२. भूतगामवग्गो
१. भूतगामसिक्खापदवण्णना
८९. सेनासनवग्गस्स पठमे निग्गहेतुं असक्कोन्तोति सन्धारेतुं असक्कोन्तो. इमिना पन वचनेन दारकस्स तत्थ उपनीतभावो तेन च दिट्ठभावो वुत्तोयेवाति दट्ठब्बं. तेन हि भिक्खुना तं रुक्खं छिन्दितुं आरद्धे तत्थ निब्बत्ता एका तरुणपुत्ता देवधीता पुत्तं अङ्केनादाय ठिता तं याचि ‘‘मा मे सामि विमानं छिन्दि, न सक्खिस्सामि पुत्तकं आदाय अनावासा विचरितु’’न्ति. सो ‘‘अहं अञ्ञत्थ ईदिसं रुक्खं न लभिस्सामी’’ति तस्सा वचनं नादियि. सा ‘‘इमम्पि ताव दारकं ओलोकेत्वा ओरमिस्सती’’ति पुत्तं रुक्खसाखाय ठपेसि. सो भिक्खु उक्खित्तं फरसुं सन्धारेतुं असक्कोन्तो दारकस्स बाहं छिन्दि. एवञ्च सयितो विमाने सयितो नाम होतीति कत्वा वुत्तं ‘‘रुक्खट्ठकदिब्बविमाने निपन्नस्सा’’ति.
रुक्खट्ठकदिब्बविमानेति च साखट्ठकविमानं सन्धाय वुत्तं. रुक्खस्स उपरि निब्बत्तञ्हि विमानं रुक्खपटिबद्धत्ता ‘‘रुक्खट्ठकविमान’’न्ति वुच्चति. साखट्ठकविमानं पन सब्बसाखासन्निस्सितं हुत्वा तिट्ठति. तत्थ यं रुक्खट्ठकविमानं होति, तं याव रुक्खस्स मूलमत्तम्पि तिट्ठति, ताव न नस्सति. साखट्ठकविमानं पन साखासु भिज्जमानासु तत्थ तत्थेव भिज्जित्वा सब्बसाखासु भिन्नासु सब्बं भिज्जति, इदम्पि च विमानं साखट्ठकं, तस्मा रुक्खे छिन्ने तं विमानं सब्बसो विनट्ठं, तेनेव सा देवता भगवतो सन्तिका लद्धे अञ्ञस्मिं विमाने वसि. बाहुं थनमूलेयेव छिन्दीति अंसेन सद्धिं बाहं छिन्दि. इमिना च रुक्खदेवतानं गत्तानि छिज्जन्ति, न चातुमहाराजिकादीनं विय अच्छेज्जानीति दट्ठब्बं. रुक्खधम्मेति रुक्खपकतियं, रुक्खसभावेति अत्थो. रुक्खानं विय छेदनादीसु अकुप्पनञ्हि रुक्खधम्मो नाम.
उप्पतितन्ति उप्पन्नं. भन्तन्ति धावन्तं. वारयेति निग्गण्हेय्य. इदं वुत्तं होति – यथा नाम छेको सारथि अतिवेगेन धावन्तं रथं निग्गहेत्वा यथिच्छकं पेसेति, एवं यो पुग्गलो उप्पन्नं कोधं वारये निग्गण्हितुं सक्कोति, तमहं सारथिं ब्रूमि. इतरो पन राजउपराजादीनं रथसारथिजनो रस्मिग्गाहो नाम होति, न उत्तमसारथीति.
दुतियगाथाय पन अयमत्थो – योति (सु. नि. अट्ठ. १.१) यो यादिसो खत्तियकुला वा पब्बजितो ब्राह्मणकुला वा पब्बजितो नवो वा मज्झिमो वा थेरो वा. उप्पतितन्ति उद्धमुद्धं पतितं, गतं पवत्तन्ति अत्थो, उप्पन्नन्ति वुत्तं होति. कोधन्ति ‘‘अनत्थं मे चरतीति आघातो जायती’’तिआदिना (दी. नि. ३.३४०; अ. नि. ९.२९) नयेन सुत्ते वुत्तानं नवन्नं, ‘‘अत्थं मे न चरती’’तिआदीनञ्च तप्पटिपक्खतो सिद्धानं नवन्नमेवाति अट्ठारसन्नं खाणुकण्टकादिना अट्ठानेन सद्धिं एकूनवीसतिया आघातवत्थूनं अञ्ञतराघातवत्थुसम्भवं आघातं. विसटन्ति वित्थतं. सप्पविसन्ति सप्पस्स विसं. इवाति ओपम्मवचनं. इ-कारलोपं कत्वा व-इच्चेव वुत्तं. ओसधेहीति अगदेहि. इदं वुत्तं होति – यथा विसतिकिच्छको वेज्जो सप्पेन दट्ठो सब्बं कायं फरित्वा ठितं विसटं सप्पविसं मूलखन्धतचपत्तपुप्फादीनं अञ्ञतरेहि, नानाभेसज्जेहि पयोजेत्वा कतेहि वा ओसधेहि खिप्पमेव विनेय्य, एवमेव यो यथावुत्तेन आघातवत्थुना उप्पतितं चित्तसन्तानं ब्यापेत्वा ठितं कोधं विनयनुपायेसु तदङ्गविनयादीसु येन केनचि उपायेन विनेति नाधिवासेति पजहति विनोदेति ब्यन्तिं करोति, सो भिक्खु जहाति ओरपारं. सो एवं कोधं विनेन्तो भिक्खु यस्मा कोधो ततियमग्गेन सब्बसो पहीयति, तस्मा ओरपारसञ्ञितानि पञ्चोरम्भागियसंयोजनानि जहातीति. अविसेसेन हि पारन्ति तीरस्स नामं, तस्मा ओरानि च तानि संसारसागरस्स पारभूतानि चाति कत्वा ‘‘ओरपार’’न्ति वुच्चति.
अथ वा यो उप्पतितं विनेति कोधं विसटं सप्पविसंव ओसधेहि, सो ततियमग्गेन सब्बसो कोधं विनेत्वा अनागामिफले ठितो भिक्खु जहाति ओरपारं. तत्थ ओरन्ति सकत्तभावो. पारन्ति परत्तभावो. ओरं वा छ अज्झत्तिकानि आयतनानि, पारं छ बाहिरायतनानि. तथा ओरं मनुस्सलोको, पारं देवलोको. ओरं कामधातु, पारं रूपारूपधातु. ओरं कामरूपभवो, पारं अरूपभवो. ओरं अत्तभावो, पारं अत्तभावसुखुपकरणानि. एवमेतस्मिं ओरपारे चतुत्थमग्गेन छन्दरागं पजहन्तो ‘‘जहाति ओरपार’’न्ति वुच्चति. एत्थ च किञ्चापि अनागामिनो कामरागस्स पहीनत्ता इधत्तभावादीसु छन्दरागो एव नत्थि, अपिच खो पनस्स वण्णप्पकासनत्थं सब्बमेतं ओरपारभेदं सङ्गहेत्वा तत्थ छन्दरागप्पहानेन ‘‘जहाति ओरपार’’न्ति वुत्तं.
इदानि तस्सत्थस्स विभावनत्थाय उपमं आह ‘‘उरगो जिण्णमिवत्तचं पुराण’’न्ति. तत्थ उरेन गच्छतीति उरगो, सप्पस्सेतं अधिवचनं. सो दुविधो कामरूपी च अकामरूपी च. कामरूपीपि दुविधो जलजो थलजो च. जलजो जले एव कामरूपं लभति, न थले सङ्खपालजातके (जा. २.१७.१४३ आदयो) सङ्खपालनागराजा विय. थलजो थले एव, न जले. सो जज्जरभावेन जिण्णं, चिरकालताय पुराणञ्चाति सङ्खं गतं तचं जहन्तो चतुब्बिधेन जहति सजातियं ठितो जिगुच्छन्तो निस्साय थामेनाति. सजाति नाम सप्पजाति दीघत्तभावो. उरगा हि पञ्चसु ठानेसु सजातिं नातिवत्तन्ति उपपत्तियं चुतियं विस्सट्ठनिद्दोक्कमने सजातिया मेथुनपटिसेवने जिण्णतचापनयने चाति. तस्मा यदा तचं जहति, तदा सजातियंयेव ठत्वा जहति. सजातियं ठितोपि च जिगुच्छन्तो जहति. जिगुच्छन्तो नाम यदा उपड्ढट्ठाने मुत्तो होति, उपड्ढट्ठाने अमुत्तो ओलम्बति, तदा नं अट्टीयन्तो जहति, एवं जिगुच्छन्तोपि च दण्डन्तरं वा मूलन्तरं वा पासाणन्तरं वा निस्साय जहति. निस्साय जहन्तोपि च थामं जनेत्वा उस्साहं करित्वा वीरियेन वङ्कं नङ्गुट्ठं कत्वा पस्ससन्तोव फणं करित्वा जहति. एवं जहित्वा येनकामं पक्कमति.
एवमेव अयम्पि भिक्खु ओरपारं जहितुकामो चतुब्बिधेन जहति सजातियं ठितो जिगुच्छन्तो निस्साय थामेनाति. सजाति नाम भिक्खुनो ‘‘अरियाय जातिया जातो’’ति (म. नि. २.३५१) वचनतो सीलं. तेनेवाह ‘‘सीले पतिट्ठाय नरो सपञ्ञो’’ति (सं. नि. १.२३, १९२). एवमेतिस्सं सजातियं ठितो भिक्खु तं सकत्तभावादिभेदं ओरपारं जिण्णपुराणत्तचमिव तं दुक्खं जनेन्तं तत्थ तत्थ आदीनवदस्सनेन जिगुच्छन्तो कल्याणमित्ते निस्साय अधिमत्तसम्मावायामसङ्खातं थामं जनेत्वा ‘‘दिवसं चङ्कमेन निसज्जाय आवरणीयेहि धम्मेहि चित्तं परिसोधेती’’ति (अ. नि. ३.१६; ४.३७) वुत्तनयेन रत्तिन्दिवं छधा विभजित्वा घटेन्तो वायमन्तो उरगो विय वङ्कं नङ्गुट्ठं पल्लङ्कं आभुजित्वा उरगो विय पस्ससन्तो अयम्पि असिथिलपरक्कमताय वायमन्तो उरगोव फणं करित्वा अयम्पि ञाणविप्फारं जनेत्वा उरगोव तचं ओरपारं जहति, जहित्वा च उरगो विय ओहिततचो येनकामं पक्कमति, अयम्पि ओहितभारो अनुपादिसेसनिब्बानधातुदिसं पक्कमतीति.
९०. भवन्तीति इमिना विरुळ्हमूले नीलभावं आपज्जित्वा वड्ढमानके तरुणगच्छे दस्सेति. अहुवुन्ति इमिना पन वड्ढित्वा ठिते महन्ते रुक्खगच्छादिके दस्सेति. भवन्तीति इमस्स विवरणं ‘‘जायन्ति वड्ढन्ती’’ति, अहुवुन्ति इमस्स ‘‘जाता वड्ढिता’’ति. रासीति सुद्धट्ठकधम्मसमूहो. भूतानन्ति तथालद्धसमञ्ञानं अट्ठधम्मानं. ‘‘भूतानं गामो’’ति वुत्तेपि अवयवविनिमुत्तस्स समुदायस्स अभावतो भूतसञ्ञिता तेयेव तिणरुक्खलतादयो गय्हन्ति. ‘‘भूमियं पतिट्ठहित्वा हरितभावमापन्ना रुक्खगच्छादयो देवताहि परिग्गय्हन्ति, तस्मा भूतानं निवासट्ठानताय भूतानं गामो’’तिपि वदन्ति. रुक्खादीनन्ति आदि-सद्देन ओसधिगच्छलतादयो वेदितब्बा.
ननु च रुक्खादयो चित्तरहितताय न जीवा, चित्तरहितता च परिप्फन्दाभावतो छिन्नेपि रुहनतो विसदिसजातिकभावतो चतुयोनिअपरियापन्नतो च वेदितब्बा, वुड्ढि पन पवाळसिलालवणानम्पि विज्जतीति न तेसं जीवभावे कारणं, विसयग्गहणञ्च नेसं परिकप्पनामत्तं सुपनं विय चिञ्चादीनं, तथा दोहळादयो, तत्थ कस्मा भूतगामस्स छेदनादिपच्चया पाचित्तियं वुत्तन्ति? समणसारुप्पतो तंनिवाससत्तानुरक्खणतो च. तेनेवाह ‘‘जीवसञ्ञिनो हि मोघपुरिसा मनुस्सा रुक्खस्मि’’न्तिआदि.
९१. ‘‘मूले जायन्ती’’तिआदीसु अत्थो उपरि अत्तना वुच्चमानप्पकारेन सीहळट्ठकथायं वुत्तोति आह ‘‘एवं सन्तेपि…पे… न समेन्ती’’ति. विजात-सद्दो इध वि-सद्दलोपं कत्वा निद्दिट्ठोति आह ‘‘विजातानी’’ति. विजात-सद्दो च ‘‘विजाता इत्थी’’तिआदीसु विय पसूतवचनोति आह ‘‘पसूतानी’’ति. पसूति च नामेत्थ निब्बत्तपण्णमूलताति आह ‘‘निब्बत्तपण्णमूलानी’’ति. इमिना इमं दीपेति ‘‘निब्बत्तपण्णमूलानि बीजानि भूतगामसङ्खमेव गच्छन्ति, तेसु च वत्तमानो बीजजात-सद्दो रुळ्हीवसेन रुक्खादीसुपि वत्तती’’ति. पुरिमस्मिं अत्थविकप्पे पन बीजेहि जातानं रुक्खलतादीनंयेव भूतगामता वुत्ता.
तानि दस्सेन्तोति तानि बीजानि दस्सेन्तो. मूलबीजन्तिआदीसु मूलमेव बीजं मूलबीजं. सेसेसुपि एसेव नयो. फळुबीजन्ति पब्बबीजं. पच्चयन्तरसमवाये सदिसफलुप्पत्तिया विसेसकारणभावतो विरुहनसमत्थे सारफले निरुळ्हो बीज-सद्दो. तदत्थसंसिद्धिया मूलादीसुपि केसुचि पवत्ततीति मूलादितो निवत्तनत्थं एकेन बीजसद्देन विसेसेत्वा वुत्तं ‘‘बीजबीज’’न्ति ‘‘रूपरूपं, दुक्खदुक्ख’’न्ति च यथा. बीजतो निब्बत्तेन बीजं दस्सितन्ति कारियोपचारेन कारणं दस्सितन्ति दीपेति.
९२. बीजे बीजसञ्ञीति एत्थ कारणूपचारेन कारियं वुत्तन्ति दस्सेन्तो ‘‘तत्थ यथा’’तिआदिमाह. भूतगामपरिमोचनं कत्वाति भूतगामतो मोचेत्वा, वियोजेत्वाति अत्थो. यं बीजं भूतगामो नाम होतीति बीजानि च तानि जातानि चाति वुत्तमत्थं सन्धाय वदति. तत्थ यं बीजन्ति यं निब्बत्तपण्णमूलं बीजं. तस्मिं बीजेति तस्मिं भूतगामसञ्ञिते बीजे. एत्थ च बीजजात-सद्दस्स विय रुळ्हीवसेन रुक्खादीसु बीज-सद्दस्सपि पवत्ति वेदितब्बा. यथारुतन्ति यथापाळि.
यत्थ कत्थचीति मूले अग्गे मज्झे वा. सञ्चिच्च उक्खिपितुं न वट्टतीति एत्थ सचेपि सरीरे लग्गभावं जानन्तोव उदकतो उट्ठहति, ‘‘तं उद्धरिस्सामी’’ति सञ्ञाय अभावतो वट्टति. उप्पाटितानीति उद्धटानि. बीजगामे सङ्गहं गच्छन्तीति भूतगामतो परिमोचितत्ता वुत्तं. अनन्तक-ग्गहणेन सासपमत्तिका गहिता. नामञ्हेतं तस्सा सेवालजातिया. मूलपण्णानं असम्पुण्णत्ता ‘‘असम्पुण्णभूतगामो नामा’’ति वुत्तं. अभूतगाममूलत्ताति एत्थ भूतगामो मूलं कारणं एतस्साति भूतगाममूलो, भूतगामस्स वा मूलं कारणन्ति भूतगाममूलं. बीजगामो हि नाम भूतगामतो सम्भवति, भूतगामस्स च कारणं होति, अयं पन तादिसो न होतीति ‘‘अभूतगाममूलत्ता’’ति वुत्तं. तत्रट्ठकत्ता वुत्तं ‘‘सो बीजगामेन सङ्गहितो’’ति. इदञ्च ‘‘अभूतगाममूलत्ता’’ति एत्थ पठमं वुत्तअत्थसम्भवतो वुत्तं. किञ्चापि हि तालनाळिकेरादीनं खाणु उद्धं अवड्ढनतो भूतगामस्स कारणं न होति, तथापि भूतगामसङ्ख्युपगतनिब्बत्तपण्णमूलबीजतो सम्भूतत्ता भूतगामतो उप्पन्नो नाम होतीति बीजगामेन सङ्गहं गच्छति.
‘‘अङ्कुरे हरिते’’ति वत्वा तमेव विभावेति ‘‘नीलपण्णवण्णे जाते’’ति, नीलपण्णस्स वण्णसदिसे वण्णे जातेति अत्थो. ‘‘नीलवण्णे जाते’’ति वा पाठो गहेतब्बो. अमूलकभूतगामे सङ्गहं गच्छतीति नाळिकेरस्स आवेणिकं कत्वा वदति. ‘‘पानीयघटादीनं बहि सेवालो उदके अट्ठितत्ता बीजगामानुलोमत्ता च दुक्कटवत्थू’’ति वदन्ति. कण्णकम्पि अब्बोहारिकमेवाति नीलवण्णम्पि अब्बोहारिकमेव. सेलेय्यकं नाम सिलाय सम्भूता एका सुगन्धजाति. ‘‘रुक्खत्तचं विकोपेतीति वुत्तत्ता रुक्खे जातं यं किञ्चि छत्तकं रुक्खत्तचं अविकोपेत्वा मत्थकतो छिन्दित्वा गहेतुं वट्टती’’ति वदन्ति. रुक्खतो मुच्चित्वा तिट्ठतीति एत्थ ‘‘यदिपि किञ्चिमत्तं रुक्खे अल्लीना हुत्वा तिट्ठति, रुक्खतो गय्हमानो पन रुक्खच्छविं न विकोपेति, वट्टती’’ति वदन्ति. अल्लरुक्खतो न वट्टतीति एत्थापि रुक्खत्तचं अविकोपेत्वा मत्थकतो तच्छेत्वा गहेतुं वट्टतीति वेदितब्बं. हत्थकुक्कुच्चेनाति हत्थानं असंयतभावेन, हत्थचापल्लेनाति वुत्तं होति. पानीयं न वासेतब्बन्ति इदं अत्तनो अत्थाय नामितं सन्धाय वुत्तं. केवलं अनुपसम्पन्नस्स अत्थाय नामिते पन पच्छा ततो लभित्वा न वासेतब्बन्ति नत्थि. ‘‘येसं रुक्खानं साखा रुहतीति वुत्तत्ता येसं साखा न रुहति, तत्थ कप्पियकरणकिच्चं नत्थी’’ति वदन्ति.
९३. पञ्चहि समणकप्पेहीति पञ्चहि समणवोहारेहि. किञ्चापि हि बीजानं अग्गिना फुट्ठमत्तेन नखादीहि विलिखनमत्तेन च अविरुळ्हीधम्मता न होति, तथापि एवं कतेयेव समणानं कप्पतीति अग्गिपरिजितादयो समणवोहारा नाम जाता, तस्मा तेहि समणवोहारेहि करणभूतेहि फलं परिभुञ्जितुं अनुजानामीति अधिप्पायो. अबीजनिब्बट्टबीजानिपि समणानं कप्पन्तीति पञ्ञत्तपण्णत्तिभावतो समणवोहाराइच्चेव सङ्खं गतानि. अथ वा अग्गिपरिजितादीनं पञ्चन्नं कप्पियभावतोयेव पञ्चहि समणकप्पियभावसङ्खातेहि कारणेहि फलं परिभुञ्जितुं अनुजानामीति एवमेत्थ अधिप्पायो वेदितब्बो. अग्गिपरिजितन्तिआदीसु ‘‘परिचित’’न्तिपि पठन्ति. अबीजं नाम तरुणम्बफलादि. निब्बट्टबीजं नाम अम्बपनसादि, यं बीजं निब्बट्टेत्वा विसुं कत्वा परिभुञ्जितुं सक्का होति. ‘‘कप्पिय’’न्ति वत्वाव कातब्बन्ति यो कप्पियं करोति, तेन कत्तब्बाकारस्सेव वुत्तत्ता भिक्खुना अवुत्तेपि कातुं वट्टतीति न गहेतब्बं. पुन ‘‘कप्पियं कारेतब्ब’’न्ति कारापनस्स पठममेव कथितत्ता भिक्खुना ‘‘कप्पियं करोही’’ति वुत्तेयेव अनुपसम्पन्नेन ‘‘कप्पिय’’न्ति वत्वा अग्गिपरिजितादि कातब्बन्ति गहेतब्बं. ‘‘कप्पियन्ति वचनं पन याय कायचि भासाय वत्तुं वट्टती’’ति वदन्ति. ‘‘कप्पियन्ति वत्वाव कातब्ब’’न्ति वचनतो पठमं ‘‘कप्पिय’’न्ति वत्वा पच्छा अग्गिआदिना फुसनादि कातब्बन्ति वेदितब्बं. ‘‘पठमं अग्गिं निक्खिपित्वा नखादिना वा विज्झित्वा तं अनुद्धरित्वाव ‘कप्पिय’न्ति वत्तुम्पि वट्टती’’ति वदन्ति.
एकस्मिं बीजे वातिआदीसु ‘‘एकंयेव कारेमीति अधिप्पाये सतिपि एकाबद्धत्ता सब्बं कतमेव होती’’ति वदन्ति. दारुं विज्झतीति एत्थ ‘‘जानित्वापि विज्झति वा विज्झापेति वा, वट्टतियेवा’’ति वदन्ति. भत्तसित्थे विज्झतीति एत्थापि एसेव नयो. ‘‘तं विज्झति, न वट्टतीति रज्जुआदीनं भाजनगतिकत्ता’’ति वदन्ति. मरिचपक्कादीहि मिस्सेत्वाति एत्थ भत्तसित्थसम्बन्धवसेन एकाबद्धता वेदितब्बा, न फलानंयेव अञ्ञमञ्ञं सम्बन्धवसेन. भिन्दापेत्वा कप्पियं कारापेतब्बन्ति बीजतो मुत्तस्स कटाहस्स भाजनगतिकत्ता वुत्तं.
निक्खामेतुन्ति तं भिक्खुं निक्खामेतुं. ‘‘सचे एतस्स अनुलोम’’न्ति सेनासनरक्खणत्थाय अनुञ्ञातम्पि पटग्गिदानादिं अत्तनापि कातुं वट्टतीति एत्तकेनेव इदम्पि एतस्स अनुलोमन्ति एवमधिप्पायो सिया. पटग्गिदानं परित्तकरणञ्च अत्तनो परस्स वा सेनासनरक्खणत्थाय वट्टतियेव. तस्मा सचे तस्स सुत्तस्स एतं अनुलोमं सिया, अत्तनो न वट्टति, अञ्ञस्स वट्टतीति अयं विसेसो कुतो लब्भतीति आह ‘‘अत्तनो न वट्टति…पे… न सक्का लद्धु’’न्ति. सेसमेत्थ उत्तानमेव. भूतगामो, भूतगामसञ्ञिता, विकोपनं वा विकोपापनं वाति इमानि पनेत्थ तीणि अङ्गानि.
भूतगामसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
२. अञ्ञवादकसिक्खापदवण्णना
९४-९८. दुतिये अञ्ञं वचनन्ति यं चोदकेन चुदितकस्स दोसविभावनवचनं वुत्तं, तं ततो अञ्ञेनेव वचनेन पटिचरति. अथ वा अञ्ञेनञ्ञं पटिचरतीति अञ्ञेन कारणेन अञ्ञं कारणं पटिचरतीति एवमेत्थ अत्थो वेदितब्बो, यं चोदकेन चुदितकस्स दोसविभावनकारणं वुत्तं, ततो अञ्ञेन चोदनाय अमूलकभावदीपकेन कारणेन पटिचरतीति वुत्तं होति. पटिचरतीति च पटिच्छादनवसेन चरति, पवत्ततीति अत्थो. पटिच्छादनत्थो एव वा चरति-सद्दो अनेकत्थत्ता धातूनं. तेनाह ‘‘पटिच्छादेती’’ति. को आपन्नोतिआदिना पाळियं चोदनं अविस्सज्जेत्वा विक्खेपापज्जनवसेन अञ्ञेन अञ्ञं पटिचरणं दस्सितं. अपरम्पि पन चोदनं विस्सज्जेत्वा बहिद्धा कथाअपनामवसेन पवत्तं पाळिमुत्तकं अञ्ञेनञ्ञं पटिचरणं वेदितब्बं. ‘‘इत्थन्नामं आपत्तिं आपन्नोसी’’ति पुट्ठो ‘‘पाटलिपुत्तं गतोम्ही’’ति वत्वा पुन ‘‘न तव पाटलिपुत्तगमनं पुच्छाम, आपत्तिं पुच्छामा’’ति वुत्ते ‘‘ततो राजगहं गतोम्ही’’ति वत्वा ‘‘राजगहं वा याहि ब्राह्मणगहं वा, आपत्तिं आपन्नोसी’’ति वुत्ते ‘‘तत्थ मे सूकरमंसं लद्ध’’न्तिआदीनि वत्वाव कथं बहिद्धा विक्खिपन्तोपि हि ‘‘अञ्ञेनञ्ञं पटिचरति’’च्चेव सङ्खं गच्छति.
यदेतं अञ्ञेन अञ्ञं पटिचरणवसेन पवत्तवचनं, तदेव पुच्छितमत्थं ठपेत्वा अञ्ञं वदतीति अञ्ञवादकन्ति आह ‘‘अञ्ञेनञ्ञं पटिचरणस्सेतं नाम’’न्ति. तुण्हीभूतस्सेतं नामन्ति तुण्हीभावस्सेतं नामं, अयमेव वा पाठो. अञ्ञवादकं आरोपेतूति अञ्ञवादककम्मं आरोपेतु, अञ्ञवादकत्तं वा इदानि करियमानेन कम्मेन आरोपेतूति अत्थो. विहेसकं आरोपेतूति एत्थापि विहेसककम्मं विहेसकभावं वा आरोपेतूति एवमत्थो दट्ठब्बो.
अनारोपिते अञ्ञवादके वुत्तदुक्कटं पाळियं आगतअञ्ञेनञ्ञंपटिचरणवसेन युज्जति. अट्ठकथायं आगतेन पन पाळिमुत्तकअञ्ञेनञ्ञंपटिचरणवसेन अनारोपिते अञ्ञवादके मुसावादेन पाचित्तियं, आरोपिते इमिनाव पाचित्तियन्ति वेदितब्बं. केचि पन ‘‘आरोपिते अञ्ञवादके मुसावादेन इमिना च पाचित्तियद्वयं होती’’ति वदन्ति, तं वीमंसित्वा गहेतब्बं. या सा आदिकम्मिकस्स अनापत्ति वुत्ता, सापि पाळियं आगतअञ्ञेनञ्ञंपटिचरणवसेन वुत्ताति दट्ठब्बा, इमिना सिक्खापदेन अनापत्तिदस्सनत्थं वा. सेसं उत्तानमेव. धम्मकम्मेन आरोपितता, आपत्तिया वा वत्थुना वा अनुयुञ्जियमानता, छादेतुकामताय अञ्ञेनञ्ञं पटिचरणं वा तुण्हीभावो वाति इमानि पनेत्थ तीणि अङ्गानि.
अञ्ञवादकसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
३. उज्झापनकसिक्खापदवण्णना
१०३. ततिये धातुपाठे झे-सद्दो चिन्तायं पठितोति आह ‘‘लामकतो वा चिन्तापेन्ती’’तिआदि. अयमेव च अनेकत्थत्ता धातूनं ओलोकनत्थोपि होतीति दट्ठब्बं. ‘‘अक्खराय वाचेती’’तिआदीसु (पाचि. ४६) विय ‘‘छन्दाया’’ति लिङ्गविपल्लासवसेन वुत्तन्ति आह ‘‘छन्देना’’ति.
१०५. येन वचनेनाति येन ‘‘छन्दाय इत्थन्नामो इदं नाम करोती’’तिआदिवचनेन. येन च खिय्यन्तीति येन ‘‘छन्दाय इत्थन्नामो’’तिआदिवचनेन तत्थ तत्थ भिक्खूनं सवनूपचारे ठत्वा अवण्णं पकासेन्ति.
१०६. अञ्ञं अनुपसम्पन्नं उज्झापेतीति अञ्ञेन अनुपसम्पन्नेन उज्झापेति. तस्स वा तं सन्तिके खिय्यतीति तस्स अनुपसम्पन्नस्स सन्तिके तं सङ्घेन सम्मतं उपसम्पन्नं खिय्यति, अवण्णं वदन्तो वा पकासेति. अनुपसम्पन्नं सङ्घेन सम्मतन्ति एत्थ सम्मतपुब्बो सम्मतोति वुत्तो. तेनाह ‘‘किञ्चापी’’तिआदि. यस्मा उज्झापनं खिय्यनञ्च मुसावादवसेनेव पवत्तं, तस्मा आदिकम्मिकस्स अनापत्तीति पाचित्तियट्ठाने दुक्कटट्ठाने च इमिनाव अनापत्तिदस्सनत्थं वुत्तन्ति गहेतब्बं. एवञ्च कत्वा उज्झापेन्तस्स खिय्यन्तस्स च एकक्खणे द्वे द्वे आपत्तियो होन्तीति आपन्नं. अथ वा ईदिसं सिक्खापदं मुसावादतो पठमं पञ्ञत्तन्ति गहेतब्बं. सेसमेत्थ उत्तानमेव. धम्मकम्मेन सम्मतता, उपसम्पन्नता, अगतिगमनाभावो, तस्स अवण्णकामता, यस्स सन्तिके वदति, तस्स उपसम्पन्नता, उज्झापनं वा खिय्यनं वाति इमानि पनेत्थ छ अङ्गानि.
उज्झापनकसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
४. पठमसेनासनसिक्खापदवण्णना
१०८-११०. चतुत्थे हिमवस्सेनाति हिममेव वुत्तं. अपञ्ञातेति अप्पतीते, अप्पसिद्धेति अत्थो. ‘‘मण्डपे वा रुक्खमूले वाति वचनतो विवटङ्गणेपि निक्खिपितुं वट्टती’’ति तीसुपि गण्ठिपदेसु वुत्तं. गोचरप्पसुताति गोचरट्ठानं पटिपन्ना. ‘‘अट्ठ मासे’’ति इमिना वस्सानं चातुमासं चेपि देवो न वस्सति, पटिक्खित्तमेवाति आह ‘‘अट्ठ मासेति वचनतो…पे… निक्खिपितुं न वट्टतियेवा’’ति. तत्थ चत्तारो मासेति वस्सानस्स चत्तारो मासे. अवस्सिकसङ्केतेति इमिना अनुञ्ञातेपि अट्ठ मासे यत्थ हेमन्ते देवो वस्सति, तत्थ अपरेपि चत्तारो मासा पटिक्खित्ताति आह ‘‘अवस्सिकसङ्केतेति वचनतो’’तिआदि. इमिना इमं दीपेति ‘‘यस्मिं देसे हेमन्ते देवो वस्सति, तत्थ अट्ठ मासे पटिक्खिपित्वा चत्तारो मासा अनुञ्ञाता. यत्थ पन वस्सानेयेव वस्सति, तत्थ चत्तारो मासे पटिक्खिपित्वा अट्ठ मासा अनुञ्ञाता’’ति.
इमिनाव नयेन मज्झिमपदेसे यत्थ हेमन्ते हिमवस्सं वस्सति, तत्थापि अट्ठेव मासा पटिक्खित्ताति वेदितब्बा. तस्मा वस्सानकाले पकतिअज्झोकासे ओवस्सकमण्डपे रुक्खमूले च सन्थरितुं न वट्टति, हेमन्तकाले पकतिअज्झोकासे ओवस्सकमण्डपादीसुपि वट्टति. तञ्च खो यत्थ हिमवस्सेन सेनासनं न तेमति, गिम्हकालेपि पकतिअज्झोकासादीसु वट्टतियेव, तञ्च खो अकालमेघादस्सने, काकादीनं निबद्धवासरुक्खमूले पन कदाचिपि न वट्टतीति एवमेत्थ विनिच्छयो वेदितब्बो.
इमञ्च पन अत्थविसेसं गहेत्वा भगवता पठममेव सिक्खापदं पञ्ञत्तन्ति विसुं अनुपञ्ञत्ति न वुत्ता. तेनेव हि मातिकाट्ठकथायं (कङ्खा. अट्ठ. पठमसेनासनसिक्खापदवण्णना) वुत्तं ‘‘इति यत्थ च यदा च सन्थरितुं न वट्टति, तं सब्बमिध अज्झोकाससङ्खमेव गत’’न्ति. अथ वा अविसेसेन अज्झोकासे सन्थरणसन्थरापनानि पटिक्खिपित्वा ‘‘ईदिसे काले ईदिसे च पदेसे ठपेथा’’ति अनुजाननमत्तेनेव अलन्ति न सिक्खापदे विसुं अनुपञ्ञत्ति उद्धटाति वेदितब्बा. परिवारे (परि. ६५-६७) पन इमस्सेव सिक्खापदस्स अनुरूपवसेन पञ्ञत्तत्ता ‘‘एका अनुपञ्ञत्ती’’ति वुत्तं.
नववायिमो सीघं न नस्सतीति आह ‘‘नववायिमो वा’’ति. ओनद्धकोति चम्मेन ओनद्धो. उक्कट्ठअब्भोकासिकोति इदं तस्स परिवितक्कदस्सनमत्तं, उक्कट्ठअब्भोकासिकस्स पन चीवरकुटि न वट्टतीति नत्थि. कायानुगतिकत्ताति भिक्खुनो तत्थेव सन्निहितभावं सन्धाय वुत्तं. इमिना च तस्मिंयेव काले अनापत्ति वुत्ता, चीवरकुटितो निक्खमित्वा पन अञ्ञत्थ गच्छन्तस्स पिण्डाय पविसन्तस्सपि आपत्तियेव. ‘‘यस्मा पन दायकेहि दानकालेयेव सहस्सग्घनकम्पि कम्बलं ‘पादपुञ्छनिं कत्वा परिभुञ्जथा’ति दिन्नं तथेव परिभुञ्जितुं वट्टति, तस्मा ‘इमं मञ्चपीठादिसेनासनं अब्भोकासेपि यथासुखं परिभुञ्जथा’ति दायकेहि दिन्नं चे, सब्बस्मिम्पि काले अब्भोकासे निक्खिपितुं वट्टती’’ति वदन्ति. पेसेत्वा गन्तब्बन्ति एत्थ ‘‘यो भिक्खु इमं ठानं आगन्त्वा वसति, तस्स देथा’’ति वत्वा पेसेतब्बं.
वलाहकानं अनुट्ठितभावं सल्लक्खेत्वाति इमिना च गिम्हानेपि मेघे उट्ठिते मञ्चपीठादिं यंकिञ्चि सेनासनं अज्झोकासे निक्खिपितुं न वट्टतीति दीपितन्ति वेदितब्बं. ‘‘पादट्ठानाभिमुखाति निसीदन्तानं पादपतनट्ठानाभिमुख’’न्ति केचि. ‘‘सम्मज्जन्तस्स पादट्ठानाभिमुख’’न्ति अपरे. ‘‘बहि वालुकाय अगमननिमित्तं पादट्ठानाभिमुखा वालिका हरितब्बाति वुत्त’’न्ति एके. कचवरं हत्थेहि गहेत्वा बहि छट्टेतब्बन्ति इमिना कचवरं छड्डेस्सामीति वालिका न छड्डेतब्बाति दीपेति.
१११. अन्तो संवेठेत्वा बद्धन्ति एरकपत्तादीहि वेणिं कत्वा ताय वेणिया उभोसु पस्सेसु वित्थतट्ठानेसु बहुं वेठेत्वा ततो पट्ठाय याव मज्झट्ठानं, ताव अन्तो आकड्ढनवसेन वेठेत्वा मज्झे सङ्खिपित्वा तिरियं तत्थ तत्थ बन्धित्वा कतं. कप्पं लभित्वाति गच्छाति वुत्तवचनेन कप्पं लभित्वा. थेरस्स हि आणत्तिया गच्छन्तस्स अनापत्ति. पुरिमनयेनेवाति ‘‘निसीदित्वा सयं गच्छन्तो’’तिआदिना पुब्बे वुत्तनयेनेव. अञ्ञत्थ गच्छतीति तं मग्गं अतिक्कमित्वा अञ्ञत्थ गच्छति. लेड्डुपातुपचारतो बहि ठितत्ता ‘‘पादुद्धारेन कारेतब्बो’’ति वुत्तं, अञ्ञत्थ गच्छन्तस्स पठमपादुद्धारे दुक्कटं, दुतियपादुद्धारे पाचित्तियन्ति अत्थो. पाकतिकं अकत्वाति अप्पटिसामेत्वा. अन्तरसन्निपातेति अन्तरन्तरा सन्निपाते.
आवासिकानंयेव पलिबोधोति एत्थ आगन्तुकेहि आगन्त्वा किञ्चि अवत्वा तत्थ निसिन्नेपि आवासिकानंयेव पलिबोधोति अधिप्पायो. महापच्चरिवादे पन ‘‘अञ्ञेसु आगन्त्वा निसिन्नेसू’’ति इदं अम्हाकन्ति वत्वा वा अवत्वा वा निसिन्नेसूति अधिप्पायो. महाअट्ठकथावादे ‘‘आपत्ती’’ति पाचित्तियमेव वुत्तं. महापच्चरियं पन सन्थरणसन्थरापने सति पाचित्तियेन भवितब्बन्ति अनाणत्तिया पञ्ञत्तत्ता दुक्कटं वुत्तं. ‘‘इदं उस्सारकस्स, इदं धम्मकथिकस्सा’’ति विसुं पञ्ञत्तत्ता अनाणत्तिया पञ्ञत्तेपि पाचित्तियेनेव भवितब्बन्ति अधिप्पायेन ‘‘तस्मिं आगन्त्वा निसिन्ने तस्स पलिबोधो’’ति वुत्तं. केचि पन वदन्ति ‘‘अनाणत्तिया पञ्ञत्तेपि धम्मकथिकस्स अनुट्ठापनीयत्ता पाचित्तियेन भवितब्बं, आगन्तुकस्स पन पच्छा आगतेहि वुड्ढतरेहि उट्ठापेतब्बत्ता दुक्कटं वुत्त’’न्ति.
११२. भूमियं अत्थरितब्बाति चिमिलिकाय सति तस्सा उपरि, असति सुद्धभूमियं अत्थरितब्बा. सीहचम्मादीनं परिहरणेयेव पटिक्खेपो वेदितब्बोति इमिना –
‘‘न, भिक्खवे, महाचम्मानि धारेतब्बानि सीहचम्मं ब्यग्घचम्मं दीपिचम्मं, यो धारेय्य, आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति (महाव. २५५) –
एवं वुत्ताय खन्धकपाळिया अधिप्पायं विभावेति. इदं वुत्तं होति – ‘‘अन्तोपि मञ्चे पञ्ञत्तानि होन्ति, बहिपि मञ्चे पञ्ञत्तानि होन्ती’’ति इमस्मिं वत्थुस्मिं सिक्खापदस्स पञ्ञत्तत्ता मञ्चपीठेसु अत्थरित्वा परिभोगोयेव पटिक्खित्तो, भूमत्थरणवसेन परिभोगो पन अप्पटिक्खित्तोति. यदि एवं ‘‘परिहरणेयेव पटिक्खेपो’’ति इदं कस्मा वुत्तन्ति? यथा ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, सब्बं पासादपरिभोग’’न्ति (चूळव. ३२०) वचनतो पुग्गलिकेपि सेनासने सेनासनपरिभोगवसेन नियमितं सुवण्णघटादिकं परिभुञ्जितुं वट्टमानम्पि केवलं अत्तनो सन्तकं कत्वा परिभुञ्जितुं न वट्टति, एवमिदं भूमत्थरणवसेन परिभुञ्जियमानम्पि अत्तनो सन्तकं कत्वा तं तं विहारं हरित्वा परिभुञ्जितुं न वट्टतीति दस्सनत्थं ‘‘परिहरणेयेव पटिक्खेपो वेदितब्बो’’ति वुत्तं. दारुमयपीठन्ति फलकमयमेव पीठं वुत्तं. पादकथलिकन्ति अधोतपादट्ठपनकं. अज्झोकासे रजनं पचित्वा…पे… पटिसामेतब्बन्ति एत्थ थेवे असति रजनकम्मे निट्ठिते पटिसामेतब्बं.
११३. ‘‘भिक्खु वा सामणेरो वा आरामिको वा लज्जी होतीति वुत्तत्ता अलज्जिं आपुच्छित्वा गन्तुं न वट्टती’’ति वदन्ति. ओतापेन्तो गच्छतीति एत्थ ‘‘किञ्चापि ‘एत्तकं दूरं गन्तब्ब’न्ति परिच्छेदो नत्थि, तथापि लेड्डुपातं अतिक्कम्म नातिदूरं गन्तब्ब’’न्ति वदन्ति. सेसमेत्थ उत्तानमेव. मञ्चादीनं सङ्घिकता, वुत्तलक्खणे देसे सन्थरणं वा सन्थरापनं वा, अपलिबुद्धता, आपदाय अभावो, लेड्डुपातातिक्कमोति इमानि पनेत्थ पञ्च अङ्गानि.
मातिकाट्ठकथायं (कङ्खा. अट्ठ. पठमसेनासनसिक्खापदवण्णना) पन अनापुच्छं वा गच्छेय्याति एत्थ ‘‘यो भिक्खु वा सामणेरो वा आरामिको वा लज्जी होति, अत्तनो पलिबोधं विय मञ्ञति, तथारूपं अनापुच्छित्वा तं सेनासनं तस्स अनिय्यातेत्वा निरपेक्खो गच्छति, थाममज्झिमस्स पुरिसस्स लेड्डुपातं अतिक्कमेय्य, एकेन पादेन लेड्डुपातातिक्कमे दुक्कटं, दुतियपादातिक्कमे पाचित्तिय’’न्ति वत्वा अङ्गेसुपि निरपेक्खताय सद्धिं छ अङ्गानि वुत्तानि. पाळियं पन अट्ठकथायञ्च ‘‘निरपेक्खो गच्छती’’ति अयं विसेसो न दिस्सति. ‘‘ओतापेन्तो गच्छती’’ति च ओतापनविसये एव सापेक्खगमने अनापत्ति वुत्ता. यदि अञ्ञत्थापि सापेक्खगमने अनापत्ति सिया, ‘‘अनापत्ति सापेक्खो गच्छती’’ति अविसेसेन वत्तब्बं भवेय्य, तस्मा वीमंसित्वा युत्ततरं गहेतब्बन्ति.
पठमसेनासनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
५. दुतियसेनासनसिक्खापदवण्णना
११६. दुतियसेनासनसिक्खापदे एत्तकमेव वुत्तन्ति अट्ठकथासु वुत्तं. ‘‘इदञ्च अट्ठकथासु तथावुत्तभावदस्सनत्थं वुत्तं, अञ्ञम्पि तादिसं मञ्चपीठेसु अत्थरितं पच्चत्थरणमेवा’’ति तीसुपि गण्ठिपदेसु वुत्तं. मातिकाट्ठकथायं पन ‘‘पच्चत्थरणं नाम पावारो कोजवोति एत्तकमेवा’’ति नियमेत्वा वुत्तं, तस्मा गण्ठिपदेसु वुत्तं इमिना न समेति, वीमंसित्वा गहेतब्बं. सेनासनतोति सब्बपच्छिमसेनासनतो. यो कोचीति तस्स ञातको वा अञ्ञातको वा यो कोचि.
११७. परिवेणन्ति एकेकस्स विहारस्स परिक्खेपब्भन्तरं. कुरुन्दट्ठकथायं वुत्तमेवत्थं सविसेसं कत्वा दस्सेतुं ‘‘किञ्चापि वुत्तो’’तिआदि आरद्धं. ‘‘अपरिच्छन्ने मण्डपे’’ति विसुं योजेतब्बं. तेनेव मातिकाट्ठकथायं (कङ्खा. अट्ठ. दुतियसेनासनसिक्खापदवण्णना) ‘‘अपरिच्छन्नमण्डपे वा परिच्छन्ने वापि बहूनं सन्निपातभूते’’ति वुत्तं. भोजनसालायम्पि अयं विसेसो लब्भतियेव. वत्तब्बं नत्थीति विसेसेत्वा किञ्चि वत्तब्बं नत्थि. पलुज्जतीति विनस्सति. नस्सेय्याति चोरादीहि विनस्सेय्य.
११८. येन मञ्चं वा पीठं वा विनन्ति, तं मञ्चपीठकवानं. सिलुच्चयलेणन्ति सिलुच्चये लेणं, पब्बतगुहाति अत्थो. ‘‘सेनासनं उपचिकाहि खायित’’न्ति इमस्मिं वत्थुस्मिं पञ्ञत्तत्ता वत्थुअनुरूपवसेन अट्ठकथायं उपचिकासङ्काय अभावे अनापत्ति वुत्ता. वत्तक्खन्धके गमिकवत्तं पञ्ञपेन्तेन ‘‘सेनासनं आपुच्छितब्ब’’न्ति वुत्तत्ता केवलं इतिकत्तब्बाकारमत्तदस्सनत्थं ‘‘आपुच्छनं पन वत्त’’न्ति वुत्तं, न पन वत्तभेदेन दुक्कटन्ति दस्सनत्थं. तेनेव अन्धकट्ठकथायं ‘‘सेनासनं आपुच्छितब्ब’’न्ति एत्थ ‘‘यं पासाणपिट्ठियं वा पासाणत्थम्भेसु वा कतसेनासनं यत्थ उपचिका नारोहन्ति, तं अनापुच्छन्तस्सपि अनापत्ती’’ति वक्खति, तस्मा यं वुत्तं गण्ठिपदे ‘‘तादिसे सेनासने अनापुच्छा गच्छन्तस्स पाचित्तियं नत्थि, गमिकवत्तवसेन पन अनापुच्छा गच्छतो वत्तभेदो होति, तस्मा दुक्कटं आपज्जती’’ति, तं न गहेतब्बं.
पच्छिमस्स आभोगेन मुत्ति नत्थीति तस्स पच्छतो गच्छन्तस्स अञ्ञस्स अभावतो वुत्तं. एकं वा पेसेत्वा आपुच्छितब्बन्ति एत्थ गमनचित्तस्स उप्पन्नट्ठानतो अनापुच्छित्वा गच्छतो दुतियपादुद्धारे पाचित्तियं. किञ्चापि मञ्चं वा पीठं वा अज्झोकासे निक्खिपित्वा गच्छन्तस्स इध विसुं आपत्ति न वुत्ता, तथापि अकाले अज्झोकासे मञ्चपीठानि पञ्ञपेत्वा गच्छन्तस्स लेड्डुपातातिक्कमे पुरिमसिक्खापदेन पाचित्तियं, परिक्खेपातिक्कमे इमिना दुक्कटन्ति वेदितब्बं. ‘‘मण्डपे वा रुक्खमूले वा’’ति इमिना अज्झोकासोपि सङ्गहितोयेवाति तत्थापि दुक्कटं इध वुत्तमेवाति दट्ठब्बं. सेय्यं पन अज्झोकासे सन्थरित्वा गच्छन्तस्स उभयेनपि दुक्कटमेव. ‘‘सङ्घिके विहारे सङ्घिकंयेव सेय्यं सन्थरित्वा पक्कमन्तस्स पाचित्तियं वुत्तन्ति उभोसु एकेकस्मिं सङ्घिके दुक्कट’’न्ति वदन्ति. सेसमेत्थ उत्तानमेव. वुत्तलक्खणसेय्या, तस्सा सङ्घिकता, वुत्तलक्खणे विहारे सन्थरणं वा सन्थरापनं वा, अपलिबुद्धता, आपदाय अभावो, अनपेक्खस्स दिसापक्कमनं, उपचारसीमातिक्कमोति इमानि पनेत्थ सत्त अङ्गानि.
दुतियसेनासनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
६. अनुपखज्जसिक्खापदवण्णना
११९-१२१. छट्ठे अनुपविसित्वाति समीपं पविसित्वा. बहूपकारतं गुणविसिट्ठतञ्च सल्लक्खेन्तोति भण्डागारिकस्स बहूपकारतं धम्मकथिकादीनं गुणविसिट्ठतञ्च सल्लक्खेन्तो. समन्ता दियड्ढो हत्थोति मज्झे पञ्ञत्तमञ्चपीठं सन्धाय वुत्तं.
१२२. उपचारं ठपेत्वाति वुत्तलक्खणं उपचारं ठपेत्वा. एकविहारेति एकस्मिं सेनासने. एकपरिवेणेति तस्स विहारस्स परिक्खेपब्भन्तरे. ‘‘गिलानो पविसतीतिआदीसु अनापत्तिकारणसब्भावतो गिलानादिताय पविसिस्सामीति उपचारं पविसन्तस्स सतिपि सम्बाधेतुकामताय अनापत्ति वुत्तायेवा’’ति तीसुपि गण्ठिपदेसु वुत्तं. एवञ्च सति अगिलानादिभावोपि विसुं अङ्गेसु वत्तब्बो सिया, मातिकाट्ठकथायं (कङ्खा. अट्ठ. अनुपखज्जसिक्खापदवण्णना) पन ‘‘सङ्घिकविहारता, अनुट्ठापनीयभावजाननं, सम्बाधेतुकामता, उपचारे निसीदनं वा निपज्जनं वाति इमानि पनेत्थ चत्तारि अङ्गानी’’ति एत्तकमेव वुत्तं, तस्मा वीमंसितब्बं.
अनुपखज्जसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
७. निक्कड्ढनसिक्खापदवण्णना
१२६. सत्तमे कोट्ठकानीति द्वारकोट्ठकानि. ‘‘निक्खमाति वचनं सुत्वापि अत्तनो रुचिया निक्खमति, अनापत्ती’’ति वदन्ति.
१२८. अलज्जिं निक्कड्ढतीतिआदीसु पठमं अलज्जीआदिभावेन निक्कड्ढिस्सामीति चिन्तेत्वा निक्कड्ढन्तस्स चित्तस्स लहुपरिवत्तिताय कोपे उप्पन्नेपि अनापत्ति. सेसमेत्थ उत्तानमेव. सङ्घिकविहारो, उपसम्पन्नस्स भण्डनकारकभावादिविनिमुत्तता, कोपेन निक्कड्ढनं वा निक्कड्ढापनं वाति इमानि पनेत्थ तीणि अङ्गानि.
निक्कड्ढनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
८. वेहासकुटिसिक्खापदवण्णना
१२९-१३१. अट्ठमे उपरिमतले पदरानं असन्थरितत्ता ‘‘उपरिअच्छन्नतलाया’’ति वुत्तं. पुब्बे वुत्तनयेनेवाति अनुपखज्जसिक्खापदे वुत्तनयेनेव. सेसं सुविञ्ञेय्यमेव. सङ्घिको विहारो, असीसघट्टा वेहासकुटि, हेट्ठा सपरिभोगता, अपटाणिदिन्ने आहच्चपादके निसीदनं वा निपज्जनं वाति इमानि पनेत्थ चत्तारि अङ्गानि.
वेहासकुटिसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
९. महल्लकविहारसिक्खापदवण्णना
१३५. नवमे ‘‘महल्लको नाम विहारो ससामिको’’ति वुत्तत्ता सञ्ञाचिकाय कुटिया अनापत्ति. ‘‘अड्ढतेय्यहत्थम्पी’’ति उक्कट्ठपरिच्छेदेन वुत्तवचनं पाळिया समेतीति आह ‘‘तं सुवुत्त’’न्ति. ‘‘पाळियं अट्ठकथायञ्च उक्कट्ठपरिच्छेदेन अड्ढतेय्यहत्थप्पमाणस्स ओकासस्स दस्सितत्ता कवाटं अड्ढतेय्यहत्थवित्थारतो ऊनकं वा होतु अधिकं वा, अड्ढतेय्यहत्थप्पमाणंयेव ओकासो’’ति वदन्ति.
यस्स वेमज्झेति यस्स विहारस्स वेमज्झे. सा अपरिपूरउपचारापि होतीति विवरियमानं कवाटं यं भित्तिं आहनति, सा समन्ता कवाटवित्थारप्पमाणउपचाररहितापि होतीति अत्थो. आलोकं सन्धेति पिधेतीति आलोकसन्धि. ‘‘पुनप्पुनं छादापेसि, पुनप्पुनं लिम्पापेसीति इमस्मिं वत्थुस्मिं उप्पन्नदोसेन सिक्खापदस्स पञ्ञत्तत्ता लेपं अनुजानन्तेन च द्वारबन्धस्स समन्ता अड्ढतेय्यहत्थप्पमाणेयेव पदेसे पुनप्पुनं लेपस्स अनुञ्ञातत्ता ततो अञ्ञत्थ पुनप्पुनं लिम्पेन्तस्स वा लिम्पापेन्तस्स वा भित्तियं मत्तिकाय कत्तब्बकिच्चं निट्ठापेत्वा पुन चतुत्थलेपे दिन्ने पाचित्तियेन भवितब्ब’’न्ति वदन्ति. गण्ठिपदेसु पन तीसुपि ‘‘पुनप्पुनं लेपदानस्स वुत्तप्पमाणतो अञ्ञत्थ पटिक्खित्तमत्तं ठपेत्वा पाचित्तियस्स अवुत्तत्ता दुक्कटं अनुरूप’’न्ति वुत्तं.
अधिट्ठातब्बन्ति संविधातब्बं. अप्पहरितेति एत्थ अप्प-सद्दो ‘‘अप्पिच्छो’’तिआदीसु विय अभावत्थोति आह ‘‘अहरिते’’ति. पतनोकासोति पतनोकासत्ता तत्र ठितस्स भिक्खुनो उपरि पतेय्याति अधिप्पायो. सचे हरिते ठितो अधिट्ठेति, आपत्ति दुक्कटस्साति वचनेन इममत्थं दीपेति – सचे विहारस्स समन्ता वुत्तप्पमाणे परिच्छेदे पुब्बण्णादीनि न सन्ति, तत्थ विहारो कारेतब्बो. यत्थ पन सन्ति, तत्थ कारापेन्तस्स दुक्कटन्ति.
१३६. एकेकं मग्गं उजुकमेव उट्ठपेत्वा छादनं मग्गेन छादनं नाम होतीति दस्सेतुं ‘‘मग्गेन छादेन्तस्सा’’ति वुत्तं. इमिना पन नयेन सब्बस्मिं विहारे एकवारं छादिते तं छदनं एकमग्गन्ति गहेत्वा ‘‘द्वे मग्गे’’तिआदि वुत्तं. ‘‘परियायेन छादनेपि इमिनाव नयेन योजेतब्ब’’न्ति तीसुपि गण्ठिपदेसु वुत्तं, तं ‘‘पुनप्पुनं छादापेसी’’ति इमाय पाळिया ‘‘सब्बम्पि चेतं छदनं छदनूपरि वेदितब्ब’’न्ति इमिना अट्ठकथावचनेन च समेति, तस्मा द्वे मग्गे अधिट्ठहित्वा ततियाय मग्गं आणापेत्वा पक्कमितब्बन्ति एत्थ द्वे छदनानि अधिट्ठहित्वा ततियं छदनं ‘‘एवं छादेही’’ति आणापेत्वा पक्कमितब्बन्ति एवमत्थो गहेतब्बो.
केचि पन ‘‘पठमं ताव एकवारं अपरिसेसं छादेत्वा पुन छदनदण्डके बन्धित्वा दुतियवारं तथेव छादेतब्बं, ततियवारचतुत्थवारे सम्पत्ते द्वे मग्गे अधिट्ठहित्वा आणापेत्वा पक्कमितब्ब’’न्ति वदन्ति. अपरे पन ‘‘पठमवारेयेव तयोपि मग्गे अधिट्ठातुं वट्टति, चतुत्थतो पट्ठाय आपत्ति पाचित्तिय’’न्ति वदन्ति. तदुभयम्पि पाळिया अट्ठकथाय च न समेति. ततियाय मग्गन्ति एत्थ ततियायाति उपयोगत्थे सम्पदानवचनं, ततियं मग्गन्ति अत्थो. तिण्णं मग्गानन्ति मग्गवसेन छादितानं तिण्णं छदनानं. तिण्णं परियायानन्ति एत्थापि एसेव नयो. चतुत्थे मग्गे वा परियाये वाति च तथा छादेन्तानं चतुत्थं छादनमेव वुत्तं. सेसं उत्तानमेव. महल्लकविहारता, अत्तनो वासागारता, उत्तरि अधिट्ठानन्ति इमानि पनेत्थ तीणि अङ्गानि.
महल्लकविहारसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
१०. सप्पाणकसिक्खापदवण्णना
१४०. दसमे इमस्स सिक्खापदस्स ‘‘सिञ्चेय्य वा सिञ्चापेय्य वा’’ति बाहिरपरिभोगवसेन पठमं पञ्ञत्तत्ता ‘‘सप्पाणकं उदकं परिभुञ्जेय्या’’ति सिक्खापदं अत्तनो नहानपानादिपरिभोगवसेन पञ्ञत्तन्ति वेदितब्बं. तस्मिं वा पठमं पञ्ञत्तेपि अत्तनो परिभोगवसेनेव पञ्ञत्तत्ता पुन इमं सिक्खापदं बाहिरपरिभोगवसेनेव पञ्ञत्तन्ति गहेतब्बं.
सप्पाणकसञ्ञिस्स ‘‘परिभोगेन पाणका मरिस्सन्ती’’ति पुब्बभागे जानन्तस्सपि सिञ्चनसिञ्चापनं ‘‘पदीपे निपतित्वा पटङ्गादिपाणका मरिस्सन्ती’’ति जानन्तस्स पदीपुज्जलनं विय विनापि वधकचेतनाय होतीति आह ‘‘पण्णत्तिवज्ज’’न्ति. सेसं उत्तानत्थमेव. उदकस्स सप्पाणकता, ‘‘सिञ्चनेन पाणका मरिस्सन्ती’’ति जाननं, तादिसमेव च उदकं, विना वधकचेतनाय केनचिदेव करणीयेन तिणादीनं सिञ्चनन्ति इमानि पनेत्थ चत्तारि अङ्गानि.
सप्पाणकसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
निट्ठितो सेनासनवग्गो दुतियो.
भूतगामवग्गोतिपि इमस्सेव नामं.