७. सप्पाणकवग्गो

१. सञ्चिच्चसिक्खापदवण्णना

३८२. सप्पाणकवग्गस्स पठमसिक्खापदे उसुं सरं अस्सति खिपतीति इस्सासो, धनुसिप्पकुसलोति आह ‘‘धनुग्गहाचरियो’’ति. पटिसत्तुविधमनत्थं धनुं गण्हन्तीति धनुग्गहा, तेसं आचरियो धनुग्गहाचरियो. अप्पमत्तेन वत्तं कातब्बन्ति यथा ते पाणा न मरन्ति, एवं सूपट्ठितस्सतिना सेनासने वत्तं कातब्बं. सेसमेत्थ उत्तानमेव. अङ्गानिपि मनुस्सविग्गहे वुत्तनयेन वेदितब्बानीति.

सञ्चिच्चसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

२. सप्पाणकसिक्खापदवण्णना

३८७. दुतिये उदकसण्ठानकप्पदेसेति यत्थ भूमिभागे उदकं निक्खित्तं सन्तिट्ठति, न सहसा परिक्खयं गच्छति, तादिसे पदेसे. सेसमेत्थ उत्तानमेव. अङ्गानि सिञ्चनसिक्खापदे वुत्तनयानेव.

सप्पाणकसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

३. उक्कोटनसिक्खापदवण्णना

३९२. ततिये यथापतिट्ठितभावेन पतिट्ठातुं न देन्तीति तेसं पवत्तिआकारदस्सनत्थं वुत्तं. यं पन धम्मेन अधिकरणं निहतं, तं सुनिहतमेव. सचे विप्पकते कम्मे पटिक्कोसति, तं सञ्ञापेत्वाव कातब्बं. इतरथा कम्मञ्च कुप्पति, कारकानञ्च आपत्ति. सेसमेत्थ उत्तानमेव. यथाधम्मं निहतभावो, जानना, उक्कोटनाति इमानि पनेत्थ तीणि अङ्गानि.

उक्कोटनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

४. दुट्ठुल्लसिक्खापदवण्णना

३९९. चतुत्थे तस्सेवाति यो आपन्नो, तस्सेव. आरोचेतीति पटिच्छादनत्थमेव मा कस्सचि आरोचेसीति वदति. वत्थुपुग्गलोति आपन्नपुग्गलो. येनस्स आरोचितन्ति येन दुतियेन अस्स ततियस्स आरोचितं. कोटि छिन्ना होतीति यस्मा पटिच्छादनपच्चया आपत्तिं आपज्जित्वाव दुतियेन ततियस्स आरोचितं, तस्मा तप्पच्चया पुन तेन आपज्जितब्बापत्तिया अभावतो आपत्तिया कोटि छिन्ना नाम होति.

४००. ‘‘अनुपसम्पन्नस्स सुक्कविस्सट्ठि च कायसंसग्गो चाति अयं दुट्ठुल्लअज्झाचारो नामा’’ति इदं दुट्ठुल्लारोचनसिक्खापदट्ठकथाय न समेति. वुत्तञ्हि तत्थ (पाचि. अट्ठ. ८२) ‘‘अनुपसम्पन्नस्स दुट्ठुल्लं वा अदुट्ठुल्लं वा अज्झाचारन्ति एत्थ आदितो पञ्च सिक्खापदानि दुट्ठुल्लो नाम अज्झाचारो, सेसानि अदुट्ठुल्लो, सुक्कविस्सट्ठिकायसंसग्गदुट्ठुल्लअत्तकामा पनस्स अज्झाचारो नामा’’ति. ‘‘आरोचने अनुपसम्पन्नस्स दुट्ठुल्लं अञ्ञथा अधिप्पेतं, पटिच्छादने अञ्ञथा’’ति एत्थापि विसेसकारणं न दिस्सति, तस्मा अट्ठकथाय पुब्बेनापरं न समेति. अविरोधं इच्छन्तेन पन वीमंसितब्बमेत्थ कारणं. सेसमेत्थ उत्तानमेव. उपसम्पन्नस्स दुट्ठुल्लापत्तिजाननं, पटिच्छादेतुकामताय नारोचेस्सामीति धुरनिक्खेपोति इमानि पनेत्थ द्वे अङ्गानि.

दुट्ठुल्लसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

५. ऊनवीसतिवस्ससिक्खापदवण्णना

४०२. पञ्चमे रूपसुत्तन्ति हेरञ्ञिकानं सुत्तं. दुरुत्तानन्ति अक्कोसवसेन दुरुत्तानं, दुरुत्तत्तायेव दुरागतानं. वचनपथानन्ति एत्थ वचनमेव तदत्थं ञातुकामानं ञापेतुकामानञ्च पथोति वचनपथो. दुक्खमानन्ति दुक्खेन खमितब्बानं.

४०४. गब्भे सयितकालेन सद्धिं वीसतिमं वस्सं अस्साति गब्भवीसो. हायनवड्ढनन्ति गब्भमासेसु अधिकेसु उत्तरिहायनं, ऊनेसु वड्ढनन्ति वेदितब्बं. एकूनवीसतिवस्सन्ति द्वादसमासे मातुकुच्छिस्मिं वसित्वा महापवारणाय जातकालतो पट्ठाय एकूनवीसतिवस्सं. पाटिपददिवसेति पच्छिमिकाय वस्सूपगमनदिवसे. ‘‘तिंसरत्तिदिवो मासो’’ति (अ. नि. ३.७१; ८.४३; विभ. १०२३) वचनतो ‘‘चत्तारो मासा परिहायन्ती’’ति वुत्तं. वस्सं उक्कड्ढन्तीति वस्सं उद्धं कड्ढन्ति, ततिये संवच्छरे एकमासं अधिकमासवसेन परिच्चजन्ता वस्सं उद्धं कड्ढन्तीति अत्थो, तस्मा ततियो संवच्छरो तेरसमासिको होति, संवच्छरस्स पन द्वादसमासिकत्ता अट्ठारससु वस्सेसु अधिकमासे विसुं गहेत्वा ‘‘छ मासा वड्ढन्ती’’ति वुत्तं. ततोति छमासतो. निक्कङ्खा हुत्वाति अधिकमासेहि सद्धिं परिपुण्णवीसतिवस्सत्ता निब्बेमतिका हुत्वा. यं पन वुत्तं तीसु गण्ठिपदेसु ‘‘अट्ठारसन्नंयेव वस्सानं अधिकमासे गहेत्वा गणितत्ता सेसवस्सद्वयस्सपि अधिकानि दिवसानि होन्तेव, तानि अधिकदिवसानि सन्धाय ‘निक्कङ्खा हुत्वा’ति वुत्त’’न्ति, तं न गहेतब्बं. न हि द्वीसु वस्सेसु अधिकदिवसानि नाम विसुं उपलब्भन्ति ततिये वस्से वस्सुक्कड्ढनवसेन अधिकमासे परिच्चत्तेयेव अतिरेकमाससम्भवतो. तस्मा द्वीसु वस्सेसु अतिरेकदिवसानि नाम विसुं न सम्भवन्ति.

ननु च ‘‘ते द्वे मासे गहेत्वा वीसतिवस्सानि परिपुण्णानि होन्ती’’ति कस्मा वुत्तं, एकूनवीसतिवस्सम्हि पुन अपरस्मिं वस्से पक्खित्ते वीसतिवस्सानि परिपुण्णानि होन्तीति आह ‘‘एत्थ पन…पे… वुत्त’’न्ति. अनेकत्थत्ता निपातानं पन-सद्दो हि-सद्दत्थे, एत्थ हीति वुत्तं होति. इदञ्हि वुत्तस्सेवत्थस्स समत्थनवसेन वुत्तं. इमिना च इमं दीपेति ‘‘यं वुत्तं ‘एकूनवीसतिवस्सं सामणेरं निक्खमनीयपुण्णमासिं अतिक्कम्म पाटिपददिवसे उपसम्पादेन्ती’ति, तत्थ गब्भमासेपि अग्गहेत्वा द्वीहि मासेहि अपरिपुण्णवीसतिवस्सं सन्धाय ‘एकूनवीसतिवस्स’न्ति वुत्तं, तस्मा अधिकमासेसु द्वीसु गहितेसु वीसतिवस्सानि परिपुण्णानि नाम होन्ती’’ति. तस्माति यस्मा गब्भमासापि गणनूपगा होन्ति, तस्मा. एकवीसतिवस्सो होतीति जातदिवसतो पट्ठाय वीसतिवस्सो समानो गब्भमासेहि सद्धिं एकवीसतिवस्सो होति.

४०६. अञ्ञं उपसम्पादेतीति उपज्झायो कम्मवाचाचरियो वा हुत्वा उपसम्पादेति. सेसमेत्थ उत्तानमेव. ऊनवीसतिवस्सता, ऊनकसञ्ञिता, उपसम्पादनन्ति इमानि पनेत्थ तीणि अङ्गानि.

ऊनवीसतिवस्ससिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

६. थेय्यसत्थसिक्खापदवण्णना

४०७. छट्ठसिक्खापदं उत्तानत्थमेव. थेय्यसत्थकभावो, जाननं, संविधानं, अविसङ्केतेन गमनन्ति इमानि पनेत्थ चत्तारि अङ्गानि.

थेय्यसत्थसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

४१२. सत्तमे नत्थि किञ्चि वत्तब्बं.

८. अरिट्ठसिक्खापदवण्णना

४१७. अट्ठमे बाधयिंसूति हनिंसु. तंतंसम्पत्तिया विबन्धनवसेन सत्तसन्तानस्स अन्तरे वेमज्झे एति आगच्छतीति अन्तरायो, दिट्ठधम्मिकादिअनत्थो. अनतिक्कमनट्ठेन तस्मिं अन्तराये नियुत्ता, अन्तरायं वा फलं अरहन्ति, अन्तरायस्स वा करणसीलाति अन्तरायिका. तेनाह ‘‘अन्तरायं करोन्तीति अन्तरायिका’’ति. आनन्तरियधम्माति आनन्तरिकसभावा चेतनाधम्मा. तत्रायं वचनत्थो – चुतिअनन्तरफलं अनन्तरं नाम, तस्मिं अनन्तरे नियुत्ता, तंनिब्बत्तनेन अनन्तरकरणसीला, अनन्तरप्पयोजनाति वा आनन्तरिका, ते एव आनन्तरियाति वुत्ता. कम्मानि एव अन्तरायिकाति कम्मन्तरायिका. मोक्खस्सेव अन्तरायं करोति, न सग्गस्साति मिच्छाचारलक्खणाभावतो वुत्तं. न हि भिक्खुनिया धम्मरक्खितभावो अत्थि. पाकतिकभिक्खुनीवसेन चेतं वुत्तं. अरियाय पन पवत्तं अपायसंवत्तनिकमेव, नन्दमाणवको चेत्थ निदस्सनं. उभिन्नं समानच्छन्दतावसेन वा न सग्गन्तरायिकता, मोक्खन्तरायिकता पन मोक्खत्थाय पटिपत्तिया विदूसनतो. अभिभवित्वा पन पवत्तियं सग्गन्तरायिकतापि न सक्का निवारेतुन्ति.

अहेतुकदिट्ठिअकिरियदिट्ठिनत्थिकदिट्ठियोव नियतभावं पत्ता नियतमिच्छादिट्ठिधम्मा. पटिसन्धिधम्माति पटिसन्धिचित्तुप्पादमाह. पण्डकादिग्गहणञ्चेत्थ निदस्सनमत्तं सब्बायपि अहेतुकपटिसन्धिया विपाकन्तरायिकभावतो. याहि अरिये उपवदति, ता चेतना अरियूपवादा जाता. ततो परन्ति खमापनतो उपरि. यं पनेत्थ वत्तब्बं, तं दिब्बचक्खुकथायं वुत्तमेव. सञ्चिच्च आपन्ना आपत्तियोति सञ्चिच्च वीतिक्कन्ता सत्त आपत्तिक्खन्धा. सञ्चिच्च वीतिक्कन्तञ्हि अन्तमसो दुक्कटदुब्भासितम्पि सग्गमग्गफलानं अन्तरायं करोति. याव भिक्खुभावं पटिजानाति पाराजिकं आपन्नो, न वुट्ठाति सेसगरुकापत्तिं आपन्नो, न देसेति लहुकापत्तिं आपन्नो.

अयं भिक्खूति अरिट्ठो भिक्खु. रसेन रसं संसन्दित्वाति अनवज्जेन पच्चयपरिभुञ्जनरसेन सावज्जकामगुणपरिभोगरसं समानेत्वा. योनिसो पच्चवेक्खणेन नत्थि एत्थ छन्दरागोति निच्छन्दरागो, पच्चयपरिभोगो. उपनेन्तो वियाति बन्धनं उपनेन्तो विय. ‘‘घटेन्तो विया’’तिपि पाठो. उपसंहरन्तो वियाति सदिसतं उपसंहरन्तो विय एकन्तसावज्जे अनवज्जभावपक्खेपनतो. पापकन्ति लामकट्ठेन दुग्गतिसम्पापनट्ठेन च पापकं. महासमुद्दं बन्धन्तेन वियाति सेतुकरणवसेन महासागरं बन्धन्तेन विय. सब्बञ्ञुतञ्ञाणेन सद्धिं पटिविरुज्झन्तोति सब्बञ्ञुतञ्ञाणेन ‘‘सावज्ज’’न्ति दिट्ठं ‘‘अनवज्ज’’न्ति गहणेन तेन सह पटिविरुज्झन्तो. आणाचक्केति पठमपाराजिकसिक्खापदसङ्खाते, ‘‘अब्रह्मचरियं पहाया’’तिआदिदेसनासङ्खाते च आणाचक्के.

अट्ठिकङ्कलं नाम उरट्ठि वा पिट्ठिकण्टकं वा सीसट्ठि वा. तञ्हि निम्मंसत्ता ‘‘कङ्कल’’न्ति वुच्चति. विगतमंसाय हि अट्ठिसङ्खलिकाय एकट्ठिम्हि वा कङ्कल-सद्दो निरुळ्हो. अनुदहनट्ठेनाति अनुपायपटिपत्तिया सम्पति आयतिञ्च अनुदहनट्ठेन. महाभितापनट्ठेन अनवट्ठितसभावताय, इत्तरपच्चुपट्ठानट्ठेन मुहुत्तकरणीयताय, तावकालिकट्ठेन परेहि अभिभवनताय, सब्बङ्गपच्चङ्गपलिभञ्जनट्ठेन भेदनादिअधिकरणभावेन, उग्घाटसदिसताय अधिकुट्टनट्ठेन, अवणे वणं उप्पादेत्वा अन्तो अनुपविसनभावताय विनिविज्झनट्ठेन, दिट्ठधम्मिकसम्परायिकअनत्थनिमित्तताय सासङ्कसप्पटिभयट्ठेन.

पाळियं ‘‘थामसा परामासा’’तिआदीसु एवमत्थो वेदितब्बो. थामसाति दिट्ठिथामेन, तस्सा दिट्ठिया थामगतभावेनाति अत्थो. परामासाति दिट्ठिपरामासेन, दिट्ठिसङ्खातपरामासेनाति अत्थो. दिट्ठियेव हि धम्मसभावं अतिक्कमित्वा परतो आमसनेन परामासो. अभिनिविस्साति तण्हाभिनिवेसपुब्बङ्गमेन दिट्ठाभिनिवेसेन ‘‘इदमेत्थ सच्च’’न्ति अभिनिविसित्वा. वोहरतीति कथेति. यतो च खो ते भिक्खूति यदा ते भिक्खू. एवंब्याखो अहं, भन्ते, भगवताति इदं एस अत्तनो लद्धिं निगूहितुकामताय नत्थीति वत्तुकामोपि भगवतो आनुभावेन सम्पटिच्छति. बुद्धानं किर सम्मुखा द्वे कथा कथेतुं समत्थो नाम नत्थि. कस्स नु खो नाम त्वं मोघपुरिसाति त्वं मोघपुरिस कस्स खत्तियस्स वा ब्राह्मणस्स वा वेस्सस्स वा सुद्दस्स वा गहट्ठस्स वा पब्बजितस्स वा देवस्स वा मनुस्सस्स वा मया एवं धम्मं देसितं आजानासि. सेसमेत्थ उत्तानमेव. धम्मकम्मता, समनुभासना, अप्पटिनिस्सज्जनन्ति इमानि पनेत्थ तीणि अङ्गानि.

अरिट्ठसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

९. उक्खित्तसम्भोगसिक्खापदवण्णना

४२४. नवमे पयोगगणनायाति दानग्गहणप्पयोगगणनाय. संवासे कम्मपरियोसानवसेन, सहसेय्याय एकस्मिं निपन्ने इतरस्स निपज्जनपयोगवसेन आपत्तिपरिच्छेदो वेदितब्बो. एत्थ च पदभाजने ‘‘एकच्छन्ने’’ति अविसेसेन वुत्तत्ता नानूपचारेपि एकच्छन्ने निपज्जन्तस्स आपत्ति. तेनेव मातिकाट्ठकथायं (कङ्खा. अट्ठ. उक्खित्तसम्भोगसिक्खापदवण्णना) वुत्तं ‘‘सह वा सेय्यं कप्पेय्याति नानूपचारेपि एकच्छन्ने निपज्जेय्या’’ति. पण्णत्तिं अजानन्तेन अरहतापि किरियाब्याकतचित्तेन आपज्जितब्बत्ता ‘‘तिचित्त’’न्ति वुत्तं. यं पन केनचि वुत्तं ‘‘तिचित्तन्ति एत्थ विपाकाब्याकतचित्तेन सह वा सेय्यं कप्पेय्याति एवमत्थो दट्ठब्बो, अञ्ञथा सचित्तकत्ता सिक्खापदस्स किरियाब्याकतं सन्धाय न युज्जती’’ति, तं न गहेतब्बं. न हि सचित्तकसिक्खापदवीतिक्कमो अरहतो न सम्भवति. तेनेव पथवीखणनादीसु सचित्तकसिक्खापदेसु तिचित्तमेव वुत्तं. सेसमेत्थ उत्तानमेव. अकतानुधम्मता, जानना, सम्भोगादिकरणन्ति इमानि पनेत्थ तीणि अङ्गानि.

उक्खित्तसम्भोगसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

१०. कण्टकसिक्खापदवण्णना

४२८. दसमे पिरेति निपातपदं. सम्बोधने वत्तमानं पर-सद्देन समानत्थं वदन्तीति आह ‘‘पर अमामका’’ति, अम्हाकं अनज्झत्तिकभूताति अत्थो. पिरेति वा ‘‘परतो’’ति इमिना समानत्थं निपातपदं, तस्मा चर पिरेति परतो गच्छ, मा इध तिट्ठाति एवम्पेत्थ अत्थो वेदितब्बो. सेसमेत्थ पुरिमसिक्खापदद्वये वुत्तनयमेव.

कण्टकसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

निट्ठितो सप्पाणकवग्गो सत्तमो.