. एत्थ च ‘‘उभतो…पे… पितामहयुगा’’ति एतेन तस्स योनिदोसाभावो दस्सितो संसुद्धगहणिकभावकित्तनतो, ‘‘अक्खित्तो’’ति इमिना किरियापराधाभावो. किरियापराधेन हि सत्ता खेपं पापुणन्ति. ‘‘अनुपकुट्ठो’’ति इमिना अयुत्तसंसग्गाभावो. अयुत्तसंसग्गञ्हि पटिच्च सत्ता अक्कोसं लभन्ति. सेसमेत्थ उत्तानमेव. खत्तियता, अभिसित्तता, उभिन्नम्पि सयनिघरतो अनिक्खन्तता, अप्पटिसंविदितता, इन्दखीलातिक्कमोति इमानि पनेत्थ पञ्च अङ्गानि.
अन्तेपुरसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.