२. अत्थङ्गतसिक्खापदवण्णना

१५३. दुतिये कुसलानं धम्मानं सातच्चकिरियायाति पुब्बभागप्पटिपत्तिवसेन वुत्तं. मुनातीति जानाति. तेन ञाणेनाति तेन अरहत्तफलपञ्ञासङ्खातेन ञाणेन. पथेसूति उपायमग्गेसु. अरहतो परिनिट्ठितसिक्खत्ता आह ‘‘इदञ्च…पे… वुत्त’’न्ति. अथ वा ‘‘अप्पमज्जतो सिक्खतो’’ति इमेसं पदानं हेतुअत्थता दट्ठब्बा, तस्मा अप्पमज्जनहेतु सिक्खनहेतु च अधिचेतसोति अत्थो. सोकाति चित्तसन्तापा. एत्थ च अधिचेतसोति इमिना अधिचित्तसिक्खा, अप्पमज्जतोति इमिना अधिसीलसिक्खा, मुनिनो मोनपथेसु सिक्खतोति एतेहि अधिपञ्ञासिक्खा, मुनिनोति वा एतेन अधिपञ्ञासिक्खा, मोनपथेसु सिक्खतोति एतेन तासं लोकुत्तरसिक्खानं पुब्बभागप्पटिपदा, सोका न भवन्तीतिआदीहि सिक्खापारिपूरिया आनिसंसा पकासिताति वेदितब्बं.

कोकनुदन्ति पदुमविसेसनं यथा ‘‘कोकासय’’न्ति, तं किर बहुपत्तं वण्णसम्पन्नं अतिविय सुगन्धञ्च होति. ‘‘कोकनुदं नाम सेतपदुम’’न्तिपि वदन्ति. पातोति पगेव. अयञ्हेत्थ अत्थो – यथा कोकनुदसङ्खातं पदुमं पातो सूरियुग्गमनवेलायं फुल्लं विकसितं अवीतगन्धं सिया विरोचमानं, एवं सरीरगन्धेन गुणगन्धेन च सुगन्धं सरदकाले अन्तलिक्खे आदिच्चमिव अत्तनो तेजसा तपन्तं अङ्गेहि निच्छरणजुतिताय अङ्गीरसं सम्मासम्बुद्धं पस्साति.

अभब्बोति पटिपत्तिसारमिदं सासनं, पटिपत्ति च परियत्तिमूलिका, त्वञ्च परियत्तिं उग्गहेतुं असमत्थो, तस्मा अभब्बोति अधिप्पायो. सुद्धं पिलोतिकखण्डन्ति इद्धिया अभिसङ्खतं परिसुद्धं चोळखण्डं. तदा किर भगवा ‘‘न सज्झायं कातुं असक्कोन्तो मम सासने अभब्बो नाम होति, मा सोचि भिक्खू’’ति तं बाहायं गहेत्वा विहारं पविसित्वा इद्धिया पिलोतिकखण्डं अभिनिम्मिनित्वा ‘‘हन्द, भिक्खु, इमं परिमज्जन्तो ‘रजोहरणं रजोहरण’न्ति पुनप्पुनं सज्झायं करोही’’ति वत्वा अदासि तत्थ पुब्बेकताधिकारत्ता.

सो किर पुब्बे राजा हुत्वा नगरं पदक्खिणं करोन्तो नलाटतो सेदे मुच्चन्ते परिसुद्धेन साटकेन नलाटं पुञ्छि, साटको किलिट्ठो अहोसि. सो ‘‘इमं सरीरं निस्साय एवरूपो परिसुद्धसाटको पकतिं जहित्वा किलिट्ठो जातो, अनिच्चा वत सङ्खारा’’ति अनिच्चसञ्ञं पटिलभति, तेन कारणेनस्स रजोहरणमेव पच्चयो जातो. रजं हरतीति रजोहरणं. संवेगं पटिलभित्वाति असुभसञ्ञं अनिच्चसञ्ञञ्च उपट्ठपेन्तो संवेगं पटिलभित्वा. सो हि योनिसो उम्मज्जन्तो ‘‘परिसुद्धं वत्थं, नत्थेत्थ दोसो, अत्तभावस्स पनायं दोसो’’ति असुभसञ्ञं अनिच्चसञ्ञञ्च पटिलभित्वा नामरूपपरिग्गहादिना पञ्चसु खन्धेसु ञाणं ओतारेत्वा कलापसम्मसनादिक्कमेन विपस्सनं वड्ढेत्वा उदयब्बयञाणादिपअपाटिया विपस्सनं अनुलोमगोत्रभुसमीपं पापेसि. तं सन्धाय वुत्तं ‘‘विपस्सनं आरभी’’ति. ओभासगाथं अभासीति ओभासविस्सज्जनपुब्बकभासितगाथा ओभासगाथा, तं अभासीति अत्थो.

एत्थ च ‘‘अधिचेतसोति इमं ओभासगाथं अभासी’’ति इधेव वुत्तं. विसुद्धिमग्गे (विसुद्धि. २.३८६) पन धम्मपदट्ठकथायं (ध. प. अट्ठ. १.चूळपन्थकत्थेरवत्थु) थेरगाथासंवण्णनायञ्च (थेरगा. अट्ठ. २.५६६) –

‘‘रागो रजो न च पन रेणु वुच्चति;

रागस्सेतं अधिवचनं रजोति;

एतं रजं विप्पजहित्वा पण्डिता;

विहरन्ति ते विगतरजस्स सासने.

‘‘दोसो…पे… सासने.

‘‘मोहो रजो न च पन रेणु वुच्चति;

मोहस्सेतं अधिवचनं रजोति;

एतं रजं विप्पजहित्वा पण्डिता;

विहरन्ति ते विगतरजस्स सासनेति. –

इमा तिस्सो ओभासगाथा अभासी’’ति वुत्तं. अधिचेतसोति च अयं चूळपन्थकत्थेरस्स उदानगाथाति इमिस्सायेव पाळिया आगतं. थेरगाथायं पन चूळपन्थकत्थेरस्स उदानगाथासु अयं अनारुळ्हा, ‘‘एकुदानियत्थेरस्स पन अयं उदानगाथा’’ति (थेरगा. अट्ठ. १.एकुदानियत्थेरगाथावण्णना) तत्थ वुत्तं. एवं सन्तेपि इमिस्सा पाळिया अट्ठकथाय च एवमागतत्ता चूळपन्थकत्थेरस्सपि अयं उदानगाथा ओभासगाथावसेन च भगवता भासिताति गहेतब्बं. अरहत्तं पापुणीति अभिञ्ञापटिसम्भिदापरिवारं अरहत्तं पापुणि. अभब्बो त्वन्तिआदिवचनतो अनुकम्पावसेन सद्धिविहारिकादिं सङ्घिकविहारा निक्कड्ढापेन्तस्स अनापत्ति विय दिस्सति. अभब्बो हि थेरो सञ्चिच्च तं कातुं, निक्कड्ढनसिक्खापदे वा अपञ्ञत्ते थेरेन एवं कतन्ति गहेतब्बं.

१५६. ओवदन्तस्स पाचित्तियन्ति अत्थङ्गते सूरिये गरुधम्मेहि वा अञ्ञेन वा धम्मेनेव ओवदन्तस्स सम्मतस्सपि पाचित्तियं. सेसमेत्थ उत्तानमेव. अत्थङ्गतसूरियता, परिपुण्णूपसम्पन्नता, ओवदनन्ति इमानि पनेत्थ तीणि अङ्गानि.

अत्थङ्गतसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.