५. पठमपवारणासिक्खापदवण्णना

२३६. पञ्चमे भुत्तावीति भुत्ताविनो भुत्तवन्तो, कतभत्तकिच्चाति वुत्तं होति. पवारिताति एत्थ चतूसु पवारणासु यावदत्थपवारणा पटिक्खेपपवारणा च लब्भतीति आह ‘‘ब्राह्मणेन…पे… पटिक्खेपपवारणाय पवारिता’’ति. चतुब्बिधा हि पवारणा वस्संवुत्थपवारणा, पच्चयपवारणा, पटिक्खेपपवारणा, यावदत्थपवारणाति. तत्थ ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, वस्संवुत्थानं भिक्खूनं तीहि ठानेहि पवारेतु’’न्ति (महाव. २०९) अयं वस्संवुत्थपवारणा. पकारेहि दिट्ठादीहि वारेति सङ्घादिके भजापेति भत्ते करोति एतायाति पवारणा, आपत्तिविसोधनाय अत्तवोस्सग्गोकासदानं. सा पन यस्मा येभुय्येन वस्संवुत्थेहि कातब्बा वुत्ता, तस्मा ‘‘वस्संवुत्थपवारणा’’ति वुच्चति. ‘‘इच्छामहं, भन्ते, सङ्घं चातुमासं भेसज्जेन पवारेतु’’न्ति (पाचि. ३०३) च, ‘‘अञ्ञत्र पुन पवारणाय अञ्ञत्र निच्चपवारणाया’’ति (पाचि. ३०६) च अयं पच्चयपवारणा पवारेति पच्चये इच्छापेति एतायाति कत्वा, चीवरादीहि उपनिमन्तनायेतं अधिवचनं. ‘‘पवारितो नाम असनं पञ्ञायति, भोजनं पञ्ञायति, हत्थपासे ठितो अभिहरति, पटिक्खेपो पञ्ञायति, एसो पवारितो नामा’’ति (पाचि. २३९) अयं पटिक्खेपपवारणा. विप्पकतभोजनतादिपञ्चङ्गसहितो भोजनपटिक्खेपोयेव हेत्थ पकारयुत्ता वारणाति पवारणा. ‘‘पणीतेन खादनीयेन भोजनीयेन सहत्था सन्तप्पेसि सम्पवारेसी’’ति (म. नि. १.३६३) अयं यावदत्थपवारणा. यावदत्थं भोजनस्स पवारणा यावदत्थपवारणा.

२३७. ति-कारं अवत्वा…पे… वत्तुं वट्टतीति इदं वत्तब्बाकारदस्सनत्थं वुत्तं. ‘‘ति-कारे पन वुत्तेपि अकतं नाम न होती’’ति तीसुपि गण्ठिपदेसु वुत्तं.

२३८-२३९. पवारितोति पटिक्खेपितो. यो हि भुञ्जन्तो परिवेसकेन उपनीतं भोजनं अनिच्छन्तो पटिक्खिपति, सो तेन पवारितो पटिक्खेपितो नाम होति. ब्यञ्जनं पन अनादियित्वा अत्थमत्तमेव दस्सेतुं ‘‘कतपवारणो कतपटिक्खेपो’’ति वुत्तं. यस्मा ‘‘असन’’न्ति इमिनाव पदेन ‘‘भुत्तावी’’ति इमस्स अत्थो वुत्तो, तस्मा न तस्स किञ्चि पयोजनं विसुं उपलब्भति. यदि हि उपलब्भेय्य, पवारणा छळङ्गसमन्नागता आपज्जेय्याति मनसि कत्वा पञ्चसमन्नागतत्तंयेव दस्सेतुं ‘‘वुत्तम्पि चेत’’न्तिआदिना पाळिं आहरति. केचि पन ‘‘हत्थपासे ठितो अभिहरती’’ति एकमेव अङ्गं कत्वा ‘‘चतुरङ्गसमन्नागता पवारणा’’तिपि वदन्ति.

अम्बिलपायासादीसूति आदि-सद्देन खीरपायासादिं सङ्गण्हाति. तत्थ अम्बिलपायासग्गहणेन तक्कादिअम्बिलसंयुत्ता घनयागु वुत्ता. खीरपायासग्गहणेन खीरसंयुत्ता यागु सङ्गय्हति. पवारणं न जनेतीति अनतिरित्तभोजनापत्तिनिबन्धनं पटिक्खेपं न साधेति. कतोपि पटिक्खेपो अनतिरित्तभोजनापत्तिनिबन्धनो न होतीति अकतट्ठानेयेव तिट्ठतीति आह ‘‘पवारणं न जनेती’’ति. ‘‘यागु-सद्दस्स पवारणजनकयागुयापि साधारणत्ता ‘यागुं गण्हथा’ति वुत्तेपि पवारणा होतीति पवारणं जनेतियेवाति वुत्त’’न्ति तीसुपि गण्ठिपदेसु वुत्तं, तं परतो तत्थेव ‘‘भत्तमिस्सकं यागुं आहरित्वा’’ति एत्थ वुत्तकारणेन न समेति. वुत्तञ्हि तत्थ ‘‘हेट्ठा अयागुके निमन्तने उदककञ्जिकखीरादीहि सद्धिं मद्दितं भत्तमेव सन्धाय ‘यागुं गण्हथा’ति वुत्तत्ता पवारणा होति, ‘भत्तमिस्सकं यागुं आहरित्वा’ति एत्थ पन विसुं यागुया विज्जमानत्ता पवारणा न होती’’ति. तस्मा तत्थ वुत्तनयेनेव खीरादीहि संमद्दितं भत्तमेव सन्धाय ‘‘यागुं गण्हथा’’ति वुत्तत्ता यागुया च तत्थ अभावतो पवारणा होतीति एवमेत्थ कारणं वत्तब्बं. एवञ्हि सति परतो ‘‘येनापुच्छितो, तस्स अत्थिताया’’ति अट्ठकथायं वुत्तकारणेनपि संसन्दति, अञ्ञथा गण्ठिपदेसुयेव पुब्बापरविरोधो आपज्जति. अट्ठकथावचनेन च न समेति. सचे…पे… पञ्ञायतीति इमिना वुत्तप्पमाणस्स मच्छमंसखण्डस्स नहारुनो वा सब्भावमत्तं दस्सेति. ताहीति पुथुकाहि.

सालिवीहियवेहि कतसत्तूति येभुय्यनयेन वुत्तं, सत्त धञ्ञानि पन भज्जित्वा कतोपि सत्तुयेव. तेनेवाह ‘‘कङ्गुवरक…पे… सत्तुसङ्गहमेव गच्छती’’ति. सत्तुमोदकोति सत्तुयो पिण्डेत्वा कतो अपक्को सत्तुगुळो. पञ्चन्नं भोजनानं अञ्ञतरवसेन विप्पकतभोजनभावस्स उपच्छिन्नत्ता ‘‘मुखे सासपमत्तम्पि…पे… न पवारेती’’ति वुत्तं. ‘‘अकप्पियमंसं पटिक्खिपति, न पवारेती’’ति वचनतो सचे सङ्घिकं लाभं अत्तनो अपापुणन्तं जानित्वा वा अजानित्वा वा पटिक्खिपति, न पवारेति पटिक्खिपितब्बस्सेव पटिक्खित्तत्ता. अलज्जिसन्तकं पटिक्खिपन्तोपि न पवारेति. अवत्थुतायाति अनतिरित्तापत्तिसाधिकाय पवारणाय अवत्थुभावतो. एतेन पटिक्खिपितब्बस्सेव पटिक्खित्तभावं दीपेति. यञ्हि पटिक्खिपितब्बं होति, तस्स पटिक्खेपो आपत्तिअङ्गं न होतीति तं ‘‘पवारणाय अवत्थू’’ति वुच्चति.

उपनामेतीति इमिना कायाभिहारं दस्सेति. हत्थपासतो बहि ठितस्स सतिपि दातुकामाभिहारे पटिक्खिपन्तस्स दूरभावेनेव पवारणाय अभावतो थेरस्सपि दूरभावमत्तं गहेत्वा पवारणाय अभावं दस्सेन्तो ‘‘थेरस्स दूरभावतो’’ति आह, न पन थेरस्स अभिहारसब्भावतो. सचेपि गहेत्वा गतो हत्थपासे ठितो होति, किञ्चि पन अवत्वा आधारकट्ठाने ठितत्ता अभिहारो नाम न होतीति ‘‘दूतस्स च अनभिहरणतो’’ति वुत्तं. ‘‘गहेत्वा गतेन ‘भत्तं गण्हथा’ति वुत्ते अभिहारो नाम होतीति ‘सचे पन गहेत्वा आगतो भिक्खु…पे… पवारणा होती’ति वुत्त’’न्ति तीसुपि गण्ठिपदेसु वुत्तं. केचि पन ‘‘पत्तं किञ्चि उपनामेत्वा ‘इमं भत्तं गण्हथा’ति वुत्तन्ति गहेतब्ब’’न्ति वदन्ति, तं युत्तं विय दिस्सति वाचाभिहारस्स इध अनधिप्पेतत्ता.

परिवेसनायाति भत्तग्गे. अभिहटाव होतीति परिवेसकेनेव अभिहटा होति. ततो दातुकामताय गण्हन्तं पटिक्खिपन्तस्स पवारणा होतीति एत्थ अगण्हन्तम्पि पटिक्खिपतो पवारणा होतियेव. कस्मा? दातुकामताय अभिहटत्ता. ‘‘तस्मा सा अभिहटाव होती’’ति हि वुत्तं. तेनेव तीसुपि गण्ठिपदेसु ‘‘दातुकामाभिहारे सति केवलं ‘दस्सामी’ति गहणमेव अभिहारो नाम न होति, ‘दस्सामी’ति गण्हन्तेपि अगण्हन्तेपि दातुकामाभिहारोव अभिहारो नाम होति, तस्मा गहणसमये वा अग्गहणसमये वा तं पटिक्खिपतो पवारणा होती’’ति वुत्तं. इदानि असति तस्स दातुकामाभिहारे गहणसमयेपि पटिक्खिपतो पवारणा न होतीति दस्सेतुं ‘‘सचे पना’’तिआदि वुत्तं.

‘‘रसं गण्हथा’’ति अपवारणजनकस्स नामं गहेत्वा वुत्तत्ता ‘‘तं सुत्वा पटिक्खिपतो पवारणा नत्थी’’ति वुत्तं. मच्छरसं मंसरसन्ति एत्थ पन न केवलं मच्छस्स रसं मच्छरसमिच्चेव विञ्ञायति, अथ खो मच्छो च मच्छरसञ्च मच्छरसन्ति एवं पवारणजनकसाधारणनामवसेनपि विञ्ञायमानत्ता तं पटिक्खिपतो पवारणाव होति. परतो मच्छसूपन्ति एत्थापि एसेव नयो. ‘‘इदं गण्हथा’’ति वुत्तेपीति एत्थ एवं अवत्वापि पवारणपहोनकं यंकिञ्चि अभिहटं पटिक्खिपतो पवारणा होतियेवाति दट्ठब्बं. करम्बकोति मिस्सकाधिवचनमेतं. यञ्हि अञ्ञेनञ्ञेन मिस्सेत्वा करोन्ति, सो ‘‘करम्बको’’ति वुच्चति. सो सचेपि मंसेन मिस्सेत्वा कतोव होति, ‘‘करम्बकं गण्हथा’’ति अपवारणारहस्स नामेन वुत्तत्ता पटिक्खिपतो पवारणा न होति. ‘‘मंसकरम्बकं गण्हथा’’ति वुत्ते पन मंसमिस्सकं गण्हथाति वुत्तं होति, तस्मा पवारणाव होति.

‘‘उद्दिस्सकत’’न्ति मञ्ञमानोति एत्थ ‘‘वत्थुनो कप्पियत्ता अकप्पियसञ्ञाय पटिक्खिपतोपि अचित्तकत्ता इमस्स सिक्खापदस्स पवारणा होती’’ति वदन्ति. ‘‘हेट्ठा अयागुके निमन्तने उदककञ्जिकखीरादीहि सद्धिं मद्दितं भत्तमेव सन्धाय ‘यागुं गण्हथा’ति वुत्तत्ता पवारणा होति, ‘भत्तमिस्सकं यागुं आहरित्वा’ति एत्थ पन विसुं यागुया विज्जमानत्ता पवारणा न होती’’ति वदन्ति. अयमेत्थ अधिप्पायोति ‘‘येनापुच्छितो’’तिआदिना वुत्तमेवत्थं सन्धाय वदति. कारणं पनेत्थ दुद्दसन्ति एत्थ एके ताव वदन्ति ‘‘यस्मा यागुमिस्सकं नाम भत्तमेव न होति, खीरादिकम्पि होतियेव, तस्मा करम्बके विय पवारणाय न भवितब्बं. एवञ्च सति यागु बहुतरा वा होति समसमा वा, न पवारेति. ‘यागु मन्दा, भत्तं बहुतरं, पवारेती’ति एत्थ कारणं दुद्दस’’न्ति. केचि पन वदन्ति ‘‘यागुमिस्सकं नाम भत्तं, तस्मा तं पटिक्खिपतो पवारणाय एव भवितब्बं. एवञ्च सति ‘इध पवारणा होति न होती’ति एत्थ कारणं दुद्दस’’न्ति.

यथा चेत्थ कारणं दुद्दसं, एवं परतो ‘‘मिस्सकं गण्हथा’’ति एत्थापि कारणं दुद्दसमेवाति वेदितब्बं. न हि पवारणप्पहोनकस्स अप्पबहुभावो पवारणाय भावाभावनिमित्तं, किञ्चरहि पवारणजनकस्स नामग्गहणमेवेत्थ पमाणं, तस्मा ‘‘इदञ्च करम्बकेन न समानेतब्ब’’न्तिआदिना यम्पि कारणं वुत्तं, तम्पि पुब्बे वुत्तेन संसन्दियमानं न समेति. यदि हि ‘‘मिस्सक’’न्ति भत्तमिस्सकेयेव रुळ्हं सिया, एवं सति यथा ‘‘भत्तमिस्सकं गण्हथा’’ति वुत्ते भत्तं बहुतरं वा समं वा अप्पतरं वा होति, पवारेतियेव, एवं ‘‘मिस्सकं गण्हथा’’ति वुत्तेपि अप्पतरेपि भत्ते पवारणाय भवितब्बं मिस्सकन्ति भत्तमिस्सकेयेव रुळ्हत्ता. तथा हि ‘‘मिस्सकन्ति भत्तमिस्सकेयेव रुळ्हवोहारत्ता इदं पन ‘भत्तमिस्सकमेवा’ति वुत्त’’न्ति तीसुपि गण्ठिपदेसु वुत्तं. अथ ‘‘मिस्सक’’न्ति भत्तमिस्सके रुळ्हं न होति, मिस्सकभत्तं पन सन्धाय ‘‘मिस्सकं गण्हथा’’ति वुत्तन्ति. एवम्पि यथा अयागुके निमन्तने खीरादीहि सद्धिं मद्दितं भत्तमेव सन्धाय ‘‘यागुं गण्हथा’’ति वुत्ते पवारणा होति, एवमिधापि मिस्सकभत्तमेव सन्धाय ‘‘मिस्सकं गण्हथा’’ति वुत्ते भत्तं अप्पं वा होतु बहु वा, पवारणा एव सिया. तस्मा ‘‘मिस्सक’’न्ति भत्तमिस्सके रुळ्हं वा होतु सन्धायभासितं वा, उभयत्थापि पुब्बेनापरं न समेतीति किमेत्थ कारणचिन्ताय, ईदिसेसु पन ठानेसु अट्ठकथापमाणेनेव गन्तब्बन्ति अयं अम्हाकं खन्ति.

‘‘विसुं कत्वा देतीति भत्तस्स उपरि ठितं रसादिं विसुं गहेत्वा देती’’ति तीसुपि गण्ठिपदेसु वुत्तं. केनचि पन ‘‘यथा भत्तसित्थं न पतति, तथा गाळ्हं हत्थेन पीळेत्वा परिस्सावेत्वा देती’’ति वुत्तं. तथापि कारणं न दिस्सति. यथा हि भत्तमिस्सकं यागुं आहरित्वा ‘‘यागुं गण्हथा’’ति वत्वा यागुमिस्सकं भत्तम्पि देन्तं पटिक्खिपतो पवारणा न होति, एवमिधापि बहुखीररसादीसु भत्तेसु ‘‘खीरं गण्हथा’’तिआदीनि वत्वा खीरादीनि वा देतु खीरादिमिस्सकभत्तं वा, उभयथापि पवारणाय न भवितब्बं, तस्मा ‘‘विसुं कत्वा देती’’ति तेनाकारेन देन्तं सन्धाय वुत्तं, न पन भत्तमिस्सकं कत्वा दिय्यमानं पटिक्खिपतो पवारणा होतीति दस्सनत्थन्ति गहेतब्बं. यदि पन भत्तमिस्सकं कत्वा दिय्यमाने पवारणा होतीति अधिप्पायेन अट्ठकथायं ‘‘विसुं कत्वा देती’’ति वुत्तं, एवं सति अट्ठकथायेवेत्थ पमाणन्ति गहेतब्बं, न पन कारणन्तरं गवेसितब्बं.

सचे उक्कुटिकं निसिन्नो पादे अमुञ्चित्वापि भूमियं निसीदति, इरियापथं विकोपेन्तो नाम होतीति उक्कुटिकासनं अविकोपेत्वाव सुखेन निसीदितुं ‘‘तस्स पन हेट्ठा…पे… निसीदनकं दातब्ब’’न्ति वुत्तं. ‘‘आसनं अचालेत्वाति पीठे फुट्ठोकासतो आनिसदमंसं अमोचेत्वा, अनुट्ठहित्वाति वुत्तं होति, अदिन्नादाने विय ठानाचावनं न गहेतब्ब’’न्ति तीसुपि गण्ठिपदेसु वुत्तं.

अकप्पियकतन्ति एत्थ अकप्पियकतस्सेव अनतिरित्तभावतो कप्पियं अकारापेत्वा तस्मिं पत्ते पक्खित्तमूलफलादियेव अतिरित्तं न होति, सेसं पन पत्तपरियापन्नं अतिरित्तमेव होति, परिभुञ्जितुं वट्टति. तं पन मूलफलादिं परिभुञ्जितुकामेन ततो नीहरित्वा कप्पियं कारापेत्वा अञ्ञस्मिं भाजने ठपेत्वा अतिरित्तं कारापेत्वा भुञ्जितब्बं.

सो पुन कातुं न लभतीति तस्मिंयेव भाजने करियमानं पठमं कतेन सद्धिं कतं होतीति पुन सोयेव कातुं न लभति, अञ्ञो लभति. अञ्ञस्मिं पन भाजने तेन वा अञ्ञेन वा कातुं वट्टति. तेनाह ‘‘येन अकतं, तेन कातब्बं. यञ्च अकतं, तं कातब्ब’’न्ति. तेनपीति एत्थ पि-सद्दो न केवलं अञ्ञेन वाति इममत्थं दीपेति. एवं कतन्ति अञ्ञस्मिं भाजने कतं. पेसेत्वाति अनुपसम्पन्नस्स हत्थे पेसेत्वा. इमस्स विनयकम्मभावतो ‘‘अनुपसम्पन्नस्स हत्थे ठितं न कारेतब्ब’’न्ति वुत्तं.

सचे पन आमिससंसट्ठानीति एत्थ सचे मुखगतेनपि अनतिरित्तेन आमिसेन संसट्ठानि होन्ति, पाचित्तियमेवाति वेदितब्बं. तस्मा पवारितेन भोजनं अतिरित्तं कारापेत्वा भुञ्जन्तेनपि यथा अकतेन मिस्सं न होति, एवं मुखञ्च हत्थञ्च सुद्धं कत्वा भुञ्जितब्बं. किञ्चापि अप्पवारितस्स पुरेभत्तं यामकालिकादीनि आहारत्थाय परिभुञ्जतोपि अनापत्ति, पवारितस्स पन पवारणमूलकं दुक्कटं होतियेवाति ‘‘यामकालिकं…पे… अज्झोहारे आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति पाळियं वुत्तं.

२४१. कायेन भुञ्जनतो वाचाय आणापेत्वा अतिरित्तं अकारापनतो च आपज्जतीति ‘‘कायवाचतो’’ति वुत्तं. सेसमेत्थ उत्तानमेव. पवारितभावो, आमिसस्स अनतिरित्तता, काले अज्झोहरणन्ति इमानि पनेत्थ तीणि अङ्गानि.

पठमपवारणासिक्खापदवण्णना निट्ठिता.