२. कोसियवग्गो
१. कोसियसिक्खापदवण्णना
५४२. दुतियस्स पठमे पाळियं कोसियकारकेति कोसकारकपाणानं कोसतो निब्बत्तत्ता कोसियेन सुत्तेन वत्थादिं करोन्ते. सङ्घातन्ति विनासं.
५४४. ‘‘अवायिम’’न्ति वुत्तत्ता वायित्वा करणे अनापत्ति. मिस्सेत्वाति एळकलोमेहि मिस्सेत्वा. पटिलाभेनाति परिनिट्ठानेन ‘‘परियोसापेति, निस्सग्गिय’’न्ति (पारा. ५४५) वुत्तत्ता, कोसियमिस्सकता, अत्तनो अत्थाय सन्थतस्स करणकारापनं, पटिलाभो चाति इमानेत्थ तीणि अङ्गानि.
कोसियसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
५४७-५५२. दुतियञ्च ततियञ्च उत्तानमेव. तत्थ पन ओदातादिमिस्सकसञ्ञाय सुद्धकाळकानञ्ञेव सन्थतस्स करणवसेन चेत्थ द्वेभागतो अधिकेसु सुद्धकाळकेसु अनधिकसञ्ञाय सन्थतस्स करणवसेन च अचित्तकता वेदितब्बा.
४. छब्बस्ससिक्खापदवण्णना
५५७. चतुत्थे हद करीसुस्सग्गे, मिह सेचनेति धातुअत्थं सन्धायाह ‘‘वच्चम्पि पस्सावम्पि करोन्ती’’ति. ऊनकछब्बस्सेसु अतिरेकछब्बस्ससङ्कितादिवसेनेत्थ अचित्तकता वेदितब्बा.
छब्बस्ससिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
५. निसीदनसन्थतसिक्खापदवण्णना
५६५. पञ्चमे तत्थ सन्दिस्सिस्सतीति सकाय कतिकाय अयुत्तकारितावसेन विञ्ञूहि सन्दिस्सिस्सतीति अत्थो. अरञ्ञकङ्गादीनि तीणि पाळियं सेनासनादिपच्चयत्तयस्स आदिअङ्गवसेन वुत्तानि, सेसानिपि ते समादियिंसु एवाति वेदितब्बं.
५६६. पिहयन्ताति पत्थयन्ता. सन्थतस्स अवायिमत्ता, सेनासनपरिक्खारत्ता च चीवरता, अधिट्ठातब्बता च नत्थीति आह ‘‘चतुत्थचीवरसञ्ञिताया’’ति, विपल्लाससञ्ञायाति अत्थो. केचि पन ‘‘इदं निसीदनसन्थतं नाम नवसु चीवरेसु निसीदनचीवरमेव, नाञ्ञं. निसीदनसिक्खापदेपि (पाचि. ५३१ आदयो) इमस्मिं सिक्खापदे विय ‘निसीदनं नाम सदसं वुच्चती’ति च अट्ठकथायञ्चस्स ‘सन्थतसदिसं सन्थरित्वा एकस्मिं अन्ते सुगतविदत्थिया विदत्थिमत्ते पदेसे द्वीसु ठानेसु फालेत्वा तिस्सो दसा करीयन्ति, ताहि दसाहि सदसं नाम वुच्चती’ति (पाचि. अट्ठ. ५३१) च वुत्तत्ता’’ति वदन्ति, तं न युत्तं इध पमाणनियमस्स अवुत्तत्ता, सन्थतस्स च अवायिमचीवरत्ता, अधिट्ठानुपगत्ताभावा अट्ठकथायं अवुत्तत्ता च. निसीदनचीवरं पन छन्नं चीवरानं खण्डपिलोतिकानि पमाणयुत्तमेव सन्थरित्वा सन्थतं विय करोन्ति. तेनेव ‘‘सन्थतसदिस’’न्ति सदिसग्गहणं कतं, तस्मा तदेव चीवरं अधिट्ठानुपगञ्च, न इदन्ति गहेतब्बं.
५६७. सुगतविदत्थिकं अनादाय आदियन्तिसञ्ञाय, सुगतविदत्थिऊने अनूनन्तिसञ्ञाय च वसेनेत्थ अचित्तकता वेदितब्बा. वितानादीनञ्ञेव अत्थाय करणे अनापत्तिवचनतो निपज्जनत्थाय करोतोपि आपत्ति एव. परिभुञ्जितुं न वट्टतीति कोसियेसु सुद्धकाळकानञ्च वत्थूनं अकप्पियत्ता वुत्तं. तेनेव पाळियं ‘‘अञ्ञेन कतं पटिलभित्वा परिभुञ्जति, आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति (पारा. ५४५, ५५०) तत्थ तत्थ वुत्तं, इतरेसु पन द्वीसु ‘‘अनापत्ती’’ति वुत्तं. तत्थ चतुत्थे अञ्ञस्सत्थाय करणेपि अनापत्ति, पञ्चमे तत्थ दुक्कटन्ति दट्ठब्बं. निस्सट्ठदानवचनतो पन गहणे दोसो नत्थि, परिभुञ्जने च विजटेत्वा कप्पियवसेन कते न दोसो.
निसीदनसन्थतसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
६. एळकलोमसिक्खापदवण्णना
५७२. छट्ठे पाळियं ‘‘अद्धानमग्गप्पटिपन्नस्सा’’ति इदं वत्थुवसेन वुत्तं. निवासट्ठाने लद्धानिपि तियोजनतो परं हरितुं न वट्टति एव. असन्ते हारकेति अनुरूपतो वुत्तं. सन्तेपि हारके हरतो नत्थि दोसो. आपत्तियेवाति अनाणत्तेन हटत्ता. पक्खद्वयस्सपि कारणमाह ‘‘सउस्साहत्ता’’ति, अनुपरतगमनिच्छत्ताति अत्थो. सुद्धचित्तपक्खस्सेव कारणमाह ‘‘अचित्तकत्ता’’ति. न समेतीति ‘‘अनापत्ति, अञ्ञं हरापेती’’ति एत्तकस्सेव परिहरणे वुत्तत्ता. अगच्छन्तेति ठिते. हेट्ठाति भूमिया.
५७५. तं हरन्तस्साति पठमं पटिलाभट्ठानतो पट्ठाय तियोजनतो उद्धं हरन्तस्साति अत्थो. तथा हरन्तस्स हि चोरेहि अच्छिन्दित्वा पुन दिन्नट्ठानतो तियोजनं हरितुं वट्टति. केचि पन ‘‘मातिकाट्ठकथायं अङ्गेसु ‘पठमप्पटिलाभो’ति वुत्तत्ता दुतियपटिलाभट्ठानतो तियोजनातिक्कमेपि अनापत्ती’’ति वदन्ति, तं न युत्तं, दुतियपटिलाभस्सापि पटिलाभट्ठाने पविसनतो वासत्थाय गमनट्ठानतो पुन गमने विय. कायबन्धनादीनन्ति द्विपटलकायबन्धनादीनं अन्तरे पक्खित्तं पसिब्बके पक्खित्तसदिसं, न कतभण्डन्ति वुत्तं, तथा निधानमुखन्ति. अकतभण्डता, पठमप्पटिलाभो, तियोजनातिक्कमनं, आहरणपच्चाहरणं, अवासाधिप्पायताति इमानेत्थ पञ्च अङ्गानि.
एळकलोमसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
७. एळकलोमधोवापनसिक्खापदवण्णना
५८१. सत्तमे पाळियं अनापत्तिवारे अपरिभुत्तं कतभण्डं धोवापेतीति एत्थ परिभुत्तस्स कम्बलादिकतभण्डस्स धोवापनं पुराणचीवरधोवापनसिक्खापदेन आपत्तिकरन्ति तन्निवत्तनत्थं ‘‘अपरिभुत्तं कतभण्ड’’न्ति वुत्तं. सेसमेत्थ उत्तानत्थमेव.
एळकलोमधोवापनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
८. रूपियसिक्खापदवण्णना
५८३-४. अट्ठमे सुवण्णमयकहापणेन कहापणोपि रजते एव सङ्गय्हतीति आह ‘‘सोवण्णमयो वा’’ति. रूपियमयो वाति रजतेन रूपं समुट्ठपेत्वा कतकहापणो. पाकतिको नाम एतरहि पकतिकहापणो.
इच्चेतं सब्बम्पीति सिक्खापदेन, विभङ्गेन च वुत्तं सब्बम्पि निदस्सेति. तस्स चतुब्बिधं निस्सग्गियवत्थूति इमिनाव सम्बन्धो, न पन अनन्तरेन ‘‘रजत’’न्ति पदेन. इदानि तं चतुब्बिधं निस्सग्गियवत्थुं सरूपतो दस्सेन्तो ‘‘रजत’’न्तिआदिमाह. तत्थ किञ्चापि हेट्ठा रजतमासकोव वुत्तो, न केवलं रजतं, तथापि सिक्खापदे ‘‘जातरूपरजत’’न्ति पदेनेव वुत्तन्ति तम्पि दस्सेतुं ‘‘रजत’’न्ति इदं विसुं वुत्तं. पदभाजने पन मातिकापदेनेव सिद्धत्ता तं अवत्वा तेन सह सङ्गय्हमानमेव दस्सेतुं ‘‘रजतं नाम कहापणो’’तिआदि वुत्तन्ति वेदितब्बं. जातरूपमासकोति सुवण्णमयकहापणो. वुत्तप्पभेदोति ‘‘रूपियमयो वा पाकतिको वा’’तिआदिना वुत्तप्पभेदो. पटोव पटको, वत्थं. दुक्कटमेवाति पटिग्गाहकस्सेव पटिग्गहणपच्चया दुक्कटं, परिभोगे पन पञ्चसहधम्मिकेहि पटिग्गहितानं धञ्ञविरहितमुत्तादीनं कारणा उप्पन्नपच्चयं परिभुञ्जन्तानं सब्बेसम्पि दुक्कटमेव. केचि पन ‘‘धञ्ञम्पि पञ्चसहधम्मिकेहि पटिग्गहितं मुत्तादिखेत्तादि विय सब्बेसम्पि परिभुञ्जितुं न वट्टति, केवलं सङ्घिकभूमियं कप्पियवोहारेन च उप्पन्नस्स धञ्ञस्स विचारणमेव सन्धाय ‘तस्सेवेतं अकप्पिय’न्ति वुत्त’’न्ति वदन्ति.
एको सतं वा सहस्सं वातिआदि रूपिये हेट्ठिमकोटिया पवत्तनाकारं दस्सेतुं वुत्तं, न पन ‘‘एवं पटिपज्जितब्बमेवा’’ति दस्सेतुं. ‘‘इध निक्खिपाही’’ति वुत्ते उग्गण्हापनं होतीति आह ‘‘इध निक्खिपाहीति न वत्तब्ब’’न्ति. कप्पियञ्च…पे… होतीति यस्मा असादितत्ता ततो उप्पन्नपच्चया वट्टन्ति, तस्मा कप्पियं निस्साय ठितं. यस्मा पन दुब्बिचारणाय सति ततो उप्पन्नम्पि न कप्पति, तस्मा अकप्पियं निस्साय ठितन्ति वेदितब्बं.
‘‘न तेन किञ्चि कप्पियभण्डं चेतापित’’न्ति इमिना चेतापितं चे, नत्थि परिभोगूपायो उग्गहेत्वा अनिस्सट्ठरूपियेन चेतापितत्ता. ईदिसञ्हि सङ्घमज्झे निस्सज्जनं कत्वाव छड्डेत्वा पाचित्तियं देसेतब्बन्ति दस्सेति. केचि पन ‘‘यस्मा निस्सग्गियवत्थुं पटिग्गहेत्वापि चेतापितं कप्पियभण्डं सङ्घे निस्सट्ठं कप्पियकारकेहि निस्सट्ठरूपियं परिवत्तेत्वा आनीतकप्पियभण्डसदिसं होति, तस्मा विनाव उपायं भाजेत्वा परिभुञ्जितुं वट्टती’’ति वदन्ति, तं पत्तचतुक्कादिकथाय (पारा. अट्ठ. २.५८९) न समेति. तत्थ रूपियेन परिवत्तितपत्तस्स अपरिभोगोव दस्सितो, न निस्सज्जनविधानन्ति. उपनिक्खेपं ठपेत्वाति कप्पियकारकेहि वड्ढिया पयोजनं सन्धाय वुत्तं. अकप्पियन्ति तेन वत्थुना गहितत्ता वुत्तं.
५८५. ‘‘पतितोकासं असमन्नाहरन्तेना’’ति इदं निरपेक्खभावदस्सनपरन्ति वेदितब्बं. असन्तसम्भावनायाति परियायादिना अभूतारोचनं सन्धाय वुत्तं. थेय्यपरिभोगोति पच्चयसामिना भगवता अननुञ्ञातत्ता वुत्तं. इणपरिभोगोति भगवता अनुञ्ञातम्पि कत्तब्बं अकत्वा परिभुञ्जनतो वुत्तं, तेन च पच्चयसन्निस्सितसीलं विपज्जतीति दस्सेति. परिभोगे परिभोगेति कायतो मोचेत्वा मोचेत्वा परिभोगे. पच्छिमयामेसु पच्चवेक्खितब्बन्ति योजना. इणपरिभोगट्ठाने तिट्ठतीति एत्थ ‘‘हिय्यो यं मया चीवरं परिभुत्त’’न्तिआदिनापि अतीतपच्चवेक्खणा वट्टतीति वदन्ति. परिभोगे परिभोगेति उदकपतनट्ठानतो अन्तोपवेसनेसु, निसीदनसयनेसु च. सतिपच्चयता वट्टतीति पच्चवेक्खणसतिया पच्चयत्तं लद्धुं वट्टति. पटिग्गहणे च परिभोगे च पच्चवेक्खणासति अवस्सं लद्धब्बाति दस्सेति. तेनाह ‘‘सतिं कत्वा’’तिआदि. केचि पन ‘‘सतिपच्चयता पच्चये सति भेसज्जपरिभोगस्स कारणे सती’’ति एवम्पि अत्थं वदन्ति, तेसम्पि पच्चये सतीति पच्चयसब्भावसल्लक्खणे सतीति एवमत्थो गहेतब्बो पच्चयसब्भावमत्तेन सीलस्स असुज्झनतो. ‘‘परिभोगे अकरोन्तस्सेव आपत्ती’’ति इमिना पातिमोक्खसंवरसीलस्स भेदो दस्सितो, न पच्चयसन्निस्स्सिसीलस्स, तस्स अतीतपच्चवेक्खणाय विसुज्झनतो. एतस्मिं, पन सेसपच्चयेसु च इणपरिभोगादिवचनेन पच्चयसन्निस्सितसीलस्सेव भेदोति एवमिमेसं नानाकरणं वेदितब्बं.
एवं पच्चयसन्निस्सितसीलस्स विसुद्धिं दस्सेत्वा तेनेव पसङ्गेन सब्बापि विसुद्धियो दस्सेतुं ‘‘चतुब्बिधा हि सुद्धी’’तिआदिमाह. तत्थ सुज्झति देसनादीहि, सोधीयतीति वा सुद्धि, चतुब्बिधसीलं. तेनाह ‘‘देसनाय सुज्झनतो’’तिआदि. एत्थ देसनाग्गहणेन वुट्ठानम्पि छिन्नमूलानं अभिक्खुतापटिञ्ञापि सङ्गहिता. छिन्नमूलानम्पि हि पाराजिकापत्तिवुट्ठानेन हेट्ठा परिरक्खितं भिक्खुसीलं विसुद्धं नाम होति, तेन तेसं मग्गपटिलाभोपि सम्पज्जति.
दातब्बट्ठेन दायं, तं आदियन्तीति दायादा. सत्तन्नं सेक्खानन्ति एत्थ कल्याणपुथुज्जनापि सङ्गहिता तेसं आणण्यपरिभोगस्स दायज्जपरिभोगे सङ्गहितत्ताति वेदितब्बं. धम्मदायादसुत्तन्ति ‘‘धम्मदायादा मे, भिक्खवे, भवथ, मा आमिसदायादा’’तिआदिना (म. नि. १.२९) पवत्तं सुत्तं. तत्थ मा मे आमिसदायादाति एवं मे-सद्दं आनेत्वा अत्थो गहेतब्बो. एवञ्हि तथा वुत्तत्थसाधकं होति.
लज्जिना सद्धिं परिभोगोति धम्मामिसवसेन मिस्सभावो. अलज्जिना सद्धिन्ति एत्थापि एसेव नयो. ‘‘आदितो पट्ठाय हि अलज्जी नाम नत्थी’’ति इमिना दिट्ठदिट्ठेसु आसङ्का नाम न कातब्बा, दिट्ठसुतादिकारणे सति एव कातब्बाति दस्सेति. अत्तनो भारभूता सद्धिविहारिकादयो. सचे न ओरमतीति अगतिगमनेन धम्मामिसपरिभोगतो न ओरमति. ‘‘आपत्ति नाम नत्थी’’ति इदं अलज्जीनं धम्मेन उप्पन्नपच्चयं, धम्मकम्मञ्च सन्धाय वुत्तं. तेसम्पि हि कुलदूसनादिसमुप्पन्नपच्चयं परिभुञ्जन्तानं, वग्गकम्मादिं करोन्तानञ्च आपत्ति एव.
‘‘धम्मियाधम्मियपरिभोगो पच्चयवसेन वेदितब्बो’’ति वुत्तत्ता हेट्ठा लज्जिपरिभोगो पच्चयवसेन च एककम्मादिवसेन च वुत्तो एवाति वेदितब्बं. तेनेव दुट्ठदोससिक्खापदट्ठकथायं चोदकचुदितकभावे ठिता द्वे अलज्जिनो धम्मपरिभोगम्पि सन्धाय ‘‘एकसम्भोगपरिभोगा हुत्वा जीवथा’’ति (पारा. अट्ठ. २.३८५-३८६) वुत्ता तेसं अञ्ञमञ्ञं धम्मामिसपरिभोगे विरोधाभावा. लज्जीनमेव हि अलज्जिना सह तदुभयपरिभोगा न वट्टन्तीति.
धम्मपरिभोगोति ‘‘एककम्मं एकुद्देसो’’तिआदिना (पारा. ५५, ९२, १७२) वुत्तसंवासो चेव निस्सयग्गहणदानादिको सब्बो निरामिसपरिभोगो च वेदितब्बो. ‘‘न सो आपत्तिया कारेतब्बो’’ति वुत्तत्ता लज्जिनो अलज्जिपग्गहे आपत्तीति वेदितब्बं. इतरोपीति लज्जीपि. तस्सापि अत्तानं पग्गण्हन्तस्स अलज्जिनो, इमिना च लज्जिनो वण्णभणनादिलाभं पटिच्च आमिसगरुकताय वा गेहसितपेमेन वा तं अलज्जिं पग्गण्हन्तो लज्जी सासनं अन्तरधापेति नामाति दस्सेति. एवं गहट्ठादीसु उपत्थम्भितो अलज्जी बलं लभित्वा पेसले अभिभवित्वा नचिरस्सेव सासनं उद्धम्मं उब्बिनयं करोतीति.
‘‘धम्मपरिभोगोपि तत्थ वट्टती’’ति इमिना आमिसपरिभोगतो धम्मपरिभोगोव गरुको, तस्मा अतिविय अलज्जिविवेकेन कातब्बोति दस्सेति. ‘‘धम्मानुग्गहेन उग्गण्हितुं वट्टती’’ति वुत्तत्ता अलज्जुस्सन्नताय सासने ओसक्कन्ते, लज्जीसु च अप्पहोन्तेसु अलज्जिम्पि पकतत्तं गणपूरकं गहेत्वा उपसम्पदादिकरणेन चेव केचि अलज्जिनो धम्मामिसपरिभोगेन सङ्गहेत्वा सेसालज्जिगणस्स निग्गहेन च सासनं पग्गण्हितुं वट्टति एव.
केचि पन ‘‘कोटियं ठितो गन्थोति वुत्तत्ता गन्थपरियापुणनमेव धम्मपरिभोगो, न एककम्मादि. तस्मा अलज्जीहिपि सद्धिं उपोसथादिकं कम्मं कातुं वट्टति, आपत्ति नत्थी’’ति वदन्ति, तं न युत्तं, एककम्मादीसु बहूसु धम्मपरिभोगेसु अलज्जिनापि सद्धिं कत्तब्बावत्थायुत्तं धम्मपरिभोगं दस्सेतुं इध निदस्सनवसेन गन्थस्सेव समुद्धटत्ता. न हि एककम्मादिको विधि धम्मपरिभोगो न होतीति सक्का वत्तुं अनामिसत्ता धम्मामिसेसु अपरियापन्नस्स कस्सचि अभावा. तेनेव अट्ठसालिनियं धम्मपटिसन्धारकथायं (ध. स. अट्ठ. १३५१)‘‘कम्मट्ठानं कथेतब्बं, धम्मो वाचेतब्बो…पे… अब्भानवुट्ठानमानत्तपरिवासा दातब्बा, पब्बज्जारहो पब्बाजेतब्बो, उपसम्पदारहो उपसम्पादेतब्बो…पे… अयं धम्मपटिसन्धारो नामा’’ति एवं सङ्घकम्मादिपि धम्मकोट्ठासे दस्सितं. तेसु पन धम्मकोट्ठासेसु यं गणपूरणादिवसेन अलज्जिनो अपेक्खित्वा उपोसथादि वा तेसं सन्तिका धम्मुग्गहणनिस्सयग्गहणादि वा करीयति, तं धम्मो चेव परिभोगो चाति धम्मपरिभोगोति वुच्चति, एतं तथारूपपच्चयं विना कातुं न वट्टति, करोन्तस्स अलज्जिपरिभोगो च होति दुक्कटञ्च. यं पन अलज्जिसतं अनपेक्खित्वा तज्जनीयादिनिग्गहकम्मं वा परिवासादिउपकारकम्मं वा उग्गहपरिपुच्छादानादि वा करीयति, तं धम्मो एव, नो परिभोगो. एतं अनुरूपानं कातुं वट्टति, आमिसदानं विय आपत्ति नत्थि. निस्सयदानम्पि तेरससम्मुतिदानादि च वत्तपटिवत्तसादियनादिपरिभोगस्सापि हेतुत्ता न वट्टति.
यो पन महाअलज्जी उद्धम्मं उब्बिनयं सत्थु सासनं करोति, तस्स सद्धिविहारिकादीनं उपसम्पदादिउपकारकम्मम्पि उग्गहपरिपुच्छादानादि च कातुं न वट्टति, आपत्ति एव होति, निग्गहकम्ममेव कातब्बं. तेनेव अलज्जिपग्गहोपि पटिक्खित्तो. धम्मामिसपरिभोगविवज्जनेनापि हि दुम्मङ्कूनं पुग्गलानं निग्गहो अधिप्पेतो, सो च पेसलानं फासुविहारसद्धम्मट्ठितिविनयानुग्गहादिअत्थाय एतदत्थत्ता सिक्खापदपञ्ञत्तिया. तस्मा यं यं दुम्मङ्कूनं उपत्थम्भाय पेसलानं अफासुविहाराय सद्धम्मपरिहानादिअत्थाय होति, तं सब्बम्पि परिभोगो वा होतु अपरिभोगो वा कातुं न वट्टति, एवं करोन्ता सासनं अन्तरधापेन्ति, आपत्तिञ्च आपज्जन्ति. धम्मामिसपरिभोगेसु चेत्थ अलज्जीहि एककम्मादिधम्मपरिभोगो एव पेसलानं अफासुविहारसद्धम्मपरिहानादिअत्थाय होति, न तथा आमिसपरिभोगो. न हि अलज्जीनं पच्चयपरिभोगमत्तेन पेसलानं अफासुविहारादि होति, यथावुत्तधम्मपरिभोगेन पन होति, तप्परिवज्जनेन च फासुविहारादयो. तथा हि कतसिक्खापदवीतिक्कमा अलज्जिपुग्गला उपोसथादीसु पविट्ठा ‘‘तुम्हे कायद्वारे, वचीद्वारे च वीतिक्कमं करोथा’’तिआदिना भिक्खूहि वत्तब्बा होन्ति, यथा विनयञ्च अतिट्ठन्ता सङ्घतो बहिकरणादिवसेन सुट्ठु निग्गहेतब्बा, तथा अकत्वा तेहि सह संवसन्तापि अलज्जिनोव होन्ति ‘‘एकोपि अलज्जी अलज्जिसतम्पि करोती’’तिआदिवचनतो (पारा. अट्ठ. २.५८५). यदि हि ते एवं न निग्गहिता सियुं, सङ्घे कलहादिं वड्ढेत्वा उपोसथादिसामग्गीकम्मपटिबाहनादिना पेसलानं अफासुं कत्वा कमेन ते देवदत्तवज्जिपुत्तकादयो विय परिसं वड्ढेत्वा अत्तनो विप्पटिपत्तिं धम्मतो विनयतो दीपेन्ता सङ्घभेदादिम्पि कत्वा नचिरस्सेव सासनं अन्तरधापेय्युं, तेसु पन सङ्घतो बहिकरणादिवसेन निग्गहितेसु सब्बोपायं उपद्दवो न होति. वुत्तञ्हि –
‘‘दुस्सीलपुग्गले निस्साय उपोसथो न तिट्ठति, पवारणा न तिट्ठति, सङ्घकम्मानि नप्पवत्तन्ति, सामग्गी न होति…पे… दुस्सीलेसु पन निग्गहितेसु सब्बोपि अयं उपद्दवो न होति, ततो पेसला भिक्खू फासु विहरन्ती’’ति (पारा. अट्ठ. १.३९).
तस्मा एककम्मादिधम्मपरिभोगोव आमिसपरिभोगतोपि अतिविय अलज्जिविवेकेन कातब्बो, आपत्तिकरो च सद्धम्मपरिहानिहेतुत्ताति वेदितब्बं.
अपिच उपोसथो न तिट्ठति, पवारणा न तिट्ठति, सङ्घकम्मानि नप्पवत्तन्तीति एवं अलज्जीहि सद्धिं सङ्घकम्माकरणस्स अट्ठकथायं पकासितत्तापि चेतं सिज्झति, तथा परिवत्तलिङ्गस्स भिक्खुनो भिक्खुनुपस्सयं गच्छन्तस्स पटिपत्तिकथायं ‘‘आराधिका च होन्ति सङ्गाहिका लज्जिनियो, ता कोपेत्वा अञ्ञत्थ न गन्तब्बं. गच्छति चे, गामन्तरनदीपाररत्तिविप्पवासगणओहीयनापत्तीहि न मुच्चति…पे… अलज्जिनियो होन्ति, सङ्गहं पन करोन्ति, तापि परिच्चजित्वा अञ्ञत्थ गन्तुं लब्भती’’ति एवं अलज्जिनीसु दुतियिकागहणादीसु संवासापत्तिपरिहाराय नदीपारगमनादिगरुकापत्तिट्ठानानं अनुञ्ञातत्ता ततोपि अलज्जिसंवासापत्ति एव सद्धम्मपरिहानिहेतुतो गरुकतराति विञ्ञायति. न हि लहुकापत्तिट्ठानं, अनापत्तिट्ठानं वा परिहरितुं गरुकापत्तिट्ठानवीतिक्कमं आचरिया अनुजानन्ति, तथा असंवासपदस्स अट्ठकथायं ‘‘सब्बेहिपि लज्जिपुग्गलेहि समं सिक्खितब्बभावतो समसिक्खाता नाम. एत्थ यस्मा सब्बेपि लज्जिनो एतेसु कम्मादीसु सह वसन्ति, न एकोपि ततो बहिद्धा सन्दिस्सति, तस्मा तानि सब्बानिपि गहेत्वा एसो संवासो नामा’’ति एवं लज्जीहेव एककम्मादिसंवासो वट्टतीति पकासितो.
यदि एवं, कस्मा असंवासिकेसु अलज्जी न गणितोति? नायं विरोधो, ये गणपूरके कत्वा कतं कम्मं कुप्पति, तेसं पाराजिकादिअपकतत्तानञ्ञेव असंवासिकत्ते गहितत्ता. अलज्जिनो पन पकतत्तभूतापि सन्ति, ते चे गणपूरणा हुत्वा कम्मं साधेन्ति, केवलं कत्वा अगतिगमनेन करोन्तानं आपत्तिकरा होन्ति सभागापत्तिआपन्ना विय अञ्ञमञ्ञं. यस्मा अलज्जितञ्च लज्जितञ्च पुथुज्जनानं चित्तक्खणपटिबद्धं, न सब्बकालिकं. सञ्चिच्च हि वीतिक्कमचित्ते उप्पन्ने अलज्जिनो ‘‘न पुन ईदिसं करिस्सामी’’ति चित्तेन लज्जिनो च होन्ति, तेसु च ये पेसलेहि ओवदियमानापि न ओरमन्ति, पुनप्पुनं वीतिक्कमन्ति, ते एव असंवसितब्बा, न इतरे लज्जिधम्मे ओक्कन्तत्ता. तस्मापि अलज्जिनो असंवासिकेसु अगणेत्वा तप्परिवज्जनत्थं सोधेत्वाव उपोसथादिकरणं अनुञ्ञातं. तथा हि ‘‘पारिसुद्धिं आयस्मन्तो आरोचेथ, पातिमोक्खं उद्दिसिस्सामी’’तिआदिना (महाव. १३४) अपरिसुद्धाय परिसाय उपोसथकरणस्स अयुत्तता पकासिता, ‘‘यस्स सिया आपत्ति सो आविकरेय्य…पे… फासु होती’’ति (महाव. १३४) एवं अलज्जिम्पि लज्जिधम्मे पतिट्ठापेत्वा उपोसथकरणप्पकारो च वुत्तो, ‘‘कच्चित्थ परिसुद्धा…पे… परिसुद्धेत्थायस्मन्तो’’ति (पारा. ४४२, ४५८, ६६२; पाचि. ५५१, ५७५, ६५५) च पारिसुद्धिउपोसथे ‘‘परिसुद्धो अहं भन्ते, परिसुद्धोति मं धारेथा’’ति (महाव. १६८) च एवं उपोसथं करोन्तानं परिसुद्धता च पकासिता, वचनमत्तेन अनोरमन्तानञ्च उपोसथपवआरणट्ठपनविधि च वुत्ता, सब्बथा लज्जिधम्मं अनोक्कमन्तेहि संवासस्स अयुत्तताय निस्सयदानग्गहणपटिक्खेपो, तज्जनीयादिनिग्गहकम्मकरणञ्च उक्खेपनीयकम्मकरणेन सानुवत्तकपरिसस्स अलज्जिस्स असंवासिकत्तपापनविधि च वुत्ता. तस्मा यथावुत्तेहि सुत्तनयेहि, अट्ठकथावचनेहि च पकतत्तेहिपि अपकतत्तेहिपि सब्बेहि अलज्जीहि एककम्मादिसंवासो न वट्टति, करोन्तानं आपत्ति एव दुम्मङ्कूनं पुग्गलानं निग्गहत्थायेव सब्बसिक्खापदानं पञ्ञत्तत्ताति निट्ठमेत्थ गन्तब्बं. तेनेव दुतियसङ्गीतियं पकतत्तापि अलज्जिनो वज्जिपुत्तका यसत्थेरादीहि महन्तेन वायामेन सङ्घतो वियोजिता. न हि तेसु पाराजिकादिअसंवासिका अत्थि तेहि दीपितानं दसन्नं वत्थूनं (चूळव. ४५२) लहुकापत्तिविसयत्ता.
तस्स पन सन्तिकेति महारक्खितत्थेरस्स सन्तिके. खरपत्तन्ति खरसङ्खातं सुवण्णपतिरूपकं वत्थु. दायकेहि असतिया दिन्नं रूपियं तेहि पुन सकसञ्ञाय गण्हन्ते अदातुं, निस्सग्गियवत्थुं गण्हाहीति दातुञ्च न वट्टतीति आह ‘‘तव चोळकं पस्साही’’ति. एवं वत्वापि पन नट्ठवत्थुस्मिं विय निस्सज्जितब्बाभावेपि आपत्ति देसेतब्बाव. असतियापि हि तं वत्थुं वत्थादिना सहत्थेन गहेत्वा ‘‘इदं देमी’’ति दिन्नं, तदा परिच्चागसब्भावतो दानमेव होति ‘‘अप्पग्घं दस्सामी’’ति महग्घस्स दाने विय. पटिग्गण्हन्तस्स च असतिया दिय्यमानत्ते ञातेपि अदिन्नादानं न होति दायकेहि दिन्नत्ता, तस्मा रूपियं निस्सग्गियमेव होति. केचि पन ‘‘ईदिसं नाम न होति, तेनेव चेत्थ ‘तव चोळकं पस्सा’ति वुत्त’’न्ति वदन्ति, तं नो नक्खमति, वीमंसितब्बं.
५८६. एकपरिच्छेदानीति सिया किरियत्तं, सिया अकिरियत्तञ्च सन्धाय वुत्तं. जातरूपरजतभावो, अत्तुद्देसिकता, गहणादीसु अञ्ञतरभावोति इमानेत्थ तीणि अङ्गानि.
रूपियसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
९. रूपियसंवोहारसिक्खापदवण्णना
५८७. नवमे जातरूपादिचतुब्बिधनिस्सग्गियवत्थु इध रूपियग्गहणेनेव गहितन्ति आह ‘‘जातरूपरजतपरिवत्तन’’न्ति. पटिग्गहितपरिवत्तनेति कप्पियवोहारेन, अकप्पियवोहारेन वा पटिग्गहितस्स रूपियस्स परिवत्तने.
५८९. पाळियं घनकतन्ति इट्ठकादि. रूपियं नाम सत्थुवण्णोतिआदीसु किञ्चापि केवलं रजतं न गहितं, तथापि रूपियपदेनेव तं गहितन्ति दट्ठब्बं. सुद्धो रूपियसंवोहारो एव वुत्तोति अज्झाहरितब्बं. रूपिये रूपियसञ्ञीतिआदिम्हि विनिच्छयं वक्खामाति पाठसेसो.
५९१. पाळियं रूपिये रूपियसञ्ञीति अत्तना दिय्यमानं सकसन्तकं सन्धाय वुत्तं. रूपियं चेतापेतीति परसन्तकं. एस नयो सेसेसुपि. तत्थ अरूपिय-सद्देन दुक्कटवत्थुम्पि सङ्गण्हाति. पच्छिमे पन तिके ‘‘अरूपिये रूपियसञ्ञी अरूपियं चेतापेति, आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति इमिना नयेन सब्बत्थ योजना वेदितब्बा. इमस्मिञ्च तिके अरूपिय-सद्देन कप्पियवत्थुयेव गहितं, न मुत्तादिदुक्कटवत्थु अन्ते ‘‘पञ्चन्नं सह अनापत्ती’’ति वुत्तत्ता. किञ्चापि दुक्कटवत्थु न गहितं, तथापि दुक्कटवत्थुना दुक्कटवत्थुं, कप्पियवत्थुना दुक्कटवत्थुञ्च परिवत्तयतो दुक्कटं, नयतो सिद्धमेव होति. तञ्च दुक्कटवत्थुम्हि तथसञ्ञाय वा अतथसञ्ञाय वा विमतिया वा परिवत्तेन्तस्सपि होतियेव अचित्तकत्ता इमस्स सिक्खापदस्स. पञ्चन्नं सहाति पञ्चहि सहधम्मिकेहि सह.
इदानि ‘‘निस्सग्गियवत्थुना दुक्कटवत्थुं वा’’तिआदिना वुत्तस्स अत्थस्स पाळियं सरूपेन अनागतत्तेपि नयतो लब्भमानतं दस्सेतुं ‘‘यो हि अय’’न्तिआदि वुत्तं. एत्थ च यस्मा रूपियेन परिवत्तितं अरूपियं निस्सट्ठम्पि सब्बेसम्पि अकप्पियत्ता निस्सग्गियमेव न होति निस्सज्जित्वा परिभुञ्जितब्बस्सेव निस्सज्जितब्बतो, केवलं पन इदं छड्डेत्वा पाचित्तियमेव परिवत्तकेन देसेतब्बं, तस्मा ‘‘रूपिये रूपियसञ्ञी अरूपियं चेतापेति, निस्सग्गियं पाचित्तिय’’न्तिआदि तिको भगवता न वुत्तो, तीसुपि पदेसु परिवत्तियमानस्स अरूपियत्तेन निस्सग्गियवचनायोगा रूपियस्सेव निस्सज्जितब्बतो. रूपियस्सेव हि निस्सट्ठस्स आरामिकादीहि पटिपज्जनविधि पाळियं दस्सितो, न अरूपियस्स. तस्मा पाचित्तियमत्तसम्भवदस्सनत्थमेव पनेत्थ अट्ठकथायं ‘‘अवुत्तोपि अयं…पे… तिको वेदितब्बो’’ति वुत्तं, न पन तस्स वत्थुनो निस्सग्गियतादस्सनत्थं. तेनेव पत्तचतुक्के ‘‘न सक्का केनचि उपायेन कप्पियं कातु’’न्तिआदि वुत्तं. अयं अम्हाकं खन्ति. अत्तनो वा हीतिआदि दुतियतिकानुलोमेनेव ततियत्तिकस्स सिज्झनप्पकारं समत्थेतुं वुत्तं. तत्रायं अधिप्पायो – यस्मा हि यथा अत्तनो अरूपियेन परस्स रूपियं चेतापेन्तस्स एकस्मिं अन्ते रूपियसम्भवतो ‘‘रूपियसंवोहारो कतो एव होती’’ति दुतियत्तिको वुत्तो, एवं अत्तनो रूपियेन परस्स अरूपियं चेतापेन्तस्सापि होतीति ततियो तिको वत्तब्बो भवेय्य, सो पन दुतियत्तिकेनेव एकतो रूपियपक्खसामञ्ञेन सिज्झतीति पाळियं न वुत्तोति. तत्थ एकन्तेन रूपियपक्खेति एकेन अन्तेन रूपियपक्खे, ‘‘एकतो रूपियपक्खे’’ति वा पाठो.
इदानि दुतियत्तिके अरूपियपदस्स अत्थभूतेसु दुक्कटवत्थुकप्पियवत्थूसु दुक्कटवत्थुना रूपियादिपरिवत्तने आपत्तिभेदं दस्सेतुं ‘‘दुक्कटवत्थुना’’तिआदि आरद्धं. दुक्कटवत्थुना दुक्कटवत्थुन्तिआदि पन दुक्कटवत्थुना परिवत्तनप्पसङ्गे पाळियं अवुत्तस्सापि अत्थस्स नयतो लब्भमानतं दस्सेतुं वुत्तं. तत्थ इमिनाति रूपियसंवोहारसिक्खापदेन, तेन च दुक्कटस्स अचित्तकतम्पि दस्सेति. अञ्ञत्र सहधम्मिकेहीति ‘‘पञ्चन्नं सह अनापत्ती’’ति वचनतो वुत्तं, तेनापि कयविक्कयसिक्खापदस्स कप्पियवत्थुनिस्सिततं एव साधेति. इमं…पे… रूपियचेतापनञ्च सन्धाय वुत्तन्ति पकतेन सम्बन्धो. इधाति इमस्मिं सिक्खापदे. तत्थाति कयविक्कयसिक्खापदे (पारा. ५९३).
एवं दुक्कटवत्थुना रूपियादिपरिवत्तने आपत्तिभेदं दस्सेत्वा इदानि कप्पियवत्थुनापि दस्सेतुं ‘‘कप्पियवत्थुना पना’’तिआदि आरद्धं. तत्थ तेनेवाति कप्पियवत्थुना एव. ‘‘रूपियं उग्गण्हित्वा’’ति इदं उक्कट्ठवसेन वुत्तं. मुत्तादिदुक्कटवत्थुम्पि उग्गहेत्वा कारितम्पि पञ्चन्नम्पि न वट्टति एव. समुट्ठापेतीति सयं गन्त्वा, ‘‘इमं कहापणादिं कम्मकारानं दत्वा बीजं समुट्ठापेही’’ति एवं अञ्ञं आणापेत्वा वा समुट्ठापेति. महाअकप्पियोति अत्तनाव बीजतो पट्ठाय दूसितत्ता अञ्ञस्स मूलसामिकस्स अभावतो वुत्तं. सो हि चोरेहि अच्छिन्नोपि पुन लद्धो जानन्तस्स कस्सचिपि न वट्टति. यदि हि वट्टेय्य, तळाकादीसु विय अच्छिन्नो वट्टतीति आचरिया वदेय्युं. न सक्का केनचि उपायेनाति सङ्घे निस्सज्जनेन, चोरादिअच्छिन्दनादिना च कप्पियं कातुं न सक्का, इदञ्च तेन रूपेन ठितं, तम्मूलिकेन वत्थुमुत्तादिरूपेन ठितञ्च सन्धाय वुत्तं. दुक्कटवत्थुम्पि हि तम्मूलिककप्पियवत्थुञ्च न सक्का केनचि उपायेन तेन रूपेन कप्पियं कातुं. यदि पन सो भिक्खु तेन कप्पियवत्थुदुक्कटवत्थुना पुन रूपियं चेतापेय्य, तं रूपियं निस्सज्जापेत्वा अञ्ञेसं कप्पियं कातुम्पि सक्का भवेय्याति दट्ठब्बं.
पत्तं किणातीति एत्थ ‘‘इमिना कहापणादिना कम्मारकुलतो पत्तं किणित्वा एही’’ति आरामिकादीहि किणापनम्पि सङ्गहितन्ति वेदितब्बं. तेनेव राजसिक्खापदट्ठकथायं ‘‘एत्तकेहि कहापणेहि साटके आहर, एत्तकेहि यागुआदीनि सम्पादेहीति वदति, यं ते आहरन्ति, सब्बेसं अकप्पियं. कस्मा? कहापणानं विचारितत्ता’’ति (पारा. अट्ठ. २.५३८-५३९) वुत्तं. इमिना पन वचनेन यं मातिकाट्ठकथायं रूपियसंवोहारसिक्खापदं ‘‘अनाणत्तिक’’न्ति वुत्तं, तं न समेति. न केवलञ्च इमिना, पाळियापि तं न समेति. पाळियञ्हि निस्सट्ठरूपियेन आरामिकादीहि सप्पियादिं परिवत्तापेतुं ‘‘सो वत्तब्बो ‘आवुसो, इमं जानाही’ति. सचे सो भणति ‘इमिना किं आहरीयतू’ति, न वत्तब्बो ‘इमं वा इमं वा आहरा’ति. कप्पियं आचिक्खितब्बं ‘सप्पि वा’’’तिआदिना रूपियसंवोहारं परिमोचेत्वाव वुत्तं. ‘‘इमिना रूपियेन किं आहरीयतू’’ति पुच्छन्तो ‘‘इमं आहरा’’ति वुत्तेपि अधिकारतो ‘‘इमिना रूपियेन इमं आहरा’’ति भिक्खूहि आणत्तो एव होतीति तं रूपियसंवोहारं परिवज्जेतुं ‘‘न वत्तब्बो ‘इमं वा इमं वा आहरा’’’ति पटिक्खेपो कतो, अनापत्तिवारेपि ‘‘कप्पियकारकस्स आचिक्खती’’ति न वुत्तं. कयविक्कयसिक्खापदे (पारा. ५९५) पन तथा वुत्तं, तस्मा इदं साणत्तिकं कयविक्कयमेव अनाणत्तिकन्ति गहेतब्बं.
मूलस्स अनिस्सट्ठत्ताति येन उग्गहितमूलेन पत्तो कीतो, तस्स मूलस्स सङ्घमज्झे अनिस्सट्ठत्ता, एतेन रूपियमेव निस्सज्जितब्बं, न तम्मूलिकं अरूपियन्ति दस्सेति. यदि हि तेन रूपियेन अञ्ञं रूपियं चेतापेय्य, तं रूपियसंवोहारसिक्खापदे आगतनयेनेव निस्सज्जापेत्वा सेसेहि परिभुञ्जितब्बं भवेय्याति. ‘‘मूलस्स असम्पटिच्छितत्ता’’ति इमिना मूलस्स गिहिसन्तकत्तं, तेनेव पत्तस्स रूपियसंवोहारानुप्पन्नतञ्च दस्सेति. पञ्चसहधम्मिकसन्तकेनेव हि रूपियसंवोहारदोसो. तत्थ च अत्तनो सन्तके पाचित्तियं, इतरत्थ दुक्कटं.
निस्सज्जीति दानवसेन वुत्तं, न विनयकम्मवसेन. तेनेव ‘‘सप्पिस्स पूरेत्वा’’ति वुत्तं. यं अत्तनो धनेन परिवत्तेति, तस्स वा धनस्स रूपियभावो, परिवत्तनपरिवत्तापनेसु अञ्ञतरभावो चाति इमानेत्थ द्वे अङ्गानि.
रूपियसंवोहारसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
१०. कयविक्कयसिक्खापदवण्णना
५९३-५. दसमे पाळियं जानाहीति इदानेव उपधारेहि, इदं पच्छा छड्डेतुं न सक्काति अधिप्पायो. इमिनाति भिक्खुना दिय्यमानं वुत्तं. इमन्ति परेन पटिदिय्यमानं. सेसञातकेसु सद्धादेय्यविनिपातसम्भवतो तदभावट्ठानम्पि दस्सेतुं ‘‘मातरं पन पितरं वा’’ति वुत्तं. न सक्का तं पटिक्खिपितुन्ति एत्थ यथा रूपियं भतकानं दत्वा अस्सामिकभूमियं अयोबीजसमुट्ठापने भतिया खणन्तानं सन्तिका गहितभण्डकभावेपि पाचित्तियं होति, एवमिधापीति केचि वदन्ति, तं न युत्तं. यञ्हि अस्सामिकभूमिं खणित्वा समुट्ठापितं अयोबीजं, तं भतकानं सन्तकं नाम होति, तदत्थञ्च तेसं रूपियं देन्तस्स रूपियसंवोहारोव होति अकप्पियवोहारेन रजनच्छल्लिआदीनं आहरापने कयविक्कयो विय, तादिसम्पि परभण्डं इध वत्थधोवनादीसु नत्थि, तस्मा अट्ठकथापमाणेनेवेत्थ पाचित्तियं गहेतब्बं.
५९७. पुञ्ञं भविस्सतीति देतीति एत्थ सचे भिक्खु अत्तनो भण्डस्स अप्पग्घतं ञत्वापि अकथेत्वा ‘‘इदानेव उपपरिक्खित्वा गण्ह, मा पच्छा विप्पटिसारी होही’’ति वदति, इतरो च अत्तनो दिय्यमानस्स महग्घतं अजानन्तो ‘‘ऊनं वा अधिकं वा तुम्हाकमेवा’’ति दत्वा गच्छति, भिक्खुस्स अनापत्ति उपनन्दस्स विय परिब्बाजकवत्थुग्गहणे. विप्पटिसारिस्स पुन सकसञ्ञाय आगतस्स यं अधिकं गहितं, तं दातब्बं. येन यं परिवत्तेति, तेसं उभिन्नं कप्पियवत्थुता, असहधम्मिकता, कयविक्कयापज्जनञ्चाति इमानेत्थ तीणि अङ्गानि.
कयविक्कयसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
निट्ठितो कोसियवग्गो दुतियो.