१२. सत्तसतिकक्खन्धको
दसवत्थुकथावण्णना
४४६. सत्तसतिकक्खन्धके भिक्खग्गेनाति भिक्खुगणनाय. महीति हिमं.
४४७. अविज्जानिवुताति अविज्जानीवरणेन निवुता पटिच्छन्ना. अविद्दसूति अञ्ञाणिनो. उपक्किलेसा वुत्ताति तेसं समणब्राह्मणानं एते सुरापानादयो उपक्किलेसाति वुत्ता. नेत्तिया तण्हाय सहिता सनेत्तिका.
४५०-१. अहोगङ्गोति तस्स पब्बतस्स नामं. पटिकच्चेव गच्छेय्यन्ति यत्थ नं अधिकरणं वूपसमितुं भिक्खू सन्निपतिस्सन्ति, तत्थाहं पठममेव गच्छेय्यं. सम्भावेसुन्ति सम्पापुणिंसु.
४५२. अलोणिकन्ति लोणरहितं भत्तं, ब्यञ्जनं वा. आसुताति सब्बसम्भारसज्जिता, ‘‘असुत्ता’’ति वा पाठो.
४५३. उज्जविंसूति नावाय पटिसोतं गच्छिंसु. पाचीनकाति पुरत्थिमदिसाय जातत्ता वज्जिपुत्तके सन्धाय वुत्तं. पावेय्यकाति पावेय्यदेसवासिनो.
४५४. ननु त्वं, आवुसो, वुड्ढोति ननु त्वं थेरो निस्सयमुत्तो, कस्मा तं थेरो पणामेसीति भेदवचनं वदन्ति. गरुनिस्सयं गण्हामाति निस्सयमुत्तापि मयं एकं सम्भावनीयगरुं निस्सयभूतं गहेत्वाव वसिस्सामाति अधिप्पायो.
४५५. मूलादायकाति पठमं दसवत्थूनं दायका, आवासिकाति अत्थो. पथब्या सङ्घत्थेरोति लोके सब्बभिक्खूनं तदा उपसम्पदाय वुड्ढो. सुञ्ञताविहारेनाति सुञ्ञतामुखेन अधिगतफलसमापत्तिं सन्धाय वदति.
४५७. सुत्तविभङ्गेति पदभाजनीये. इदञ्च ‘‘यो पन भिक्खु सन्निधिकारकं खादनीयं वा भोजनीयं वा’’ति (पाचि. २५३) सुत्ते यावकालिकस्सेव परामट्ठत्ता सिङ्गीलोणस्स यावजीविकस्स सन्निधिकतस्स आमिसेन सद्धिं परिभोगे पाचित्तियं विभङ्गनयेनेव सिज्झतीति वुत्तं, तं पन पाचित्तियं विभङ्गे आगतभावं साधेतुं ‘‘कथं सुत्तविभङ्गे’’तिआदि वुत्तं. तत्थ हि लोणमेत्थ सन्निधिकतं, न खादनीयं भोजनीयन्ति लोणमिस्सभोजने वज्जिपुत्तका अनवज्जसञ्ञिनो अहेसुं. तथासञ्ञीनम्पि नेसं आपत्तिदस्सनत्थं ‘‘सन्निधिकारे असन्निधिकारसञ्ञी’’ति इदं सुत्तविभङ्गं उद्धटन्ति वेदितब्बं.
तेन सद्धिन्ति पुरेपटिग्गहितलोणेन सद्धिं. दुक्कटेनेत्थ भवितब्बन्ति ‘‘यावकालिकेन, भिक्खवे, यावजीविकं पटिग्गहित’’न्ति अवत्वा ‘‘तदहुपटिग्गहित’’न्ति वचनसामत्थियतो पुरेपटिग्गहितं यावजीविकं यावकालिकेन सद्धिं सम्भिन्नरसं कालेपि न कप्पतीति सिज्झति, तत्थ दुक्कटेन भवितब्बन्ति अधिप्पायो. दुक्कटेनपि न भवितब्बन्ति यदि हि सन्निधिकारपच्चया दुक्कटं मञ्ञथ, यावजीविकस्स लोणस्स सन्निधिदोसाभावा दुक्कटेन न भवितब्बं, अथ आमिसेन सम्भिन्नरसस्स तस्स आमिसगतिकत्ता दुक्कटं मा मञ्ञथ. तदा च हि पाचित्तियेनेव भवितब्बं आमिसत्तुपगमनतोति अधिप्पायो. न हि एत्थ यावजीविकन्तिआदिनापि दुक्कटाभावं समत्थेति.
पाळियं राजगहे सुत्तविभङ्गेतिआदीसु सब्बत्थ सुत्ते च विभङ्गे चाति अत्थो गहेतब्बो. तस्स तस्स विकालभोजनादिनो सुत्तेपि पटिक्खित्तत्ता विनयस्स अतिसरणं अतिक्कमो विनयातिसारो. ‘‘निसीदनं नाम सदसं वुच्चतीति आगत’’न्ति इदं विभङ्गे च आगतदस्सनत्थं वुत्तं. तं पमाणं करोन्तस्साति सुगतविदत्थिया विदत्थित्तयप्पमाणं करोन्तस्स, दसाय पन विदत्थिद्वयप्पमाणं कतं. अदसकम्पि निसीदनं वट्टति एवाति अधिप्पायो. सेसमिध हेट्ठा सब्बत्थ सुविञ्ञेय्यमेव.
दसवत्थुकथावण्णना निट्ठिता.
सत्तसतिकक्खन्धकवण्णनानयो निट्ठितो.
इति समन्तपासादिकाय विनयट्ठकथाय विमतिविनोदनियं
चूळवग्गवण्णनानयो निट्ठितो.
नमो तस्स भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स
परिवारवण्णना
महावग्गो
पञ्ञत्तिवारवण्णना
१. विसुद्धपरिवारस्स सीलक्खन्धादिधम्मक्खन्धसरीरस्स भगवतो विनयपरियत्तिसासने खन्धकानं अनन्तरं परिवारोति यो विनयो सङ्गहं समारुळ्हो, तस्स दानि अनुत्तानत्थवण्णनं करिस्सामीति योजना.
समन्तचक्खुनाति सब्बञ्ञुतञ्ञाणेन. अतिविसुद्धेन मंसचक्खुनाति रत्तिन्दिवं समन्ता योजनप्पमाणे अतिसुखुमानिपि रूपानि पस्सनतो अतिविय परिसुद्धेन पसादचक्खुना. ‘‘अत्थि तत्थ पञ्ञत्ती’’तिआदीसु अत्थि नु खो तत्थ पञ्ञत्तीतिआदिना अत्थो गहेतब्बोति आह ‘‘तत्थ पञ्ञत्ति…पे… केनाभतन्ति पुच्छा’’ति.
२. पुच्छाविस्सज्जनेति पुच्छाय विस्सज्जने. विनीतकथाति विनीतवत्थुकथा, अयमेव वा पाठो.
द्वङ्गिकेन एकेन समुट्ठानेनाति अङ्गद्वयसमुदायभूतेन एकेन. अङ्गद्वयविमुत्तस्स समुट्ठानस्स अभावेपि तेसु एकेनङ्गेन विना अयं आपत्ति न होतीति दस्सनत्थमेव ‘‘एकेन समुट्ठानेना’’ति वुत्तं. इदानि तेसु द्वीसु अङ्गेसु पधानङ्गं दस्सेतुमाह ‘‘एत्थ हि चित्तं अङ्गं होती’’तिआदि. यस्मा पन मग्गेनमग्गप्पटिपत्तिसङ्खाताय कायविञ्ञत्तिया सेवनचित्तेनेव सम्भवे सति अयं तं अङ्गद्वयं उपादाय भगवता पञ्ञत्ता आपत्तिसम्मुति होति, नासति. तस्मा तं चित्तं कायविञ्ञत्तिसङ्खातस्स कायस्स अङ्गं कारणं होति, न आपत्तिया. तस्स पन तंसमुट्ठितकायो एव अङ्गं अब्यवहितकारणं, चित्तं पन कारणकारणन्ति अधिप्पायो. एवं उपरिपि सब्बत्थ चित्तङ्गयुत्तसमुट्ठानेसु अधिप्पायो वेदितब्बो. ‘‘एकेन समुट्ठानेन समुट्ठाती’’तिआदिपरिवारवचनेनेव आपत्तिया अकुसलादिपरमत्थसभावता पाळिअट्ठकथासु परियायतोव वुत्ता, सम्मुतिसभावा एव आपत्तीति सिज्झति समुट्ठानसमुट्ठितानं भेदसिद्धितोति गहेतब्बं. इममत्थं सन्धायाति आपन्नाय पाराजिकापत्तिया केहिचिपि समथेहि अनापत्तिभावापादनस्स असक्कुणेय्यत्तसङ्खातमत्थं सन्धाय.
३. पोराणकेहि महाथेरेहीति सङ्गीतित्तयतो पच्छा पोत्थकसङ्गीतिकारकेहि छळभिञ्ञापअसम्भिदादिगुणसमुज्जलेहि महाथेरेहि. चतुत्थसङ्गीतिसदिसा हि पोत्थकारोहसङ्गीति.
१८८. महाविभङ्गेति भिक्खुविभङ्गे. सोळस वारा दस्सिताति येहि वारेहि आदिभूतेहि उपलक्खितत्ता अयं सकलोपि परिवारो सोळसपरिवारोति वोहरीयति, ते सन्धाय वदति.
पञ्ञत्तिवारवण्णना निट्ठिता.
समुट्ठानसीसवण्णना
२५७. पाळियं निब्बानञ्चेव पञ्ञत्तीति एत्थ यस्मा सङ्खतधम्मे उपादाय पञ्ञत्ता सम्मुतिसच्चभूता पुग्गलादिपञ्ञत्ति परमत्थतो अविज्जमानत्ता उप्पत्तिविनासयुत्तवत्थुधम्मनियतेन अनिच्चदुक्खलक्खणद्वयेन युत्ताति वत्तुं अयुत्ता, कारकवेदकादिरूपेन पन परिकप्पितेन अत्तसभावेन विरहितत्ता ‘‘अनत्ता’’ति वत्तुं युत्ता. तस्मा अयं पञ्ञत्तिपि असङ्खतत्तसामञ्ञतो वत्थुभूतेन निब्बानेन सह ‘‘अनत्ता इति निच्छया’’ति वुत्ता. अविज्जमानापि हि सम्मुति केनचि पच्चयेन अकतत्ता असङ्खता एवाति.
करुणासीतलत्तं, पञ्ञापभासितत्तञ्च भगवतो दस्सेतुं ‘‘बुद्धचन्दे, बुद्धादिच्चे’’ति एतं उभयं वुत्तं. हायति एतेनाति हानि, दुक्खस्स हानि दुक्खहानि, सब्बदुक्खापनूदनकारणन्ति अत्थो. पिटके तीणि देसयीति यस्मा अञ्ञेपि महावीरा सम्मासम्बुद्धा सद्धम्मं देसयन्ति, तस्मा अङ्गीरसो पिटकानि तीणि देसयीति योजना. महागुणन्ति महानिसंसं. एवं नीयति सद्धम्मोति यदि विनयपरियत्ति अपरिहीना तिट्ठति, एवं सति पटिपत्तिपटिवेधसद्धम्मोपि नीयति पवत्तीयति, न परिहायतीति अत्थो.
विनयपरियत्ति पन कथं तिट्ठतीति आह ‘‘उभतो चा’’तिआदि. परिवारेन गन्थिता तिट्ठतीति योजेतब्बं. तस्सेव परिवारस्साति तस्मिं एव परिवारे. समुट्ठानं नियतो कतन्ति एकच्चं समुट्ठानेन नियतं कतं. तस्मिं परिवारे किञ्चि सिक्खापदं नियतसमुट्ठानं अञ्ञेहि असाधारणं, तं पकासितन्ति अत्थो.
सम्भेदं निदानञ्चञ्ञन्ति सम्भेदो सिक्खापदानं अञ्ञमञ्ञसमुट्ठानेन संकिण्णता, निदानञ्च पञ्ञत्तिट्ठानं, अञ्ञं पुग्गलादिवत्थादि च. सुत्ते दिस्सन्ति उपरीति हेट्ठा वुत्ते, उपरि वक्खमाने च परिवारसुत्ते एव दिस्सन्ति. यस्मा च एवं, तस्मा सकलसासनाधारस्स विनयस्स ठितिहेतुभूतं परिवारं सिक्खेति, एवमेत्थ योजना दट्ठब्बा.
सम्भिन्नसमुट्ठानानीति अञ्ञेहि साधारणसमुट्ठानानि. आदिम्हि ताव पुरिमनयेति सब्बपठमे पञ्ञत्तिवारे आगतनयं सन्धाय वदति, तत्थ पन पञ्ञत्तिवारे ‘‘पठमं पाराजिकं कत्थ पञ्ञत्तन्ति, वेसालियं पञ्ञत्त’’न्तिआदिना (परि. १) निदानम्पि दिस्सति एव. परतोति आगतभावं पन सन्धाय परतो आगते सुत्ते दिस्सतीति वेदितब्बन्ति वुत्तं. तस्साति उभतोविभङ्गपरियापन्नस्स सिक्खापदस्स.
२५८. अनियता पठमिकाति आपत्तिं अपेक्खित्वाव इत्थिलिङ्गं कतं, पठमानियतं सिक्खापदन्ति अत्थो. पाळियं नानुबन्धे पवत्तिनिन्ति वुट्ठापितं पवत्तिनिं अननुबन्धनसिक्खापदं.
२६०. एळकलोमसिक्खापदवत्थुस्मिं ‘‘भिक्खुनियो एळकलोमानि धोवन्तियो रजन्तियो विजटेन्तियो रिञ्चन्ति उद्देसं परिपुच्छ’’न्ति (पारा. ५७६) आगतत्ता इमं रिञ्चन्ति-पदं गहेत्वा सिक्खापदं उपलक्खितन्ति दस्सेन्तो ‘‘विभङ्गे ‘रिञ्चन्ति उद्देस’न्ति आगतं एळकलोमधोवापनसिक्खापद’’न्ति आह.
वस्सिकसाटिकसिक्खापदन्ति असमये वस्सिकसाटिकपरियेसनसिक्खापदं (पारा. ६२६ आदयो). रतनसिक्खापदन्ति रतनं वा रतनसम्मतं वा पटिसामनसिक्खापदं (पाचि. ५०२ आदयो).
२६५. पाळियं बुद्धञाणेनाति पटिविद्धसब्बञ्ञुतञ्ञाणेन.
२६७. ‘‘न देसेन्ति तथागता’’ति एतेन छत्तपाणिस्स धम्मदेसनापटिक्खेपं दस्सेति.
२६९. अकतन्ति अञ्ञेहि अमिस्सीकतं, नियतसमुट्ठानन्ति अत्थो. अकतन्ति वा पुब्बे अनागतं, अभिनवन्ति अत्थो.
२७०. समुट्ठानञ्हि सङ्खेपन्ति एत्थ सङ्खिपन्ति सङ्गय्हन्ति सदिससमुट्ठानानि एत्थाति सङ्खेपो, समुट्ठानसीसं. नेति विनेति कायवचीदुच्चरितन्ति नेत्ति, विनयपाळि, सा एव धम्मोति नेत्तिधम्मोति आह ‘‘विनयपाळिधम्मस्सा’’ति.
समुट्ठानसीसवण्णना निट्ठिता.
अन्तरपेय्यालं
कतिपुच्छावारवण्णना
२७१. कति आपत्तियोति पाराजिकादीसु पञ्चसु आपत्तीसु मेथुनादिन्नादानादिअन्तोगधभेदं अपेक्खित्वा जातिवसेन एकत्तं आरोपेत्वा पुच्छा कता. कति आपत्तिक्खन्धाति अन्तोगधभेदं अपेक्खित्वा पच्चेकं रासट्ठेनाति एत्तकमेवेत्थ भेदो. विनीतानियेव विनीतवत्थूनीति आपत्तितो विरमणानि एव अविप्पटिसारपामोज्जादिधम्मानं कारणत्ता वत्थूनीति विनीतवत्थूनि, तानि एत्थ अत्थतो विरतिआदिअनवज्जधम्मा एव. वेरं मणतीति वेरहेतुत्ता ‘‘वेर’’न्ति लद्धनामं रागादिअकुसलपक्खं विनासेति.
धम्मस्सवनग्गं भिन्दित्वा गच्छतीति बहूसु एकतो निसीदित्वा धम्मं सुणन्तेसु तं धम्मस्सवनसमागमं कोपेत्वा उट्ठाय गच्छति. अनादरोवाति तुस्सितब्बट्ठाने तुट्ठिं, संविजितब्बट्ठाने संवेगञ्च अपवेदेन्तो एव. कायपागब्भियन्ति उन्नतिवसेन पवत्तनकायानाचारं.
२७४. मेत्ताय सम्भूतं मेत्तं, कायकम्मं. उभयेहिपीति नवकेहि, थेरेहि च. पियं करोतीति तं पुग्गलं पेमट्ठानं करोति, केसन्ति आह ‘‘सब्रह्मचारीन’’न्ति.
पुग्गलं पटिविभजित्वा भुञ्जतीति पकतेन सम्बन्धो. तमेव पुग्गलपटिविभागं दस्सेतुं ‘‘असुकस्सा’’तिआदि वुत्तं.
भुजिस्सभावकरणतोति तण्हादासब्यतो मोचेत्वा समथविपस्सनासु सेरिविहारिताकरणतोति अत्थो. निय्यातीति पवत्तति. सम्मादुक्खक्खयाय संवत्ततीति अत्थो.
कतिपुच्छावारवण्णना निट्ठिता.
छआपत्तिसमुट्ठानवारवण्णना
२७६. पठमेन आपत्तिसमुट्ठानेनाति केवलं कायेन. पाराजिकापत्तिया एकन्तसचित्तकसमुट्ठानत्ता ‘‘न हीति वत्तब्ब’’न्ति वुत्तं. सङ्घादिसेसादीनं दुक्कटपरियोसानानं पञ्चन्नं अचित्तकानम्पि सम्भवतो ‘‘सिया’’ति वुत्तं, आपज्जनं सिया भवेय्याति अत्थो. हीनुक्कट्ठेहि जातिआदीहि ओमसने एव दुब्भासितस्स पञ्ञत्तत्ता सा एकन्तवाचाचित्तसमुट्ठाना एवाति.
दुतियसमुट्ठाननये वाचाय एव समापज्जितब्बपाटिदेसनीयस्स अभावा ‘‘न ही’’ति वुत्तं.
ततिये पन वोसासमानरूपं भिक्खुनिं कायवाचाहि अनपसादनपच्चया पाटिदेसनीयसम्भवतो ‘‘सिया’’ति वुत्तं.
ओमसने पाचित्तियस्स अदिन्नादानसमुट्ठानत्तेपि तप्पच्चया पञ्ञत्तस्स दुब्भासितस्स पञ्चमेनेव समुप्पत्तीति दस्सेतुं चतुत्थवारे ‘‘दुब्भासितं आपज्जेय्याति न हीति वत्तब्ब’’न्ति वत्वा पञ्चमवारे ‘‘सियाति वत्तब्ब’’न्ति वुत्तं. कायविकारेनेव ओमसन्तस्स पनेत्थ दुब्भासितभावेपि कायकीळाभावाभावतो दुक्कटमेवाति दट्ठब्बं.
छट्ठवारे पन विज्जमानोपि कायो दुब्भासितस्स अङ्गं न होति, पञ्चमसमुट्ठाने एव छट्ठम्पि पविसतीति दस्सेतुं ‘‘न ही’’ति पटिक्खित्तं, न पन तत्थ सब्बथा दुब्भासितेन अनापत्तीति दस्सेतुं. न हि दवकम्यताय कायवाचाहि ओमसन्तस्स दुब्भासितापत्ति न सम्भवति. यञ्हि पञ्चमेनेव समापज्जति, तं छट्ठेनपि समापज्जति एव धम्मदेसनापत्ति वियाति गहेतब्बं. सेसं समुट्ठानवारे सुविञ्ञेय्यमेव.
छआपत्तिसमुट्ठानवारवण्णना निट्ठिता.
कतापत्तिवारवण्णना
२७७. दुतिये पन कतिवारे पठमसमुट्ठानेन आपज्जितब्बानं आपत्तीनं लहुदस्सनसुखत्थं कुटिकारादीनि एव समुद्धटानि, न अञ्ञेसं अभावा, सञ्चरित्तादीनम्पि विज्जमानत्ता. एवं दुतियसमुट्ठानादीसुपि. ‘‘कप्पियसञ्ञी’’ति इमिना अचित्तकत्तं दस्सेति. ‘‘कुटिं करोती’’ति इमिना वचीपयोगाभावं. उभयेनापि केवलं कायेनेव दुक्कटादीनं सम्भवं दस्सेति. एवं उपरिपि यथानुरूपं कातब्बं.
‘‘एकेन समुट्ठानेन समुट्ठहन्ती’’ति इदं इध विसेसेत्वा दस्सितानं कायतोव समुट्ठितानं वसेन वुत्तं, अविसेसतो पन ता आपत्तियो इतरसमुट्ठानेहिपि यथारहं समुट्ठहन्ति एव. एवं उपरिपि.
‘‘तिणवत्थारकेन चा’’ति इदं सङ्घादिसेसवज्जितानं चतुन्नं आपत्तीनं वसेन वुत्तं.
२७९. संविदहित्वा कुटिं करोतीति वाचाय संविदहति, सयञ्च कायेन करोतीति अत्थो.
कतापत्तिवारवण्णना निट्ठिता.
आपत्तिसमुट्ठानगाथावण्णना
२८३. ततियो पन गाथावारो दुतियवारेन वुत्तमेवत्थं सङ्गहेत्वा दस्सेतुं वुत्तो. तत्थ कायोव कायिकोति वत्तब्बे वचनविपल्लासेन ‘‘कायिका’’ति वुत्तं. तेनाह ‘‘तेन समुट्ठिता’’ति, कायो समुट्ठानं अक्खातोति अत्थो.
विवेकदस्सिनाति सब्बसङ्खतविवित्तत्ता, ततो विवित्तहेतुत्ता च नीवरणविवेकञ्च निब्बानञ्च दस्सनसीलेन. विभङ्गकोविदाति उभतोविभङ्गकुसलाति आलपनं. इध पनेवं अञ्ञो पुच्छन्तो नाम नत्थि, उपालित्थेरो सयमेव अत्थं पाकटं कातुं पुच्छाविसज्जनञ्च अकासीति इमिना नयेन सब्बत्थ अत्थो वेदितब्बो.
आपत्तिसमुट्ठानगाथावण्णना निट्ठिता.
विपत्तिपच्चयवारवण्णना
२८४. चतुत्थे पन विपत्तिपच्चयवारे सीलविपत्तिपच्चयाति सीलविपत्तिपअच्छादनपच्चया.
२८६. दिट्ठिविपत्तिपच्चयाति दिट्ठिविपत्तिया अप्पटिनिस्सज्जनपच्चया.
२८७. आजीवविपत्तिपच्चयाति एत्थ आगम्म जीवन्ति एतेनाति आजीवो, चतुपच्चयो, सोव मिच्छापत्तिया विपन्नत्ता विपत्तीति आजीवविपत्ति, तस्सा आजीवविपत्तिया हेतु, तदुप्पादनतपरिभोगनिमित्तन्ति अत्थो.
विपत्तिपच्चयवारवण्णना निट्ठिता.
अधिकरणपच्चयवारवण्णना
२९१. पञ्चमे अधिकरणपच्चयवारे किच्चाधिकरणपच्चयाति अपलोकनवचनञत्तिकम्मवाचासङ्खतकम्मवाचापच्चया. पञ्चाति एत्थ अधम्मिककतिकादिं अपलोकेत्वा करोन्तानं अनिमित्तन्ति अत्थो. पञ्चमे अधिकरणपच्चयवारे किच्चाधिकरणपच्चया अपलोकनावसाने दुक्कटं, अधिप्पायादिना ञत्तिकम्मादिं करोन्तानं थुल्लच्चयादि च सङ्गय्हतीति दट्ठब्बं. अवसेसा आपत्तियोति सोतापत्तिफलसमापत्तिआदयो. ‘‘नत्थञ्ञा आपत्तियो’’ति इदं विपत्तिआदिभागिनियो सावज्जापत्तियो सन्धाय वुत्तं.
अधिकरणपच्चयवारवण्णना निट्ठिता.
समथभेदं
अधिकरणपरियायवारवण्णना
२९३. छट्ठे परियायवारे अलोभो पुब्बङ्गमोतिआदि सासनट्ठितिया अविपरीततो धम्मवादिस्स विवादं सन्धाय वुत्तं. अट्ठारस भेदकरवत्थूनि ठानानीति धम्मादीसु अधम्मोतिआदिना गहेत्वा दीपनानि इधेव भेदकरवत्थूनि, तानि एव कायकलहादिविवादस्स कारणत्ता ठानानि, ओकासत्ता वत्थूनि, आधारत्ता भूमियोति च वुत्तानि. अब्याकतहेतूति असेक्खानं विवादं सन्धाय वुत्तं. द्वादस मूलानीति कोधो उपनाहो, मक्खो पलासो, इस्सा मच्छरियं, माया साठेय्यं, पापिच्छता महिच्छता, सन्दिट्ठिपरामासिता आधानग्गाहीदुप्पटिनिस्सज्जितानीति इमेसं छन्नं युगळानं वसेन छ धम्मा चेव लोभादयो छ हेतू चाति द्वादस धम्मा विवादाधिकरणस्स मूलानि.
२९४. चुद्दस मूलानीति तानेव द्वादस कायवाचाहि सद्धिं चुद्दस अनुवादाधिकरणस्स मूलानि.
२९५. पथवीखणनादीसु पण्णत्तिवज्जेसु कुसलाब्याकतचित्तमूलिका आपत्ति होतीति दस्सेतुं ‘‘अलोभो पुब्बङ्गमो’’तिआदि वुत्तं. सत्त आपत्तिक्खन्धा ठानानीतिआदि सत्तन्नं आपत्तिक्खन्धानं पटिच्छादनपच्चया आपत्तिसम्भवतो वुत्तं. ‘‘आपत्ताधिकरणपच्चया चतस्सो आपत्तियो आपज्जती’’ति (परि. २९०) हि वुत्तं. ‘‘छ हेतू’’ति इदं कुसलानं आपत्तिहेतुवोहारस्स अयुत्तताय वुत्तं, न पन कुसलहेतूनं अभावतो. ‘‘अलोभो पुब्बङ्गमो’’ति हि आदि वुत्तं. आपत्तिहेतवो एव हि पुब्बङ्गमनामेन वुत्ता.
२९६. चत्तारि कम्मानि ठानानीतिआदीसु अपलोकनवाचा, ञत्तिआदिवाचायो च कम्मानीति वुत्तं. ता एव हि एकसीमायं सामग्गिमुपगतानं कम्मप्पत्तानं अनुमतिया सावनकिरियानिप्फत्तिसङ्खातस्स सङ्घगणकिच्चसभावस्स किच्चाधिकरणस्स अधिट्ठानाभावेन ‘‘ठानवत्थुभूमियो’’ति वुच्चन्ति. एकं मूलं सङ्घोति येभुय्यवसेन वुत्तं. गणञत्तिअपलोकनानञ्हि गणोपि मूलन्ति. ञत्तितो वाति ञत्तिञत्तिदुतियञत्तिचतुत्थकम्मवाचानं ञत्तिरूपत्ता, ञत्तिपुब्बकत्ता च वुत्तं. कम्मञत्तिकम्मवाचाञत्तिवसेन हि दुविधासु ञत्तीसु अनुस्सावनापि कम्ममूलकन्त्वेव सङ्गय्हन्ति. ञत्तिविभागो चायं उपरि आवि भविस्सति.
‘‘इमे सत्त समथा…पे… परियायेना’’ति इदं पुच्छावचनं. ‘‘सिया’’ति इदं विसज्जनं. ‘‘कथञ्च सिया’’ति इदं पुन पुच्छा. विवादाधिकरणस्स द्वे समथातिआदि पुन विसज्जनं. तत्थ ‘‘वत्थुवसेना’’ति इदं ‘‘सत्त समथा दस समथा होन्ती’’ति इमस्स कारणवचनं. ‘‘परियायेना’’ति इदं ‘‘दस समथा सत्त समथा होन्ती’’ति इमस्स कारणवचनं. चतुब्बिधाधिकरणसङ्खातवत्थुवसेन च देसनाक्कमसङ्खातपरियायवसेन चाति अत्थो.
अधिकरणपरियायवारवण्णना निट्ठिता.
साधारणवारादिवण्णना
२९७. सत्तमे साधारणवारे साधारणाति विवादाधिकरणस्स वूपसमनकिच्चसाधारणा. एवं सब्बत्थ.
२९८. अट्ठमे तब्भागियवारे तब्भागियाति विवादाधिकरणस्स वूपसमनतो तप्पक्खिका.
साधारणवारादिवण्णना निट्ठिता.
समथासमथस्ससाधारणवारवण्णना
२९९. नवमे समथासमथसाधारणवारे ‘‘सब्बे समथा एकतोव अधिकरणं समेन्ति उदाहु नाना’’ति पुच्छन्तेन ‘‘समथा समथस्स साधारणा, समथा समथस्स असाधारणा’’ति वुत्तं. विवादादिअधिकरणक्कमेन तब्बूपसमहेतुभूते समथे उद्धरन्तो ‘‘येभुय्यसिका’’तिआदिमाह. सम्मुखाविनयं विना कस्सचि समथस्स असम्भवा सेसा छपि समथा सम्मुखाविनयस्स साधारणा वुत्ता, तेसं पन छन्नं अञ्ञमञ्ञापेक्खाभावतो ते अञ्ञमञ्ञं असाधारणा वुत्ता. तब्भागियवारेपि एसेव नयो.
समथासमथस्ससाधारणवारवण्णना निट्ठिता.
समथसम्मुखाविनयवारादिवण्णना
३०१-३. एकादसमवारेपि सम्मुखाविनयोतिआदि पुच्छा. येभुय्यसिका सतिविनयोतिआदि विसज्जनं. एवं विनयवारे कुसल-वारे ततो परेसुपि पुच्छाविसज्जनपरिच्छेदो वेदितब्बो.
तत्थ सम्मुखाविनयो सिया कुसलोतिआदीसु तस्मिं तस्मिं विनयकम्मे, विवादादिम्हि च नियुत्तपुग्गलानं समुप्पज्जनककुसलादीनं वसेन सम्मुखाविनयादीनं, विवादादीनञ्च कुसलादिभावो तेन तेन उपचारेन वुत्तो. यस्मा पनेतस्स सम्मुखाविनयो नाम सङ्घसम्मुखतादयो होन्ति, तेसञ्च अनवज्जसभावत्ता अकुसले विज्जमानेपि अकुसलत्तूपचारो न युत्तो आपत्ताधिकरणस्स अकुसलत्तूपचारो विय, तस्मा नत्थि सम्मुखाविनयो अकुसलोति अत्थो.
३०४. ततो परेसु यत्थ येभुय्यसिका लब्भति, तत्थ सम्मुखाविनयो लब्भतीतिआदि सम्मुखाविनयस्स इतरेहि समथेहि नियमेन संसट्ठतं, इतरेसं पन छन्नं अञ्ञमञ्ञं संसग्गाभावञ्च दस्सेतुं वुत्तं.
समथसम्मुखाविनयवारादिवण्णना निट्ठिता.
संसट्ठवारादिवण्णना
३०६. अधिकरणन्ति वा समथाति वा इमे धम्मा संसट्ठातिआदि समथानं अधिकरणेसु एव यथारहं पवत्तिं, अधिकरणानि विना तेसं विसुं अट्ठानञ्च दस्सेतुं वुत्तं. विनिब्भुजित्वा नानाकरणं पञ्ञापेतुन्ति अधिकरणतो समथेहि वियोजेत्वा असंसट्ठे कत्वा नानाकरणं अञ्ञमञ्ञं असंसट्ठताय ठितभावसङ्खातं नानत्तं पञ्ञापेतुं अधिकरणवूपसमक्खणे एव तेसं असंसग्गं पञ्ञापेतुं किं सक्काति पुच्छति.
अधिकरणन्तिआदि गारय्हवाददस्सनं. सो मा हेवन्ति यो एवं वदति, सो ‘‘मा एवं वदा’’ति वचनीयो अस्स, न च लब्भति समथानं अञ्ञत्र अधिकरणा वूपसमलक्खणन्ति पहानावत्थानसङ्खातं नानाकरणं पटिक्खिपति. लक्खणतो पन अधिकरणेहि समथानं नानाकरणं अत्थेवाति दट्ठब्बं. समथा अधिकरणेहि सम्मन्तीति अपलोकनादीहि चतूहि किच्चाधिकरणेहि सब्बेपि समथा निट्ठानं गच्छन्ति, नाञ्ञेहीति इममत्थं सन्धाय वुत्तं. तेनेव वक्खति ‘‘सम्मुखाविनयो विवादाधिकरणेन न सम्मति. अनुवाद…पे… आपत्ताधिकरणेन न सम्मति, किच्चाधिकरणेन सम्मती’’तिआदि (परि. ३११).
३०७-३१३. विवादाधिकरणं कतिहि समथेहि सम्मतीतिआदिको सम्मतिवारो. तदनन्तरो सम्मतिनसम्मतिवारो च अधिकरणेहि समथानं संसट्ठतं, विसंसट्ठतञ्च दस्सेतुं वुत्तो. समथा समथेहि सम्मन्तीतिआदिको समथाधिकरणवारो समथानं अञ्ञमञ्ञं, अधिकरणेहि च अधिकरणानञ्च अञ्ञमञ्ञं, समथेहि च वूपसमावूपसमं दस्सेतुं वुत्तो.
३१४. समुट्ठापेतिवारो पन अधिकरणेहि अधिकरणानं उप्पत्तिप्पकारदस्सनत्थं वुत्तो. न कतमं अधिकरणन्ति अत्तनो सम्भवमत्तेन एकम्पि अधिकरणं न समुट्ठापेतीति अत्थो. कथञ्चरहि समुट्ठापेतीति आह ‘‘अपि चा’’तिआदि. तत्थ जायन्तीति अनन्तरमेव अनुप्पज्जित्वा परम्परपच्चया जायन्तीति अधिप्पायो. ‘‘धम्मो अधम्मो’’तिआदिना उभिन्नं पुग्गलानं विवादपच्चया अञ्ञमञ्ञखेमभङ्गा होन्ति, तप्पच्चया तेसं पक्खं परियेसनेन कलहं वड्ढन्तानं विवादो कञ्चि महापरिसं सङ्घपरिणायकं लज्जिं आगम्म वूपसमं गच्छति. तथा अवूपसमन्ते पन विवादो कमेन वड्ढित्वा सकलेपि सङ्घे विवादं समुट्ठापेति, ततो अनुवादादीनीति एवं परम्परक्कमेन वूपसमकारणाभावे चत्तारि अधिकरणानि जायन्ति. तं सन्धायाह ‘‘सङ्घो विवदति विवादाधिकरण’’न्ति. सङ्घस्स विवदतो यो विवादो, तं विवादाधिकरणं होतीति अत्थो. एस नयो सेसेसुपि.
संसट्ठवारादिवण्णना निट्ठिता.
भजतिवारवण्णना
३१८. तदनन्तरवारे पन विवादाधिकरणं चतुन्नं अधिकरणानन्तिआदि अधिकरणानं वुत्तनयेन अञ्ञमञ्ञपच्चयत्तेपि संसग्गभावदस्सनत्थं वुत्तं. विवादाधिकरणं चतुन्नं अधिकरणानं विवादाधिकरणं भजतीतिआदीसु विवादाधिकरणं चतूसु अधिकरणेसु विवादाधिकरणभावमेव भजति, नाञ्ञाधिकरणभावं, चतूसु अधिकरणेसु विवादाधिकरणत्तमेव निस्सितं विवादाधिकरणमेव परियापन्नं विवादाधिकरणभावेनेव सङ्गहितन्ति एवमत्थो गहेतब्बो.
३१९. विवादाधिकरणं सत्तन्नं समथानं कति समथे भजतीतिआदि पन चतुन्नं अधिकरणानं वूपसमने सति नियतसमथे दस्सेतुं वुत्तं. तत्थ कति समथे भजतीति अत्तनो उपसमत्थाय कित्तके समथे उपगच्छति, कित्तके समथे आगम्म वूपसमं गच्छतीति अत्थो. कति समथपरियापन्नन्ति अत्तानं वूपसमेतुं कतिसु समथेसु तेहि समानवसेन पविट्ठं. कतिहि समथेहि सङ्गहितन्ति वूपसमं करोन्तेहि कतिहि समथेहि वूपसमकरणत्थं सङ्गहितं.
भजतिवारवण्णना निट्ठिता.
खन्धकपुच्छावारो
पुच्छाविस्सज्जनावण्णना
३२०. उपसम्पदक्खन्धकन्ति पब्बज्जाखन्धकं (महाव. ८४). सह निद्देसेनाति सनिद्देसं. ‘‘सन्निद्देस’’न्ति वा पाठो, सो एवत्थो. निदानेन च निद्देसेन च सद्धिन्ति एत्थ पञ्ञत्तिट्ठानपुग्गलादिप्पकासकं निदानवचनं निदानं नाम, तन्निदानं पटिच्च निद्दिट्ठसिक्खापदानि निद्देसो नाम, तेहि अवयवभूतेहि सहितं तंसमुदायभूतं खन्धकं पुच्छामीति अत्थो. उत्तमानि पदानीति आपत्तिपञ्ञापकानि वचनानि अधिप्पेतानि. तेसं…पे… कति आपत्तियो होन्तीति तेहि वचनेहि पञ्ञत्ता कति आपत्तिक्खन्धा होन्तीति अत्थो. ननु आपत्तियो नाम पुग्गलानञ्ञेव होन्ति, न पदानं, कस्मा पन ‘‘समुक्कट्ठपदानं कति आपत्तियो’’ति सामिवसेन निद्देसो कतोति आह ‘‘येन येन हि पदेना’’तिआदि. पाळियं उपोसथन्तिआदि उपोसथक्खन्धकादीनञ्ञेव (महाव. १३२ आदयो) गहणं.
पुच्छाविस्सज्जनावण्णना निट्ठिता.
एकुत्तरिकनयं
एककवारवण्णना
३२१. एकुत्तरिकनये पन अजानन्तेन वीतिक्कन्ताति पण्णत्तिं वा वत्थुं वा अजानन्तेन वीतिक्कन्ता पथवीखणनसहसेय्यादिका, सापि पच्छा आपन्नभावं ञत्वा पटिकम्मं अकरोन्तस्स अन्तरायिकाव होति.
पारिवासिकादीहि पच्छा आपन्नाति वत्तभेदेसु दुक्कटानि सन्धाय वुत्तं. तस्मिं खणे आपज्जितब्बअन्तरापत्तियो सन्धायाति केचि वदन्ति, तस्स पुब्बापत्तीनंअन्तरापत्ति-पदेनेव वक्खमानत्ता पुरिममेव युत्ततरं. मूलविसुद्धिया अन्तरापत्तीति मूलायपटिकस्सनादीनि अकत्वा सब्बपठमं दिन्नपरिवासमानत्तविसुद्धिया चरणकाले आपन्नअन्तरापत्तिसङ्खातसङ्घादिसेसो. अग्घविसुद्धियाति अन्तरापत्तिं आपन्नस्स मूलाय पटिकस्सित्वा ओधानसमोधानवसेन ओधुनित्वा पुरिमापत्तिया समोधाय तदग्घवसेन पुन दिन्नपरिवासादिसुद्धिया चरणकाले पुन आपन्ना अन्तरापत्ति.
सउस्साहेनेवाति पुनपि तं आपत्तिं आपज्जितुकामताचित्तेन, एवं देसितापि आपत्ति न वुट्ठातीति अधिप्पायो. धुरनिक्खेपं अकत्वा आपज्जने सिखाप्पत्तदोसं दस्सेन्तो आह ‘‘अट्ठमे वत्थुस्मिं भिक्खुनिया पाराजिकमेवा’’ति. न केवलञ्च भिक्खुनिया एव, भिक्खूनम्पि धुरनिक्खेपं अकत्वा थोकं थोकं सप्पिआदिकं थेय्याय गण्हन्तानं पादग्घनके पुण्णे पाराजिकमेव. केचि पन ‘‘अट्ठमे वत्थुस्मिं भिक्खुनिया पाराजिकमेव होतीति वुत्तत्ता अट्ठवत्थुकमेवेतं सन्धाय वुत्त’’न्ति वदन्ति.
धम्मिकस्स पटिस्सवस्साति ‘‘इध वस्सं वसिस्सामी’’तिआदिना गिहीनं सम्मुखा कतस्स धम्मिकस्स पटिस्सवस्स, अधम्मिकस्स पन ‘‘असुकं पहरिस्सामी’’तिआदिकस्स पटिस्सवस्स असच्चापनेन आपत्ति नत्थि.
तथा चोदितोति अधम्मेन चोदितो, सयं सच्चे, अकुप्पे च अट्ठत्वा पटिच्छादेन्तोपि अधम्मचुदितको एव. पञ्चानन्तरियनियतमिच्छादिट्ठियेव मिच्छत्तनियता नाम. चत्तारो मग्गा सम्मत्तनियता नाम.
एककवारवण्णना निट्ठिता.
दुकवारवण्णना
३२२. दुकेसु सयमेव सपुग्गलोति आह ‘‘मुदुपिट्ठिकस्सा’’तिआदि. आदि-सद्देन अङ्गजातच्छेदअत्तघातादिआपत्तियो सङ्गहिता.
भण्डागारिकचित्तकम्मानि वाति गहट्ठानं भण्डपटिसामनं, इत्थिपुरिसादिपटिभानचित्तकम्मानि वा. ‘‘चीवरादीनि अदेन्तो आपज्जती’’ति इदं ‘‘उपज्झायेन, भिक्खवे, सद्धिविहारिको सङ्गहेतब्बो अनुग्गहेतब्बो…पे… पत्तो दातब्बो’’तिआदि (महाव. ६७) वचनतो अनादरियेन आमिससङ्गहं अकरोन्तस्स दुक्कटं, भिक्खुनिया पाचित्तियञ्च सन्धाय वुत्तं. निस्सट्ठचीवरादीनं अदानआपत्तिपि एत्थेव सङ्गहिता.
पाळियं देसेन्तोति सभागापत्तिं, अदेसनागामिनिआदिञ्च देसेन्तो. निदानुद्देसे आपत्तिं अनाविकरोन्तो, न देसेन्तो च आपज्जति नाम. ओवादं अगण्हन्तोति भिक्खूहि भिक्खुनिओवादत्थाय वुत्तं वचनं अगण्हन्तो बालगिलानगमियविवज्जितो. अत्तनो परिभोगत्थं दिन्नं अञ्ञस्स दाने, सङ्घाटिं अपारुपित्वा सन्तरुत्तरेन गामप्पवेसनादीसु च आपत्तियोपि अपरिभोगेन आपज्जितब्बापत्तियोव. पमाणन्ति सङ्घभेदानन्तरियनिप्फत्तिया लक्खणं. बालस्साति निस्सयग्गहणविधिं अजानन्तस्स लज्जिबालस्सेव. लज्जिस्साति ब्यत्तस्स निस्सयदायकसभागतं परिवीमंसन्तस्स. विनये आगता अत्था वेनयिकाति आह ‘‘द्वे अत्था विनयसिद्धा’’ति.
पाळियं अप्पत्तो निस्सारणन्ति एत्थ पब्बाजनीयकम्मं विहारतो निस्सारणत्ता निस्सारणन्ति अधिप्पेतं, तञ्च यस्मा कुलदूसकं अकरोन्तो पुग्गलो आपत्तिबहुलोपि आवेणिकलक्खणेन अप्पत्तो नाम होति, तस्मा अप्पत्तो निस्सारणं. यस्मा पन आपत्तादिबहुलस्सापि ‘‘आकङ्खमानो सङ्घो पब्बाजनीयकम्मं करेय्या’’ति (चूळव. २७) वुत्तं, तस्मा सुनिस्सारितो, सब्बथा पन सुद्धो निरापत्तिको दुन्निस्सारितोति दट्ठब्बो.
अप्पत्तो ओसारणन्तिआदीसु उपसम्पदाकम्मं एत्थ ओसारणं अधिप्पेतं, तञ्च हत्थच्छिन्नादिको एकच्चो पटिक्खित्तत्ता अप्पत्तोपि सोसारितो, पण्डकादिको दोसारितोति अत्थो.
दुकवारवण्णना निट्ठिता.
तिकवारवण्णना
३२३. तिकेसु लोहितुप्पादापत्तिन्ति पाराजिकापत्तिं. आवुसोवादेनाति ‘‘आवुसो’’ति आलपनेन. आपत्तिन्ति दुक्कटापत्तिं. सेसा रत्तिञ्चेव दिवा चाति एत्थ अरुणुग्गमने आपज्जितब्बा पठमकथिनादी (पारा. ४५९) सब्बा आपत्तियोपि रत्तिन्दिवानं वेमज्झेयेव आपज्जितब्बत्ता ततियकोट्ठासञ्ञेव पविट्ठाति दट्ठब्बा. अथ वा उद्धस्ते अरुणे आपज्जितब्बत्ता दिवा आपज्जितब्बेसु एव पविट्ठाति दट्ठब्बा, अत्थङ्गते सूरिये भिक्खुनियो ओवादनापत्तियो, पन रत्तन्धकारे पुरिसेन सद्धिं सन्तिट्ठनापत्ति च रत्तियञ्ञेव आपज्जितब्बा.
पुरेभत्तं कुलानि उपसङ्कमनअनतिरित्तभोजनादीनि दिवा एव आपज्जितब्बानि. केचि पन ‘‘भोजनपटिसंयुत्तानि सेखियानि, गणभोजनादीनि च दिवा एव आपज्जितब्बानी’’ति वदन्ति. तस्मा ईदिसा आपत्तियो मुञ्चित्वा सेसाव ततियकोट्ठासं भजन्तीति वेदितब्बं.
न ऊनदसवस्सोति दसवस्सस्स बालस्सेव पञ्ञत्तसिक्खापदत्ता वुत्तं. सद्धिविहारिकअन्तेवासिकेसु असम्मावत्तनापत्तिं, अलज्जीनं निस्सयदानादिम्पि दसवस्सोव आपज्जति, वुट्ठापिनिं द्वे वस्सानि अननुबन्धादिम्पि ऊनदसवस्सा आपज्जन्ति. अब्याकतचित्तोति सुपन्तस्स भवङ्गचित्तं सन्धाय वुत्तं.
अप्पवारेन्तोति अनादरियेन अप्पवारेन्तो केनचि पच्चयेन अप्पवारेत्वा काळपक्खचातुद्दसे सङ्घे पवारेन्ते तत्थ अनादरियेन अप्पवारेन्तो तमेव आपत्तिं काळेपि आपज्जतीति जुण्हे एवाति नियमो न दिस्सति, पच्छिमवस्संवुत्थो पन पच्छिमकत्तिकपुण्णमियमेव पवारेतुं लब्भतीति तत्थ अप्पवारणापच्चया आपत्तिं आपज्जमानो एव जुण्हे आपज्जतीति नियमेतब्बोति दट्ठब्बं. जुण्हे कप्पतीति एत्थापि एसेव नयो.
‘‘अपच्चुद्धरित्वा हेमन्ते आपज्जती’’ति इमिना ‘‘वस्सानं चातुमासं अधिट्ठातु’’न्ति नियमवचनेनेव अपच्चुद्धरन्तस्स दुक्कटन्ति दस्सेति. वस्सानुपगमनअकरणीयेन पक्कमादयोपि वस्से एव आपज्जति. वत्थिकम्मादिम्पि गिलानो एव. अधोतपादेहि अक्कमनादीनिपि अन्तो एव आपज्जति. भिक्खुनिया अनापुच्छा आरामप्पवेसनादि च अन्तोसीमायमेव. निस्सयपटिपन्नस्स अनापुच्छादिसापक्कमनादि च बहिसीमायमेव. पातिमोक्खुद्देसे सन्तिया आपत्तिया अनाविकरणापत्तिसमनुभासनऊनवीसतिवस्सूपसम्पादनादिसब्बअधम्मकम्मापत्तियोपि सङ्घे एव. अधम्मेन गणुपोसथादीसुपि गणादिमज्झे एव. अलज्जिस्स सन्तिके निस्सयग्गहणादिपि पुग्गलस्स सन्तिके एव आपज्जति.
तीणि अधम्मिकानि अमूळ्हविनयस्स दानानीति यो उम्मत्तकोपि वीतिक्कमकाले, अनुम्मत्तो सञ्चिच्चेव आपत्तिं आपज्जित्वा भिक्खूहि पच्छा चोदितो सरमानो एव ‘‘न सरामी’’ति वदति, यो च ‘‘सुपिनं विय सरामी’’ति वा मुसा वदति, यो च उम्मत्तककाले कतं सब्बम्पि सब्बेसं वट्टतीति वदति, इमेसं तिण्णं दिन्नानि तीणि अमूळ्हविनयस्स दानानि अधम्मिकानि.
अपकतत्तोति विनये अपकतञ्ञू. तेनाह ‘‘आपत्तानापत्तिं न जानाती’’ति (परि. ३२५). ‘‘दिट्ठिञ्च अनिस्सज्जन्तानंयेव कम्मं कातब्ब’’न्ति इदं भिक्खूहि ओवदियमानस्स दिट्ठिया अनिस्सज्जनपच्चया दुक्कटं, पाचित्तियम्पि वा अवस्समेव सम्भवतीति वुत्तं.
मुखालम्बरकरणादिभेदोति मुखभेरीवादनादिप्पभेदो. उपघातेतीति विनासेति. बीजनिग्गाहादिकेति चित्तं बीजनिं गाहेत्वा अनुमोदनादिकरणेति अत्थो.
तिकवारवण्णना निट्ठिता.
चतुक्कवारवण्णना
३२४. चतुक्केसु सोति गिहिपरिक्खारो. अवापुरणं दातुन्ति गब्भं विवरित्वा अन्तो परिक्खारट्ठपनत्थाय विवरणकुञ्चिकं दातुं. सङ्घत्थाय उपनीतं सयमेव अन्तो पटिसामितुम्पि वट्टति. तेनाह ‘‘अन्तो ठपापेतुञ्च वट्टती’’ति.
आदिकम्मिकेसु पठमं पुरिसलिङ्गं उप्पज्जतीति आह ‘‘पठमं उप्पन्नवसेना’’ति. पाळियं अनापत्ति वस्सच्छेदस्साति वस्सच्छेदसम्बन्धिनिया अनापत्तिया एवमत्थो. मन्तभासाति मन्ताय पञ्ञाय कथनं. ‘‘नवमभिक्खुनितो पट्ठाया’’ति इदं ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, अट्ठन्नं भिक्खुनीनं यथावुड्ढं अवसेसानं यथाकतिक’’न्ति (चूळव. ४२६) वचनतो आदितो अट्ठन्नं भिक्खुनीनं पच्चुट्ठातब्बत्ता वुत्तं.
‘‘इध न कप्पन्तीति वदन्तोपि पच्चन्तिमेसु आपज्जती’’तिआदिना सञ्चिच्च कप्पियं अकप्पियन्ति वा अकप्पियं कप्पियन्ति वा कथेन्तस्स सब्बत्थ दुक्कटन्ति दस्सेति.
पुब्बकरणन्ति वुच्चतीति अट्ठकथासु वुत्तं, तानि इध परिवारे उद्धटानीति अधिप्पायो. इधाधिप्पेतानि पन दस्सेन्तो ‘‘छन्दपारिसुद्धी’’तिआदिमाह.
चतुक्कवारवण्णना निट्ठिता.
पञ्चकवारवण्णना
३२५. पञ्चकेसु आपुच्छित्वा चारस्स अभावोति पिण्डपातिकस्स ‘‘निमन्तितो सभत्तो’’ति इमस्स अङ्गस्स अभावा तेन सिक्खापदेन तस्स सब्बथा अनापत्तीति अधिप्पायो. सुसानं नेत्वा पुन आनीतकन्ति सुसाने पेतकिच्चं कत्वा निक्खन्तेहि न्हत्वा छड्डितानि निवत्थपारुतवत्थानि एवं वुच्चन्ति.
पाळियं पञ्चहाकारेहीति पञ्चहि अवहारङ्गेहि. वत्थुतो पन गरुकलहुकभेदेन पाराजिकथुल्लच्चयदुक्कटानि वुत्तानि. इत्थिपुरिससंयोगादिकं किलेससमुदाचारहेतुकं पटिभानचित्तकम्मं नाम. पञ्हासहस्सं पुच्छीति समथविपस्सनाकम्मट्ठानेसु पञ्हासहस्सं सम्मज्जित्वा ठितं दहरं पुच्छि. इतरोपि दहरो अत्तनो गतमग्गत्ता सब्बं विस्सज्जेसि, तेन थेरो पसीदि. वत्तं परिच्छिन्दीति वत्तं निट्ठापेसि. किं त्वं आवुसोतिआदिकं थेरो खीणासवो सम्मज्जनानिसंसं सब्बेसं पाकटं कातुं अवोचाति दट्ठब्बं.
‘‘जण्णुकेहि पतिट्ठाय पदचेतिय’’न्ति पाठसेसो. चोदनं कारेस्सामीति भगवता अत्तानं चोदापेस्सामि, अत्तानं निग्गण्हापेस्सामीति अत्थो.
एत्तकं गय्हूपगन्ति एत्तकं अधिकरणवूपसमत्थाय गहेतब्बवचनन्ति यथा सुत्वा विञ्ञातुं सक्कोति, एवं अनुग्गण्हन्तोति योजना. एत्थ च ‘‘अत्तनो भासपरियन्तं अनुग्गहेत्वा परस्स भासपरियन्तं अनुग्गहेत्वा’’ति एकं, ‘‘अधम्मेन करोती’’ति एकं, ‘‘अप्पटिञ्ञाया’’ति एकञ्च कत्वा पुरिमेहि द्वीहि पञ्चङ्गानि वेदितब्बानि. वत्थुन्ति मेथुनादिवीतिक्कमं. कथानुसन्धिविनिच्छयानुलोमसन्धिवसेन वत्थुं न जानातीति चोदकेन वा चुदितकेन वा वुत्तकथानुसन्धिना तेसं वचनपटिवचनानुरूपेन वदन्तो कथानुसन्धिना वत्थुं न जानाति नाम, तञ्च सुत्तविभङ्गे विनीतवत्थुसङ्खातेन विनिच्छयानुलोमेनेव वदन्तो विनिच्छयानुलोमसन्धिवसेन वत्थुं न जानाति नाम. ञत्तिकम्मं नाम होतीति ञत्तिकम्मं निट्ठितं नाम होतीति न जानातीति सम्बन्धो. ञत्तिया कम्मप्पत्तोति ञत्तिया निट्ठितायपि कम्मप्पत्तो एव होति. अनुस्सावनट्ठाने एव कम्मं निट्ठितं होतीति ञत्तिकम्मं निट्ठितं नाम होति, तं ञत्तिया कारणं न जानातीति अत्थो.
पाळियं पञ्च विसुद्धियोति आपत्तितो विसुद्धिहेतुत्ता, विसुद्धेहि कत्तब्बतो च पातिमोक्खुद्देसा वुत्ता.
पञ्चकवारवण्णना निट्ठिता.
छक्कवारादिवण्णना
३२६. छक्कादीसु पाळियं छ अगारवाति बुद्धधम्मसङ्घसिक्खासु, अप्पमादे, पटिसन्थारे च छ अगारवा, तेसु एव च छ गारवा वेदितब्बा. ‘‘छब्बस्सपरमता धारेतब्ब’’न्ति इदं विभङ्गे आगतस्स परमस्स दस्सनं.
३२८. पाळियं आगतेहि सत्तहीति ‘‘पुब्बेवस्स होति मुसा भणिस्स’’न्तिआदिना मुसावादसिक्खापदे (पाचि. ४) आगतेहि सत्तहि.
३२९. तं कुतेत्थ लब्भाति तं अनत्थस्स अचरणं एत्थ एतस्मिं पुग्गले, लोकसन्निवासे वा कुतो केन कारणेन सक्का लद्धुन्ति आघातं पटिविनेति.