८. सहधम्मिकवग्गो

१. सहधम्मिकसिक्खापदवण्णना

४३४. सहधम्मिकवग्गस्स पठमसिक्खापदे वाचाय वाचाय आपत्तीति अनादरियभया लेसेन एवं वदन्तस्स आपत्ति. सेसमेत्थ उत्तानमेव. उपसम्पन्नस्स पञ्ञत्तेन वचनं, असिक्खितुकामताय एवं वचनन्ति इमानि पनेत्थ द्वे अङ्गानि.

सहधम्मिकसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

२. विलेखनसिक्खापदवण्णना

४३८. दुतिये विनयस्स परियापुणनं विनयपरियत्तीति आह ‘‘विनयं परियापुणन्तान’’न्तिआदि. सुगुत्तोति यथा करण्डके पक्खित्तमणिक्खन्धो विय न नस्सति विपत्तिं न पापुणाति, एवं सुट्ठु गोपितो. सुरक्खितोति तस्सेव परियायवचनं. यथा हि किलेसचोरेहि अविलुम्पनीयो होति, एवं सब्बदा सूपट्ठितस्सतिताय सुट्ठु रक्खितो. कुक्कुच्चपकतानन्ति कप्पियाकप्पियं निस्साय उप्पन्नकुक्कुच्चेन अभिभूतानं. सारज्जनं सारदो, ब्यामोहभयं. विगतो सारदो एतस्साति विसारदो. सहधम्मेनाति सकारणेन वचनेन. सुनिग्गहितं निग्गण्हातीति यथा न पुन सीसं उक्खिपन्ति, अथ खो अप्पटिभाना मङ्कुभूतायेव होन्ति, एवं सुट्ठु निग्गण्हाति.

अलज्जिताति य-कारलोपेन निद्देसो, अलज्जितायाति वुत्तं होति. अञ्ञाणतातिआदीसुपि एसेव नयो. मन्दो मोमूहोति अञ्ञाणभावेन मन्दो, अविसयतो मोमूहो, महामूळ्होति अत्थो.

अत्तपच्चत्थिकाति अत्तनो पच्चत्थिका. वज्जिपुत्तका दसवत्थुदीपका. परूपहारअञ्ञाणकङ्खापरवितारणादिवादाति एत्थ ये अरहत्तं पटिजानन्तानं अप्पत्ते पत्तसञ्ञीनं अधिमानिकानं कुहकानं वा अरहत्तं पटिजानन्तानं सुक्कविस्सट्ठिं दिस्वा मारकायिका देवता ‘‘अरहतो असुचिं उपसंहरन्ती’’ति मञ्ञन्ति सेय्यथापि पुब्बसेलिया अपरसेलिया च, ते परूपहारवादा. येसं पन अरहतो इत्थिपुरिसादीनं नामगोत्तादीसु ञाणप्पवत्तिया अभावेन अत्थि अरहतो अञ्ञाणं, तत्थेव सन्निट्ठानाभावेन अत्थि अरहतो कङ्खा, यस्मा चस्स तानि वत्थूनि परे वितारेन्ति पकासेन्ति आचिक्खन्ति, तस्मा अत्थि अरहतो परवितारणाति इमा तिस्सो लद्धियो सेय्यथापि एतरहि पुब्बसेलियानं, ते अञ्ञाणकङ्खापरवितारणवादा. निग्गहो पन नेसं कथावत्थुप्पकरणे वुत्तनयेनेव वेदितब्बो.

चत्तारो मग्गा च फलानि चाति उक्कट्ठनिद्देसवसेन वुत्तं, चतस्सो पटिसम्भिदा तिस्सो विज्जा छ अभिञ्ञाति अयम्पि अधिगमसद्धम्मोयेव. च-कारो वा अवुत्तसम्पिण्डनत्थो दट्ठब्बो. केचि थेराति धम्मकथिका. आहंसूति पंसुकूलिकत्थेरा एवं आहंसु.

कदा पनायं कथा उदपादीति? अयञ्हेत्थ अनुपुब्बिकथा (अ. नि. अट्ठ. १.१.१३०) – इमस्मिं किर दीपे चण्डालतिस्समहाभये सक्को देवराजा महाउळुम्पं मापेत्वा भिक्खूनं आरोचापेसि ‘‘महन्तं भयं भविस्सति, न सम्मा देवो वस्सिस्सति, भिक्खू पच्चयेहि किलमन्ता परियत्तिं सन्धारेतुं न सक्खिस्सन्ति, परतीरं गन्त्वा अय्येहि जीवितं रक्खितुं वट्टति. इमं महाउळुम्पं आरुय्ह गच्छथ भन्ते, येसं एत्थ निसज्जट्ठानं नप्पहोति, ते कट्ठखण्डेपि उरं ठपेत्वा गच्छन्तु, सब्बेसं भयं न भविस्सती’’ति. तदा समुद्दतीरं पत्वा सट्ठि भिक्खू कतिकं कत्वा ‘‘अम्हाकं एत्थ गमनकिच्चं नत्थि, मयं इधेव हुत्वा तेपिटकं रक्खिस्सामा’’ति ततो निवत्तित्वा दक्खिणमलयजनपदं गन्त्वा कन्दमूलपण्णेहि जीविकं कप्पेन्ता वसिंसु, काये वहन्ते निसीदित्वा सज्झायं करोन्ति, अवहन्ते वालिकं उस्सारेत्वा परिवारेत्वा सीसानि एकट्ठाने कत्वा परियत्तिं सम्मसन्ति. इमिना नियामेन द्वादस संवच्छरानि साट्ठकथं तेपिटकं परिपुण्णं कत्वा धारयिंसु.

भये वूपसन्ते सत्तसता भिक्खू अत्तनो गतट्ठाने साट्ठकथे तेपिटके एकक्खरम्पि एकब्यञ्जनम्पि अविनासेत्वा इममेव दीपमागम्म कल्लगामजनपदे मण्डलारामविहारं पविसिंसु. थेरानं आगतपवत्तिं सुत्वा इमस्मिं दीपे ओहीना सट्ठि भिक्खू ‘‘थेरे पस्सिस्सामा’’ति गन्त्वा थेरेहि सद्धिं तेपिटकं सोधेन्ता एकक्खरम्पि एकब्यञ्जनम्पि असमेन्तं नाम न पस्सिंसु. तस्मिं ठाने थेरानं अयं कथा उदपादि ‘‘परियत्ति नु खो सासनस्स मूलं, उदाहु पटिपत्ती’’ति. पंसुकूलिकत्थेरा ‘‘पटिपत्ति मूल’’न्ति आहंसु, धम्मकथिका ‘‘परियत्ती’’ति. अथ ने थेरा ‘‘तुम्हाकं द्विन्नम्पि जनानं वचनमत्तेनेव न सक्का विञ्ञातुं, जिनभासितं सुत्तं आहरथा’’ति आहंसु. सुत्तं आहरितुं न भारोति –

‘‘इमे च, सुभद्द, भिक्खू सम्मा विहरेय्युं, असुञ्ञो लोको अरहन्तेहि अस्सा’’ति (दी. नि. २.२१४). ‘‘पटिपत्तिमूलकं, महाराज, सत्थुसासनं, पटिपत्तिसारकं, महाराज, सत्थुसासनं, पटिपत्ति तिट्ठन्ती तिट्ठती’’ति (मि. प. ४.१.७) –

सुत्तं आहरिंसु.

इमं सुत्तं सुत्वा धम्मकथिका अत्तनो वादट्ठपनत्थाय इमं सुत्तं आहरिंसु –

‘‘याव तिट्ठन्ति सुत्तन्ता, विनयो याव दिप्पति;

ताव दक्खन्ति आलोकं, सूरिये अब्भुट्ठिते यथा.

‘‘सुत्तन्तेसु असन्तेसु, पमुट्ठे विनयम्हि च;

तमो भविस्सति लोके, सूरिये अत्थङ्गते यथा.

‘‘सुत्तन्ते रक्खिते सन्ते, पटिपत्ति होति रक्खिता;

पटिपत्तियं ठितो धीरो, योगक्खेमा न धंसती’’ति.

इमस्मिं सुत्ते आहटे पंसुकूलिकत्थेरा तुण्ही अहेसुं. धम्मकथिकत्थेरानंयेव वचनं पुरतो अहोसि. यथा हि गवसतस्स गवसहस्सस्स वा अन्तरे पवेणिपालिकाय धेनुया असति सो वंसो सा पवेणी न घटीयति, एवमेव आरद्धविपस्सकानं भिक्खूनं सतेपि सहस्सेपि विज्जमाने परियत्तिया असति अरियमग्गपटिवेधो नाम न होति. यथा च निधिकुम्भिया जाननत्थाय पासाणपिट्ठे अक्खरेसु उपनिबद्धेसु याव अक्खरानि धरन्ति, ताव निधिकुम्भी नट्ठा नाम न होति, एवमेव परियत्तिया धरमानाय सासनं अन्तरहितं नाम न होतीति. तस्साधेय्योति तस्सायत्तो.

४३९. सो पनाति सो पातिमोक्खो. सेसमेत्थ उत्तानमेव. गरहितुकामता, उपसम्पन्नस्स सन्तिके सिक्खापदविवण्णनञ्चाति इमानि पनेत्थ द्वे अङ्गानि.

विलेखनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

३. मोहनसिक्खापदवण्णना

४४३. ततियं उत्तानमेव. मोहारोपनं, मोहेतुकामता, वुत्तनयेन सुतभावो, मोहनन्ति इमानि पनेत्थ चत्तारि अङ्गानि.

मोहनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

४. पहारसिक्खापदवण्णना

४५२. चतुत्थे रत्तचित्तोति कायसंसग्गरागेन रत्तचित्तो. सचे पन मेथुनरागेन रत्तो पहारं देति, दुक्कटमेव. सेसमेत्थ उत्तानमेव. कुपितता, न मोक्खाधिप्पायता, उपसम्पन्नस्स पहारदानन्ति इमानि पनेत्थ तीणि अङ्गानि.

पहारसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

५. तलसत्तिकसिक्खापदवण्णना

४५७. पञ्चमे न पहरितुकामताय दिन्नत्ता दुक्कटन्ति एत्थ पहरितुकामताय पहटे पुरिमसिक्खापदेन पाचित्तियं, उच्चारेतुकामताय केवलं उग्गिरणमत्ते कते इमिना पाचित्तियं. इमिना पन विरज्झित्वा पहारो दिन्नो, तस्मा दुक्कटं. किमिदं दुक्कटं पहारपच्चया, उदाहु उग्गिरणपच्चयाति? तत्थ केचि ताव वदन्ति ‘‘पहारपच्चया एव दुक्कटं, उग्गिरणपच्चया पाचित्तियन्ति सदुक्कटं पाचित्तियं युज्जति. पुरिमञ्हि उग्गिरणं, पच्छा पहारो, न च पच्छा पहारं निस्साय पुरिमं उग्गिरणं अनापत्तिवत्थुकं भवितुमरहती’’ति.

मयं पनेत्थ एवं तक्कयाम ‘‘उग्गिरणस्स अत्तनो सभावेनेव असण्ठितत्ता तप्पच्चया पाचित्तियेन न भवितब्बं, असुद्धचित्तेन कतपयोगत्ता पन न सक्का एत्थ अनापत्तिया भवितुन्ति दुक्कटं वुत्तं. ‘न पहरितुकामताय दिन्नत्ता’ति इमिना च पहारपच्चया पुरिमसिक्खापदेन पाचित्तियासम्भवे कारणं वुत्तं, न पन पहारपच्चया दुक्कटसम्भवे. न हि अपहरितुकामताय पहारे दिन्ने पुरिमसिक्खापदेन पहारपच्चया पाचित्तियेन दुक्कटेन वा भवितुं युत्त’’न्ति. ‘‘तिरच्छानादीनं असुचिकरणादिं दिस्वा कुज्झित्वापि उग्गिरन्तस्स मोक्खाधिप्पायो एवा’’ति वदन्ति. सेसमेत्थ उत्तानमेव. कुपितता, न मोक्खाधिप्पायता, उपसम्पन्नस्स तलसत्तिउग्गिरणन्ति इमानि पनेत्थ तीणि अङ्गानि.

तलसत्तिकसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

६. अमूलकसिक्खापदवण्णना

४५९. छट्ठं उत्तानत्थमेव. उपसम्पन्नता, सङ्घादिसेसस्स अमूलकता, अनुद्धंसना, तङ्खणविजाननाति इमानि पनेत्थ चत्तारि अङ्गानि.

अमूलकसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

७. सञ्चिच्चसिक्खापदवण्णना

४६४. सत्तमम्पि उत्तानत्थमेव. उपसम्पन्नता, अफासुकामता, कुक्कुच्चुप्पादनन्ति इमानि पनेत्थ तीणि अङ्गानि.

सञ्चिच्चसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

८. उपस्सुतिसिक्खापदवण्णना

४७१. अट्ठमे सुतिसमीपन्ति सद्दसमीपं. सुय्यतीति हि सुति, सद्दस्सेतं अधिवचनं. तस्स समीपं उपस्सुति, सद्दसमीपन्ति वुत्तं होति. गण्ठिपदेसु च सुय्यतीति सुतीति सद्दोव वुत्तो. यत्थ पन ठितेन सक्का होति सद्दं सोतुं, तत्थ तिट्ठन्तो सद्दसमीपे ठितो नाम होतीति आह ‘‘यत्थ ठत्वा’’तिआदि. केचि पन ‘‘सुणाति एत्थाति सुति. यत्थ ठितो सुणाति, तस्स ठानस्सेतं नामं. तस्स समीपं उपस्सुती’’ति वदन्ति, एवं पन गय्हमाने यस्मिं ठाने ठितो सुणाति, तस्स आसन्ने अञ्ञस्मिं पदेसे तिट्ठतीति आपज्जति. अट्ठकथायञ्च उपस्सुति-सद्दस्सेव अत्थं दस्सेतुं ‘‘यत्थ ठत्वा सक्का होति, तेसं वचनं सोतु’’न्ति वुत्तं, न सुति-सद्दस्स. तस्मा पुब्बनयोवेत्थ पसत्थतरो. अथ वा उपेच्च सुय्यति एत्थाति उपस्सुति, ठानं. यं ठानं उपगतेन सक्का होति कथेन्तानं सद्दं सोतुं, तत्थाति एवमत्थो गहेतब्बो. मन्तेन्तन्ति भुम्मत्थे उपयोगवचनन्ति आह ‘‘मन्तयमाने’’ति.

४७३. एकपरिच्छेदानीति ‘‘सिया किरियं, सिया अकिरिय’’न्ति इमिना नयेन एकपरिच्छेदानि. इमानि हि तीणि सिक्खापदानि कदाचि किरियतो समुट्ठहन्ति, कदाचि अकिरियतो, न एकक्खणेयेव किरियाकिरियतो समुट्ठहन्ति. सेसमेत्थ उत्तानमेव. उपसम्पन्नता, चोदनाधिप्पायो, सवनन्ति इमानि पनेत्थ तीणि अङ्गानि.

उपस्सुतिसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

९. कम्मपटिबाहनसिक्खापदवण्णना

४७४. नवमं उत्तानत्थमेव. धम्मकम्मता, धम्मकम्मन्ति सञ्ञा, छन्दं दत्वा खिय्यनन्ति इमानि पनेत्थ तीणि अङ्गानि.

कम्मपटिबाहनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

१०. छन्दं अदत्वा गमनसिक्खापदवण्णना

४७९. दसमं उत्तानत्थमेव. विनिच्छयकथाय पवत्तमानता, धम्मकम्मता, धम्मकम्मसञ्ञिता, समानसीमायं ठितता, समानसंवासकता, कोपेतुकामताय हत्थपासविजहनन्ति इमानि पनेत्थ छ अङ्गानि.

छन्दं अदत्वा गमनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

११. दुब्बलसिक्खापदवण्णना

४८४. एकादसमम्पि उत्तानत्थमेव. उपसम्पन्नता, धम्मेन लद्धसम्मुतिता, सङ्घेन सद्धिं विकप्पनुपगचीवरदानं, पच्छा खीयितुकामताय खिय्यनाति इमानि पनेत्थ चत्तारि अङ्गानि.

दुब्बलसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

४८९. द्वादसमे नत्थि किञ्चि वत्तब्बं.

निट्ठितो सहधम्मिकवग्गो अट्ठमो.