९. राजवग्गो

१. अन्तेपुरसिक्खापदवण्णना

४९७-४९९. राजवग्गस्स पठमसिक्खापदे अट्ठकथायं सब्बं उत्तानत्थमेव. पाळियं पन अयमनुत्तानपदत्थो. कतं वा करिस्सन्ति वाति मेथुनवीतिक्कमनं कतं वा करिस्सन्ति वा. इमेसन्ति पदं विभत्तिविपरिणामं कत्वा उभयत्थ योजेतब्बं ‘‘इमेहि कतं इमे करिस्सन्ती’’ति. रतनन्ति मणिरतनादीसु यंकिञ्चि. उभतोति द्वीहि पक्खेहि. ‘‘उभतो सुजातो’’ति एत्तके वुत्ते येहि केहिचि द्वीहि भागेहि सुजातता विञ्ञायेय्य, सुजात-सद्दो च ‘‘सुजातो चारुदस्सनो’’तिआदीसु आरोहसम्पत्तिपरियायोति जातिवसेनेव सुजाततं विभावेतुं ‘‘मातितो च पितितो चा’’ति वुत्तं. अनोरसपुत्तवसेनपि लोके मातुपितुसमञ्ञा दिस्सति, इध पन सा ओरसपुत्तवसेनेव इच्छिताति दस्सेतुं ‘‘संसुद्धगहणिको’’ति वुत्तं. गब्भं गण्हाति धारेतीति गहणी, गब्भासयसञ्ञितो मातुकुच्छिप्पदेसो. संसुद्धा गहणी अस्साति संसुद्धगहणिको, संसुद्धा तस्स मातुकुच्छीति वुत्तं होति. ‘‘समवेपाकिनिया गहणिया’’ति एत्थ पन यथाभुत्तस्स आहारस्स विपाचनवसेन गण्हनतो अछड्डनतो कम्मजतेजोधातु ‘‘गहणी’’ति वुच्चति.

याव सत्तमा पितामहयुगाति एत्थ पितु पिता पितामहो, पितामहस्स युगं पितामहयुगं. ‘‘युग’’न्ति आयुप्पमाणं वुच्चति. अभिलापमत्तमेव चेतं, अत्थतो पन पितामहोयेव पितामहयुगं. पिता च माता च पितरो, पितूनं पितरो पितामहा, तेसं युगो पितामहयुगो, तस्मा याव सत्तमा पितामहयुगा, पितामहद्वन्दाति एवमेत्थ अत्थो दट्ठब्बो. एवञ्हि पितामहग्गहणेनेव मातामहोपि गहितो होति. युग-सद्दो चेत्थ एकसेसेन दट्ठब्बो युगो च युगो च युगोति. एवञ्हि तत्थ तत्थ द्वन्दं गहितमेव होति, तस्मा ततो उद्धं सब्बेपि पुब्बपुरिसा पितामहयुगग्गहणेनेव गहिता. एवं याव सत्तमो पितामहयुगो, ताव संसुद्धगहणिको.

अक्खित्तोति ‘‘अपनेथ एतं, किं इमिना’’ति एवं अक्खित्तो अनवक्खित्तो. अनुपकुट्ठोति न उपकुट्ठो, न अक्कोसं वा निन्दं वा पत्तपुब्बो. केन कारणेनाति आह ‘‘जातिवादेना’’ति. एत्थ च ‘‘उभतो…पे… पितामहयुगा’’ति एतेन तस्स योनिदोसाभावो दस्सितो संसुद्धगहणिकभावकित्तनतो, ‘‘अक्खित्तो’’ति इमिना किरियापराधाभावो. किरियापराधेन हि सत्ता खेपं पापुणन्ति. ‘‘अनुपकुट्ठो’’ति इमिना अयुत्तसंसग्गाभावो. अयुत्तसंसग्गञ्हि पटिच्च सत्ता अक्कोसं लभन्ति. सेसमेत्थ उत्तानमेव. खत्तियता, अभिसित्तता, उभिन्नम्पि सयनिघरतो अनिक्खन्तता, अप्पटिसंविदितता, इन्दखीलातिक्कमोति इमानि पनेत्थ पञ्च अङ्गानि.

अन्तेपुरसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

२. रतनसिक्खापदवण्णना

५०२. दुतिये महालतं नामाति पतिकुलं गच्छन्तिया किर तस्सा पिता महालतापिळन्धनं नाम कारापेसि. तस्मिं पिळन्धने चतस्सो वजिरनाळियो तत्थ तत्थ अप्पेतब्बट्ठाने अप्पनवसेन विनियोगं अगमंसु, मुत्तानं एकादस नाळियो, पवाळस्स द्वावीसति नाळियो, मणीनं तेत्तिंस नाळियो. इति एतेहि च अञ्ञेहि च वेळुरियलोहितङ्कमसारगल्लादीहि सत्तवण्णेहि च रतनेहि निट्ठानं अगमासि. तं सीसे पटिमुक्कं याव पादपिट्ठिया भस्सति, पञ्चन्नं हत्थीनं बलं धारयमानाव इत्थी नं धारेतुं सक्कोति. तं सन्धायेतं वुत्तं.

५०६. आवसथस्स पन सुप्पपातो वा मुसलपातो वा उपचारो नामाति योजेतब्बं. आवसथोति चेत्थ अन्तोआरामे वा होतु अञ्ञत्थ वा, अत्तनो वसनट्ठानं वुच्चति. छन्देनपि भयेनपीति वड्ढकीआदीसु छन्देन, राजवल्लभेसु भयेन. तमेव भिक्खुं आसङ्कन्तीति विस्सरित्वा गमनकाले अत्तनो पच्छतो अञ्ञस्साभावा आसङ्कन्ति. पतिरूपं नाम रतनसम्मते पंसुकूलग्गहणं वा रतने निरुस्सुक्कगमनं वा. यदि हि तं रतनसम्मतं आमासं चे, ‘‘नत्थि एतस्स सामी’’ति पंसुकूलं गहेस्सति. अनामासं चे, ‘‘नत्थि एतस्स सामी’’ति पंसुकूलछिन्नपलिबोधो निरपेक्खो गमिस्सति. समादपेत्वाति अञ्ञं समादपेत्वा, ‘‘उद्दिस्स अरिया तिट्ठन्ति, एसा अरियानयाचना’’ति (जा. १.७.५९) वुत्तनयेन याचित्वाति अत्थो. सेसमेत्थ उत्तानमेव. अननुञ्ञातकरणं, परसन्तकता, विस्सासग्गाहपंसुकूलसञ्ञानं अभावो, उग्गहणं वा उग्गहापनं वाति इमानि पनेत्थ चत्तारि अङ्गानि.

रतनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

३. विकालगामप्पविसनसिक्खापदवण्णना

५०८. ततिये अरियमग्गस्साति एत्थ सग्गमग्गोपि सङ्गहेतब्बो. अनिय्यानिकत्ता सग्गमोक्खमग्गानं तिरच्छानभूता हि कथा तिरच्छानकथा. तिरच्छानभूतन्ति तिरोकरणभूतं विबन्धनभूतं. राजपटिसंयुत्तं कथन्ति (दी. नि. अट्ठ. १.१७; म. नि. अट्ठ. २.२२३; सं. नि. अट्ठ. ३.५.१०८०; अ. नि. अट्ठ. ३.१०.६९-७०) राजानं आरब्भ ‘‘महासम्मतो मन्धाता धम्मासोको एवंमहानुभावो’’तिआदिना नयेन पवत्तकथं. एत्थ च ‘‘असुको राजा अभिरूपो दस्सनीयो’’तिआदिना नयेन गेहस्सितकथाव तिरच्छानकथा होति. ‘‘सोपि नाम एवंमहानुभावो खयं गतो’’ति एवं पवत्ता पन अनिच्चतापटिसंयुत्ता कम्मट्ठानभावे तिट्ठति. चोरेसुपि ‘‘मूलदेवो एवंमहानुभावो, मेघमालो एवंमहानुभावो’’ति तेसं कम्मं पटिच्च ‘‘अहो सूरा’’ति गेहस्सितकथाव तिरच्छानकथा. युद्धेपि भरतयुद्धादीसु ‘‘असुकेन असुको एवं मारितो एवं विद्धो’’ति कामस्सादवसेनेव कथा तिरच्छानकथा. ‘‘तेपि नाम खयं गता’’ति एवं पवत्ता पन सब्बत्थ कम्मट्ठानमेव होति.

अपिच अन्नादीसु ‘‘एवं वण्णवन्तं गन्धवन्तं रसवन्तं फस्ससम्पन्नं खादिम्ह भुञ्जिम्ह पिविम्ह परिभुञ्जिम्हा’’ति कामस्सादवसेन कथेतुं न वट्टति, सात्थकं पन कत्वा ‘‘पुब्बे एवं वण्णादिसम्पन्नं अन्नं पानं वत्थं सयनं मालागन्धं सीलवन्तानं अदम्ह, चेतियपूजं अकरिम्हा’’ति कथेतुं वट्टति. ञातिकथादीसुपि ‘‘अम्हाकं ञातका सूरा समत्था’’ति वा ‘‘पुब्बे मयं एवं विचित्रेहि यानेहि विचरिम्हा’’ति वा अस्सादवसेन वत्तुं न वट्टति, सात्थकं पन कत्वा ‘‘तेपि नो ञातका खयं गता’’ति वा ‘‘पुब्बे मयं एवरूपा उपाहना सङ्घस्स अदम्हा’’ति वा कथेतब्बं. गामकथापि सुनिविट्ठदुन्निविट्ठसुभिक्खदुब्भिक्खादिवसेन वा ‘‘असुकगामवासिनो सूरा समत्था’’ति वा एवं अस्सादवसेन न वट्टति, सात्थकं पन कत्वा ‘‘सद्धा पसन्ना’’ति वा ‘‘खयवयं गता’’ति वा वत्तुं वट्टति. निगमनगरजनपदकथासुपि एसेव नयो.

इत्थिकथापि वण्णसण्ठानादीनि पटिच्च अस्सादवसेन न वट्टति, ‘‘सद्धा पसन्ना, खयं गता’’ति एवं वत्तुं वट्टति. सूरकथापि ‘‘नन्दिमित्तो नाम योधो सूरो अहोसी’’ति अस्सादवसेन न वट्टति, ‘‘सद्धो अहोसि, खयं गतो’’ति एवमेव वट्टति. विसिखाकथापि ‘‘असुका विसिखा सुनिविट्ठा दुन्निविट्ठा सूरा समत्था’’ति अस्सादवसेनेव न वट्टति, ‘‘सद्धा पसन्ना, खयं गता’’इच्चेव वट्टति.

कुम्भट्ठानकथाति कुटट्ठानकथा उदकतित्थकथा वुच्चति, कुम्भदासीकथा वा. सापि ‘‘पासादिका नच्चितुं गायितुं छेका’’ति अस्सादवसेन न वट्टति, ‘‘सद्धा पसन्ना’’तिआदिना नयेनेव वट्टति. पुब्बपेतकथाति अतीतञातिकथा. तत्थ वत्तमानञातिकथासदिसोव विनिच्छयो.

नानत्तकथाति पुरिमपच्छिमकथाविमुत्ता अवसेसा नानासभावा निरत्थककथा. लोकक्खायिकाति ‘‘अयं लोको केन निम्मितो, असुकेन पजापतिना ब्रह्मुना इस्सरेन वा निम्मितो, काको सेतो अट्ठीनं सेतत्ता, बका रत्ता लोहितस्स रत्तत्ता’’ति एवमादिका लोकायतवितण्डसल्लापकथा. उप्पत्तिठितिसंहारादिवसेन लोकं अक्खायतीति लोकक्खायिका. समुद्दक्खायिका नाम कस्मा समुद्दो सागरो, सागरस्स रञ्ञो पुत्तेहि खतत्ता सागरो. खतो अम्हेहीति हत्थमुद्दाय निवेदितत्ता समुद्दोति एवमादिका निरत्थका समुद्दक्खायिककथा.

इति भवो इति अभवोति यं वा तं वा निरत्थककारणं वत्वा पवत्तितकथा इतिभवाभवकथा. एत्थ च भवोति सस्सतं, अभवोति उच्छेदं. भवोति वुद्धि, अभवोति हानि. भवोति कामसुखं, अभवोति अत्तकिलमथो. इति इमाय छब्बिधाय इतिभवाभवकथाय सद्धिं बात्तिंस तिरच्छानकथा नाम होति. अथ वा पाळियं सरूपतो अनागतापि अरञ्ञपब्बतनदीदीपकथा इति-सद्देन सङ्गहेत्वा छत्तिंस तिरच्छानकथाति वुच्चति. इति वाति हि एत्थ इति-सद्दो पकारत्थे, वा-सद्दो विकप्पत्थे. इदं वुत्तं होति – ‘‘एवंपकारं इतो अञ्ञं वा तादिसं निरत्थककथं कथेन्ती’’ति. आदिअत्थे वा इति-सद्दो ‘‘इति वा इति एवरूपा नच्चगीतवादितविसूकदस्सना पटिविरतो’’तिआदीसु (दी. नि. १.१०, १९४) विय, एवमादिं अञ्ञम्पि तादिसं कथं कथेन्तीति अत्थो.

५१२. अपरिक्खित्तस्स गामस्स उपचारो अदिन्नादाने वुत्तनयेनेव वेदितब्बोति इमिना दुतियलेड्डुपातो इध उपचारोति दस्सेति. सेसमेत्थ उत्तानमेव. सन्तं भिक्खुं अनापुच्छना, अनुञ्ञातकारणाभावो, विकाले गामप्पविसनन्ति इमानि पनेत्थ तीणि अङ्गानि.

विकालगामप्पविसनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

४. सूचिघरसिक्खापदवण्णना

५१७. चतुत्थे तं अस्स अत्थीति पठमं भिन्दित्वा पच्छा देसेतब्बत्ता तं भेदनकं तस्स पाचित्तियस्स अत्थीति भेदनकं, पाचित्तियं. अस्सत्थिअत्थे अ-कारपच्चयो दट्ठब्बो. वासिजटेति वासिदण्डके. सेसमेत्थ उत्तानमेव. सूचिघरता, अट्ठिमयादिता, अत्तनो अत्थाय करणं वा कारापेत्वा वा पटिलाभोति इमानि पनेत्थ तीणि अङ्गानि.

सूचिघरसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

५. मञ्चपीठसिक्खापदवण्णना

५२२. पञ्चमे छेदनकं वुत्तनयमेवाति छेदनमेव छेदनकं, तं तस्स अत्थीति छेदनकन्ति इममत्थं अतिदिस्सति. सेसमेत्थ उत्तानमेव. पमाणातिक्कन्तमञ्चपीठता, अत्तनो अत्थाय करणं वा कारापेत्वा वा पटिलाभोति इमानि पनेत्थ द्वे अङ्गानि.

मञ्चपीठसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

६. तूलोनद्धसिक्खापदवण्णना

५२६. छट्ठे तूलं पक्खिपित्वाति हेट्ठा चिमिलिकं पत्थरित्वा तस्स उपरि तूलं पक्खिपित्वाति अत्थो. पोटकितूलन्ति एरकतूलादि यंकिञ्चि तिणजातीनं तूलं. सेसमेत्थ उत्तानमेव. तूलोनद्धमञ्चपीठता, अत्तनो अत्थाय करणं वा कारापेत्वा वा पटिलाभोति इमानि पनेत्थ द्वे अङ्गानि. अत्तना कारापितस्स हि पटिलाभमत्तेनेव पाचित्तियं. तेनेव पदभाजने ‘‘पटिलाभेन उद्दालेत्वा पाचित्तियं देसेतब्ब’’न्ति वुत्तं. केनचि पन ‘‘पटिलाभेन उद्दालेत्वा पाचित्तियं देसेतब्बन्ति एत्थ किञ्चापि पटिलाभमत्तेनेव पाचित्तियं विय दिस्सति, परिभोगेयेव आपत्ति दट्ठब्बा. ‘अञ्ञेन कतं पटिलभित्वा परिभुञ्जति, आपत्ति दुक्कटस्सा’ति वचनं एत्थ साधक’’न्ति वुत्तं, तं तस्स मतिमत्तं. न हि ‘‘अञ्ञेन कतं पटिलभित्वा परिभुञ्जति, आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति इदं अत्तना कारापितं सन्धाय वुत्तं, करणकारापनपच्चया च इमिना सिक्खापदेन पाचित्तियं वुत्तं, न परिभोगपच्चया. ‘‘न, भिक्खवे, तूलोनद्धं मञ्चं वा पीठं वा परिभुञ्जितब्बं, यो परिभुञ्जेय्य, आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति हि खन्धके वुत्तत्ता अत्तना वा कतं होतु अञ्ञेन वा, परिभुञ्जन्तस्स परिभोगपच्चया दुक्कटमेव, न पाचित्तियं.

तूलोनद्धसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

७. निसीदनसिक्खापदवण्णना

५३१. सत्तमे यं वत्तब्बं, तं निसीदनसन्थतसिक्खापदे वुत्तमेव. निसीदनस्स पमाणातिक्कन्तता, अत्तनो अत्थाय करणं वा कारापेत्वा वा पटिलाभोति इमानि पनेत्थ द्वे अङ्गानि.

निसीदनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

५३७-५४२. अट्ठमनवमदसमेसु नत्थि वत्तब्बं, अङ्गानिपि सत्तमेव वुत्तनयेनेव वेदितब्बानि.

निट्ठितो राजवग्गो नवमो.

इति समन्तपासादिकाय विनयट्ठकथाय सारत्थदीपनियं

खुद्दकवण्णना समत्ता.

पाचित्तियकण्डं निट्ठितं.