३. पत्तवग्गो

१. पत्तसिक्खापदवण्णना

६०२. ततियवग्गस्स पठमे अड्ढतेरसपलाति मागधिकाय मानतुलाय अड्ढतेरसपलपरिमितं उदकं गण्हन्तं सन्धाय वुत्तं, तथा परिमितं यवमासादिं गण्हन्तिं सन्धायाति केचि. आचरियधम्मपालत्थेरेन पन ‘‘पकतिचतुमुट्ठिकं कुडुवं, चतुकुडुवं नाळि, ताय नाळिया सोळस नाळियो दोणं, तं पन मगधनाळिया द्वादस नाळियो होन्तीति वदन्ती’’ति वुत्तं. दमिळनाळीति पुराणनाळिं सन्धाय वुत्तं. सा च चतुमुट्ठिकेहि कुडुवेहि अट्ठ कुडुवा, ताय नाळिया द्वे नाळियो मगधनाळिं गण्हाति. पुराणा पन ‘‘सीहळनाळि तिस्सो नाळियो गण्हाती’’ति वदन्ति, तेसं मतेन मगधनाळि इदानि पवत्तमानाय चतुकुडुवाय दमिळनाळिया चतुनाळिका होति, ततो मगधनाळितो उपड्ढञ्च पुराणदमिळनाळिसङ्खातं पत्थं नाम होति, एतेन च ‘‘ओमको नाम पत्तो पत्थोदनं गण्हाती’’ति पाळिवचनञ्च समेति, लोकियेहिपि –

‘‘लोकियं मगधञ्चेति, पत्थद्वयमुदाहटं;

लोकियं सोळसपलं, मागधं दिगुणं मत’’न्ति. –

एवं लोके नाळिया मगधनाळि दिगुणाति दस्सिता, एवञ्च गय्हमाने ओमकपत्तस्स च यापनमत्तोदनगाहिका च सिद्धा होति. न हि सक्का अट्ठकुडुवतो ऊनोदनगाहिना पत्तेन अथूपीकतं पिण्डपातं परियेसित्वा यापेतुं. तेनेव वेरञ्जकण्डट्ठकथायं ‘‘पत्थो नाम नाळिमत्तं होति एकस्स पुरिसस्स अलं यापनाय. वुत्तम्पि हेतं ‘पत्थोदनो नालमयं दुविन्न’’’न्ति (जा. २.२१.१९२) वुत्तं, ‘‘एकेकस्स द्विन्नं तिण्णं पहोती’’ति च आगहं, तस्मा इध वुत्तनयानुसारेनेव गहेतब्बं.

आलोपस्स अनुरूपन्ति एत्थ ‘‘ब्यञ्जनस्स मत्ता नाम ओदनतो चतुत्थभागो’’ति (म. नि. अट्ठ. २.३८७) ब्रह्मायुसुत्तट्ठकथायं वुत्तत्ता आलोपस्स चतुत्थभागमेव ब्यञ्जनं अनुरूपन्ति दट्ठब्बं. ओदनगतिकानेवाति ओदनस्स अन्तो एव पविसनसीलानि सियुं, अत्तनो ओकासं न गवेसन्तीति अत्थो. नाममत्तेति ‘‘मज्झिमो पत्तो मज्झिमोमको’’तिआदिनाममत्ते.

६०७-८. एवं पयोगे पयोगेति परियोसानालोपज्झोहरणपयोगे पयोगे, आलोपे आलोपेति अत्थो. कत्वाति पाकपरियोसानं कत्वा. पचित्वा ठपेस्सामीति काळवण्णपाकं सन्धाय वुत्तं. छिद्दन्ति मुखवट्टितो द्वङ्गुलस्स हेट्ठाछिद्दं वुत्तं. सेसं पठमकथिने वुत्तनयमेव.

पत्तसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

२. ऊनपञ्चबन्धनसिक्खापदवण्णना

६०९-६१३. दुतिये पाळियं अहं पत्तेन ते भिक्खू सन्तपेस्सामीति सेसो. ‘‘अपत्तो’’ति इमिना अधिट्ठानविजहनम्पि दस्सेति. पञ्चबन्धनेपि पत्ते अपरिपुण्णपाके पत्ते विय अधिट्ठानं न रुहति. ‘‘तिपुपट्टकेन वा’’ति वुत्तत्ता तम्बलोहादीहि कप्पियलोहेहि अयोपत्तस्स छिद्दं छादेतुं वट्टति. तेनेव ‘‘लोहमण्डलकेना’’ति वुत्तं. इमस्मिं सिक्खापदे अकाळवण्णम्पि कप्पियपत्तं विञ्ञापेन्तस्स आपत्ति एवाति दट्ठब्बं. अधिट्ठानुपगपत्तस्स ऊनपञ्चबन्धनता, अत्तुद्देसिकता, अकतविञ्ञत्ति, ताय च पटिलाभोति इमानेत्थ चत्तारि अङ्गानि.

ऊनपञ्चबन्धनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

३. भेसज्जसिक्खापदवण्णना

६१८-६२१. ततिये पाळियं पिलिन्दवच्छत्थेरेन ‘‘न खो, महाराज, भगवता आरामिको अनुञ्ञातो’’ति पठमं पटिक्खिपित्वा ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, आरामिक’’न्ति पुग्गलानम्पि आरामिकनामेन दासग्गहणे अनुञ्ञाते एव आरामिकानं गहितत्ता खेत्तवत्थादीनि कप्पियवोहारेनपि पुग्गलानं गहेतुं न वट्टति, तथा अननुञ्ञातत्ताति विञ्ञायति. ‘‘खेत्तवत्थुपटिग्गहणा पटिविरतो होती’’तिआदिना (दी. नि. १.१०, १९४) हि पटिक्खित्तेसु एकस्सेव पुग्गलिकवसेन गहणे अनुञ्ञाते इतरीतरानं तथा न गहेतब्बता सिद्धाव होति. यञ्च पिलिन्दवच्छत्थेरेन दायककुलस्स दारिकाय सुवण्णमालावसेन तिणण्डुपकस्स निम्मानं, तं ‘‘अनापत्ति, भिक्खवे, इद्धिमस्स इद्धिविसये’’ति (पारा. १५९) वचनतो कुलसङ्गहादि न होतीति कतन्ति दट्ठब्बं, केचि पन ‘‘खीणासवानं लाभिच्छाय अभावतो कुलसङ्गहेपि आजीवकोपो नत्थी’’ति वदन्ति, तं न युत्तं खीणासवानम्पि आजीवविपत्तिहेतूनं पिण्डपातादीनं परिवज्जेतब्बतो. वुत्तञ्हि धम्मसेनापतिना ‘‘नेव भिन्देय्यमाजीवं, चजमानोपि जीवित’’न्ति (मि. प. ६.१.५). भगवता च ‘‘गाथाभिगीतं मे अभोजनीय’’न्तिआदि वुत्तं (सु. नि. ८१, ४८४; मि. प. ४.५.९; सं. नि. १.१९७).

६२२. उग्गहितकन्ति परिभोगत्थाय सयं गहितं. सयं करोतीति पचित्वा करोति. पुरेभत्तन्ति तदहुपुरेभत्तमेव वट्टति सवत्थुकपटिग्गहितत्ता. सयंकतन्ति खीरनवनीतं पचित्वा कतं. निरामिसमेवाति तदहुपुरेभत्तं सन्धाय वुत्तं. अज्ज सयंकतं निरामिसमेव भुञ्जन्तस्स कस्मा सामपाको न होतीति आह ‘‘नवनीतं तापेन्तस्सा’’तिआदि. पटिग्गहितेहीति खीरदधीनि सन्धाय वुत्तं. उग्गहितकेहि कतं अब्भञ्जनादीसु उपनेतब्बन्ति योजना. एसेव नयोति निस्सग्गियापत्तिं सन्धाय वुत्तं. अकप्पियमंससप्पिम्हीति हत्थिआदीनं सप्पिम्हि.

एत्थ पनाति नवनीते विसेसो अत्थीति अत्थो. धोतं वट्टतीति धोतमेव पटिग्गहितुम्पि न वट्टति, इतरथा सवत्थुकपटिग्गहितं होतीति थेरानं अधिप्पायो.

महासिवत्थेरस्स पन वत्थुनो वियोजितत्ता दधिगुळिकादीहि युत्ततामत्तेन सवत्थुकपटिग्गहितं नाम न होति, तस्मा तक्कतो उद्धटमत्तमेव पटिग्गहेत्वा धोवित्वा, पचित्वा वा निरामिसमेव कत्वा परिभुञ्जिंसूति अधिप्पायो, न पन दधिगुळिकादीहि सह विकाले भुञ्जिंसु. तेनाह ‘‘तस्मा नवनीतं परिभुञ्जन्तेन…पे… सवत्थुकपटिग्गहितं नाम न होती’’ति. तत्थ अधोतं पटिग्गहेत्वापि तं नवनीतं परिभुञ्जन्तेन दधिआदीनि अपनेत्वा परिभुञ्जितब्बन्ति अत्थो. खयं गमिस्सतीति निरामिसं होति, तस्मा विकालेपि वट्टतीति अत्थो. एत्तावताति नवनीते लग्गमत्तेन विसुं दधिआदिवोहारं अलद्धेन अप्पमत्तेन दधिआदिनाति अत्थो, एतेन विसुं पटिग्गहितदधिआदीहि सह पक्कं सवत्थुकपटिग्गहितसङ्ख्यमेव गच्छतीति दस्सेति. तस्मिम्पीति निरामिसभूतेपि. कुक्कुच्चकानं पन अयं अधिप्पायो – पटिग्गहणे ताव दधिआदीहि असम्भिन्नरसत्ता भत्तेन सहितेन गुळपिण्डादि विय सवत्थुकपटिग्गहितं नाम न होति, तं पन पचन्तेन धोवित्वाव पचितब्बं, इतरथा पचनक्खणे पच्चमानदधिगुळिकादीहि सम्भिन्नरसताय सामंपक्कं जातं, तेसु खीणेसु सामंपक्कमेव होति, तस्मा निरामिसमेव पचितब्बन्ति. तेनेव ‘‘आमिसेन सह पक्कत्ता’’ति कारणं वुत्तं.

एत्थ चायं विचारणा – सवत्थुकपटिग्गहितत्ताभावे आमिसेन सह भिक्खुना पक्कस्स सयंपाकदोसो वा परिसङ्कीयति यावकालिकता वा, तत्थ न ताव सयंपाकदोसो एत्थ सम्भवति सत्ताहकालिकत्ता. यञ्हि तत्थ दधिआदि आमिसगतं, तं परिक्खीणन्ति. अथ पटिग्गहितदधिगुळिकादिना सह अत्तना पक्कत्ता सवत्थुकपक्कं विय भवेय्याति परिसङ्कीयति, तदा आमिसेन सह पटिग्गहितत्ताति कारणं वत्तब्बं, न पन पक्कत्ताति. तथा च उपड्ढत्थेरानं मतमेव अङ्गी कतं सिया. तत्थ च सामणेरादीहि पक्कम्पि यावकालिकमेव सिया पटिग्गहितखीरादिं पचित्वा अनुपसम्पन्नेहि कतसप्पिआदि विय च, न च तं युत्तं, भिक्खाचारेन लद्धनवनीतादीनं तक्कादिआमिससंसग्गसम्भवेन अपरिभुञ्जितब्बतापसङ्गतो. न हि गहट्ठा धोवित्वा, सोधेत्वा वा पत्ते आकिरन्तीति नियमो अत्थि, अट्ठकथायञ्च ‘‘यथा तत्थ पतिततण्डुलकणादयो न पच्चन्ति, एवं…पे… पुन पचित्वा देति, पुरिमनयेनेव सत्ताहं वट्टती’’ति इमिना वचनेनपेतं विरुज्झति, तस्मा इध कुक्कुच्चकानं कुक्कुच्चुप्पत्तिया निमित्तमेव न दिस्सति. यथा चेत्थ, एवं ‘‘लज्जी सामणेरो यथा तत्थ पतिततण्डुलकणादयो न पच्चन्ति, एवं सामिसपाकं मोचेन्तो अग्गिम्हि विलीयापेत्वा…पे… वट्टती’’ति वचनस्सापि निमित्तं न दिस्सति. यदि हि एतं यावकालिकसंसग्गपरिहाराय वुत्तं सिया, अत्तनापि तथा कातब्बं भवेय्य. गहट्ठेहि दिन्नसप्पिआदीसु च आमिससंसग्गसङ्का न विगच्छेय्य. न हि गहट्ठा एवं विलीयापेत्वा पन तण्डुलादिं अपनेत्वा पुन पचन्ति, अपिच भेसज्जेहि सद्धिं खीरादिं पक्खिपित्वा यथा खीरादि खयं गच्छति, एवं परेहि पक्कभेसज्जतेलादिपि यावकालिकमेव सिया, न च तम्पि युत्तं दधिआदिखयकरणत्थं ‘‘पुन पचित्वा देती’’ति वुत्तत्ता. तस्मा महासिवत्थेरवादे कुक्कुच्चं अकत्वा अधोतम्पि नवनीतं तदहुपि पुनदिवसादीसुपि पचितुं, तण्डुलादिमिस्सं सप्पिआदिं अत्तनापि अग्गिम्हि विलीयापेत्वा परिस्सावेत्वा पुन तक्कादिखयत्थं पचितुञ्च वट्टति.

तत्थ विज्जमानस्सपि पच्चमानक्खणे सम्भिन्नरसस्स यावकालिकस्स अब्बोहारिकत्तेन सवत्थुकपटिग्गहितपुरेपटिग्गहितानम्पि अब्बोहारिकतोति निट्ठमेत्थ गन्तब्बन्ति. तेनेव ‘‘एत्तावता सवत्थुकपटिग्गहितं नाम न होती’’ति वुत्तं. विसुं पटिग्गहितेन पन खीरादिआमिसेन नवनीतादिं मिस्सेत्वा भिक्खुना वा अञ्ञेहि वा पक्कतेलादिभेसज्जं सवत्थुकपटिग्गहितसङ्ख्यमेव गच्छति, तत्थ पविट्ठयावकालिकस्स अब्बोहारिकत्ताभावा. यं पन पुरेपरिग्गहितभेसज्जेहि अप्पटिग्गहितं खीरादिं पक्खिपित्वा पक्कतेलादिकं अनुपसम्पन्नेहेव पक्कम्पि सवत्थुकपटिग्गहितम्पि सन्निधिपि न होति, तत्थ पक्खित्तखीरादिकस्सपि तस्मिं खणे सम्भिन्नरसताय पुरेपटिग्गहितत्तापत्तितो. सचे पन अप्पटिग्गहितेहेव, अञ्ञेहि वा पक्कतेलादीसुपि सचे आमिसरसो पञ्ञायति, तं यावकालिकमेव होतीति वेदितब्बं. उग्गहेत्वाति सयमेव गहेत्वा.

परिस्सावेत्वा गहितन्ति तण्डुलादिविगमत्थं परिस्सावेत्वा, तक्कादिविगमत्थं पुन पचित्वा गहितन्ति अत्थो. पटिग्गहेत्वा ठपितभेसज्जेहीति अतिरेकसत्ताहपटिग्गहितेहि, एतेन तेहि युत्तम्पि सप्पिआदि अतिरेकसत्ताहपटिग्गहितं न होतीति दस्सेति. वद्दलिसमयेति वस्सकालसमये, अनातपकालेति अत्थो.

निब्बट्टितत्ताति यावकालिकवत्थुतो विवेचितत्ता, एतेन तेले सभावतो यावकालिकत्ताभावं, भिक्खुनो सवत्थुकपटिग्गहणेन यावकालिकत्तुपगमनञ्च दस्सेति. उभयम्पीति अत्तना, अञ्ञेहि च कतं.

६२३. अच्छवसन्ति दुक्कटवत्थूनञ्ञेव उपलक्खणन्ति आह ‘‘ठपेत्वा मनुस्सवस’’न्ति. संसट्ठन्ति परिस्सावितं. तिण्णं दुक्कटानन्ति अज्झोहारे अज्झोहारे तीणि दुक्कटानि सन्धाय वुत्तं. किञ्चापि परिभोगत्थाय विकाले पटिग्गहणपचनपरिस्सावनादीसु पुब्बपयोगेसु पाळियं, अट्ठकथायञ्च आपत्ति न वुत्ता, तथापि एत्थ आपत्तिया एव भवितब्बं पटिक्खित्तस्स करणतो आहारत्थाय विकाले यामकालिकादीनं पटिग्गहणे विय. यस्मा खीरादिं पक्खिपित्वा पक्कभेसज्जतेले कसटं आमिसगतिकं, तेन सह तेलं पटिग्गहेतुं, पचितुं वा भिक्खुनो न वट्टति. तस्मा वुत्तं ‘‘पक्कतेलकसटे विय कुक्कुच्चायती’’ति. सचे वसाय सह पक्कत्ता न वट्टति, इदं कस्मा न वट्टतीति पुच्छन्ता ‘‘भन्ते …पे… वट्टती’’ति आहंसु. थेरो अतिकुक्कुच्चताय च ‘‘एतम्पि, आवुसो, न वट्टती’’ति आह. रोगनिग्गहत्थाय एव वसाय अनुञ्ञातत्तं सल्लक्खेत्वा पच्छा ‘‘साधू’’ति सम्पटिच्छि.

‘‘मधुकरीहि नाम मधुमक्खिकाही’’ति इदं खुद्दकभमरानं द्विन्नं एव विसेसनन्ति केचि वदन्ति, अञ्ञे पन ‘‘दण्डकेसु मधुकारिका मधुकरीमक्खिका नाम, ताहि सह तिस्सो मधुमक्खिकाजातियो’’ति वदन्ति. भमरमक्खिकाति महापटलकारिका. सिलेससदिसन्ति सुक्खताय वा पक्कताय वा घनीभूतं. इतरन्ति तनुकमधु.

उच्छुरसं उपादायाति निक्कसटरसस्सपि सत्ताहकालिकतं दस्सेति ‘‘उच्छुम्हा निब्बत्त’’न्ति पाळियं सामञ्ञतो वुत्तत्ता. यं पन सुत्तन्तट्ठकथायं ‘‘उच्छु चे, यावकालिको. उच्छुरसो चे, यामकालिको. फाणितं चे, सत्ताहकालिकं. तचो चे, यावजीवको’’ति वुत्तं, तं अम्बफलरसादिमिस्सताय यामकालिकत्तं सन्धाय वुत्तन्ति गहेतब्बं, अविनयवचनत्ता तं अप्पमाणन्ति. तेनेव ‘‘पुरेभत्तं पटिग्गहितेन अपरिस्सावितउच्छुरसेना’’तिआदि वुत्तं. निरामिसमेव वट्टति तत्थ पविट्ठयावकालिकस्स अब्बोहारिकत्ताति इदं गुळे कते तत्थ विज्जमानम्पि कसटं पाकेन सुक्खताय यावजीविकत्तं भजतीति वुत्तं. तस्स यावकालिकत्ते हि सामंपाकेन पुरेभत्तेपि अनज्झोहरणीयं सियाति. ‘‘सवत्थुकपटिग्गहितत्ता’’ति इदं उच्छुरसे चुण्णविचुण्णं हुत्वा ठितकसटं सन्धाय वुत्तं, तेन च अपरिस्सावितेन अप्पटिग्गहितेन अनुपसम्पन्नेहि कतं सत्ताहं वट्टतीति दस्सेति. झामउच्छुफाणितन्ति अग्गिम्हि उच्छुं तापेत्वा कतं. कोट्टितउच्छुफाणितन्ति खुद्दानुखुद्दकं छिन्दित्वा कोट्टेत्वा निप्पीळेत्वा पक्कं.

तं तत्थ विज्जमानम्पि कसटं पक्ककाले यावकालिकत्तं विजहतीति आह ‘‘तं युत्त’’न्ति. सीतोदकेन कतन्ति मधुकपुप्फानि सीतोदकेन मद्दित्वा परिस्सावेत्वा पचित्वा कतं, अमद्दित्वा कतन्ति केचि, तत्थ कारणं न दिस्सति. खीरजल्लिकन्ति खीरफेणं. मधुकपुप्फं पनातिआदि यावकालिकरूपेन ठितस्सपि अवट्टनकमेरयबीजवत्थुं दस्सेतुं आरद्धं.

सब्बानिपीति सप्पिआदीनि पञ्चपि. आहारकिच्चं करोन्तानि एतानि कस्मा एवं परिभुञ्जितब्बानीति चोदनापरिहाराय भेसज्जोदिस्सं दस्सेन्तेन तप्पसङ्गेन सब्बानिपि ओदिस्सकानि एकतो दस्सेतुं ‘‘सत्तविधं ही’’तिआदि वुत्तं. अपकतिभेसज्जत्ता विकटानि विरूपानि विसहरणतो महाविसयत्ता महन्तानि चाति महाविकटानि. उपसम्पदादीनीति आदि-सद्देन गणङ्गणूपाहनादिं सङ्गण्हाति.

अधिट्ठेतीति बाहिरपरिभोगत्थमेतन्ति चित्तं उप्पादेति, एवं परिभोगे अनपेक्खताय पटिग्गहणं विजहतीति अधिप्पायो. एवं अञ्ञेसुपि कालिकेसु अनज्झोहरितुकामताय सुद्धचित्तेन बाहिरपरिभोगत्थाय नियमेपि पटिग्गहणं विजहतीति इदम्पि विसुं एकं पटिग्गहणविजहनकारणन्ति दट्ठब्बं.

६२५. सचे द्विन्नं…पे… न वट्टतीति एत्थ पाठो गळितो, एवं पनेत्थ पाठो वेदितब्बो ‘‘सचे द्विन्नं सन्तकं एकेन पटिग्गहितं अविभत्तं होति, सत्ताहातिक्कमे द्विन्नम्पि अनापत्ति, परिभुञ्जितुं पन न वट्टती’’ति. अञ्ञथा हि सद्दप्पयोगोपि न सङ्गहं गच्छति. ‘‘गण्ठिपदेपि च अयमेव पाठो दस्सितो’’ति (सारत्थ. टी. २.६२५) सारत्थदीपनियं वुत्तं. द्विन्नम्पि अनापत्तीति अविभत्तत्ता वुत्तं. ‘‘परिभुञ्जितुं पन न वट्टती’’ति इदं ‘‘सत्ताहपरमं सन्निधिकारकं परिभुञ्जितब्ब’’न्ति वचनतो वुत्तं. ‘‘येन पटिग्गहितं, तेन विस्सज्जितत्ता’’ति इमिना उपसम्पन्नस्स दानम्पि सन्धाय ‘‘विस्सज्जेती’’ति इदं वुत्तन्ति दस्सेति. उपसम्पन्नस्स निरपेक्खदिन्नवत्थुम्हि पटिग्गहणस्स अविगतत्तेपि सकसन्तकता विगताव होति, तेन निस्सग्गियं न होति. अत्तनाव पटिग्गहितत्तं, सकसन्तकत्तञ्चाति इमेहि द्वीहि कारणेहि निस्सग्गियं होति, न एकेन. अनुपसम्पन्नस्स निरपेक्खदाने पन तदुभयम्पि विजहति, परिभोगोपेत्थ वट्टति, न सापेक्खदाने दानलक्खणाभावतो. ‘‘विस्सज्जेती’’ति एतस्मिञ्च पाळिपदे कस्सचि अदत्वा अनपेक्खताय छड्डनम्पि सङ्गहितन्ति वेदितब्बं. ‘‘अनपेक्खो दत्वा’’ति इदञ्च पटिग्गहणविजहनविधिदस्सनत्थमेव वुत्तं. पटिग्गहणे हि विजहिते पुन पटिग्गहेत्वा परिभोगो सयमेव वट्टिस्सति, तब्बिजहनञ्च वत्थुनो सकसन्तकतापरिच्चागेन होतीति, एतेन च वत्थुम्हि अज्झोहरणापेक्खाय सति पटिग्गहणविस्सज्जनं नाम विसुं न लब्भतीति सिज्झति. इतरथा हि ‘‘पटिग्गहणे अनपेक्खोव पटिग्गहणं विस्सज्जेत्वा पुन पटिग्गहेत्वा भुञ्जती’’ति वत्तब्बं सिया. ‘‘अप्पटिग्गहितत्ता’’ति इमिना एकस्स सन्तकं अञ्ञेन पटिग्गहितम्पि निस्सग्गियं होतीति दस्सेति.

एवन्ति ‘‘पुन गहेस्सामी’’ति अपेक्खं अकत्वा सुद्धचित्तेन परिच्चत्ततं परामसति. परिभुञ्जन्तस्स अनापत्तिदस्सनत्थन्ति निस्सग्गियमूलिकाहि पाचित्तियादिआपत्तीहि अनापत्तिदस्सनत्थन्ति अधिप्पायो. परिभोगे अनापत्तिदस्सनत्थन्ति एत्थ पन निस्सट्ठपटिलद्धस्स कायिकपरिभोगादीसु या दुक्कटापत्ति वुत्ता, ताय अनापत्तिदस्सनत्थन्ति अधिप्पायो. सप्पिआदीनं पटिग्गहितभावो, अत्तनो सन्तकता, सत्ताहातिक्कमोति इमानेत्थ तीणि अङ्गानि.

भेसज्जसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

४. वस्सिकसाटिकसिक्खापदवण्णना

६२८. चतुत्थे जेट्ठमूलपुण्णमासिया…पे… करणक्खेत्तञ्चाति पठमद्धमासम्पि करणक्खेत्तं वुत्तं. तं ‘‘कत्वा निवासेतब्ब’’न्ति इमस्स पुरिमद्धमासे वा पच्छिमद्धमासे वा कत्वा पच्छिममासेव निवासेतब्बन्ति एवमत्थं गहेत्वा वुत्तं निवासनेयेव आपत्तिया वुत्तत्ताति. यं पन मातिकाट्ठकथायं ‘‘गिम्हानं पच्छिमो मासो परियेसनक्खेत्तं, पच्छिमो अद्धमासो करणनिवासनक्खेत्तम्पी’’ति (कङ्खा. अट्ठ. वस्सिकसाटिकसिक्खापदवण्णना) वुत्तं, तं तस्मिंयेव अद्धमासे कत्वा निवासेतब्बन्ति एवमत्थं गहेत्वा वुत्तं. इध वुत्तनयेनेव अत्थे गहिते विरोधो नत्थि.

‘‘वत्तभेदे दुक्कट’’न्ति इदं वस्सिकसाटिकअदिन्नपुब्बे सन्धाय वुत्तं. तेनाह ‘‘ये मनुस्सा’’तिआदि. पकतिया वस्सिकसाटिकदायका नाम सङ्घं वा अत्तानं वा अप्पवारेत्वाव अनुसंवच्छरं दायका.

६३०. ‘‘छ मासे परिहारं लभती’’ति एतेन अन्तोवस्सेपि याव वस्सानस्स पच्छिमदिवसा अकता परिहारं लभतीति दीपितं होति. एकमासन्ति हेमन्तस्स पच्छिमुपोसथेन सह गणेत्वा वुत्तं. तस्मिं उपोसथदिवसे एव हि तं मूलचीवरं कातब्बं, इतरथा हि निस्सग्गियतो. एकाहद्वीहादिवसेन…पे… लद्धा चेव निट्ठिता चाति एत्थ एकाहानागताय वस्सूपनायिकाय लद्धा चेव निट्ठिता च द्वीहानागताय…पे… दसाहानागताय वस्सूपनायिकाय लद्धा चेव निट्ठिता च, अन्तोवस्से वा लद्धा चेव निट्ठिता चाति एवमत्थो दट्ठब्बो. तत्थ आसळ्हीमासस्स जुण्हपक्खपुण्णमियं लद्धा, तदहेव रजनकप्पपरियोसानेहि निट्ठिता च वस्सिकसाटिका ‘‘एकाहानागताय वस्सूपनायिकाय लद्धा चेव निट्ठिता चा’’ति वुच्चति. एतेनेव नयेन जुण्हपक्खस्स छट्ठियं लद्धा, निट्ठिता च ‘‘दसाहानागताय वस्सूपनायिकाय लद्धा चेव निट्ठिता चा’’ति वुच्चति. याव पठमकत्तिकतेमासिपुण्णमा, ताव लद्धा, निट्ठिता च ‘‘अन्तोवस्से लद्धा चेव निट्ठिता चा’’ति वुच्चति. पठमकत्तिकतेमासिपुण्णमितो परं लद्धा चेव निट्ठिता च याव चीवरकालो नातिक्कमति, ताव अनधिट्ठहित्वापि ठपेतुं वट्टतीति अधिप्पायो.

एत्थ च ‘‘तस्मिंयेव अन्तोदसाहे अधिट्ठातब्बा’’ति अविसेसेन वुत्तेपि वस्सानतो पुब्बे एकाहद्वीहादिवसेन अनागताय वस्सूपनायिकाय लद्धा तेहि दिवसेहि दसाहं अनतिक्कमन्तेन वस्सूपनायिकदिवसतो पट्ठाय अधिट्ठानक्खेत्तं सम्पत्ता एव अधिट्ठातब्बा, ततो पन पुब्बे दसाहातिक्कमेन निट्ठितापि न अधिट्ठातब्बा अधिट्ठानस्स अखेत्तत्ता. तादिसा पन वस्सूपनायिकदिवसे एव अधिट्ठातब्बा, अनधिट्ठहतो अरुणुग्गमनेन निस्सग्गियं होति. यदि एवं ‘‘दसाहानागताया’’ति इमिना किं पयोजनन्ति चे? वस्सानतो पुब्बे एव दसाहे अतिक्कन्ते निट्ठिता वस्सूपनायिकदिवसे एव अधिट्ठातब्बाति दस्सनत्थं वुत्तं. तेनेवाह ‘‘दसाहातिक्कमे निट्ठिता तदहेव अधिट्ठातब्बा’’ति.

दसाहे अप्पहोन्ते चीवरकालं नातिक्कमेतब्बाति तेमासब्भन्तरे दसाहे अप्पहोन्ते नवाहानागताय कत्तिकतेमासिपुण्णमाय सत्तमितो पट्ठाय लद्धा, निट्ठिता च चीवरकालं नातिक्कमेतब्बाति अत्थो. तथा हि ‘‘मासो सेसो गिम्हानन्ति भिक्खुना वस्सिकसाटिकचीवरं परियेसितब्ब’’न्ति परियेसनक्खेत्तं वत्वा ‘‘वस्सिकसाटिकं वस्सानं चातुमासं अधिट्ठातु’’न्ति (महाव. ३५८) वुत्तत्ता कतायपि अकतायपि मासमत्तं अनधिट्ठातब्बता सिद्धा. यस्मा च अकता वस्सिकसाटिकसङ्ख्यं न गच्छति, अकरणञ्च केनचि वेकल्लेन, न अनादरेन, तस्मा चातुमासं अकतत्ता एव परिहारं लभति, कता पन अधिट्ठानक्खेत्ते, अकता च चीवरकाले दसाहपरमसिक्खापदेनेव परिहारं लभतीति अयमत्थो लब्भति. कस्माति अत्तनो मतिया कारणपुच्छा. तस्माति वस्सानेयेव वस्सिकसाटिकाय अधिट्ठातब्बतावचनतो. ‘‘तिचीवरं अधिट्ठातु’’न्ति सुत्तं पनेत्थ सेसचीवरानं एवं कालनियमाभावं साधेतुं उद्धटं. न हि तेनेत्थ अञ्ञं पयोजनं अत्थि.

कदा अधिट्ठातब्बातिआदिकुरुन्दिवचनेनापि ‘‘यदा वा तदा वा अधिट्ठातुं वट्टती’’ति इदं पटिक्खिपित्वा दसाहब्भन्तरे एव कताय अधिट्ठातब्बतं दस्सेति.

पाळियं अच्छिन्नचीवरस्सातिआदीसु अच्छिन्नसेसचीवरस्स नट्ठसेसचीवरस्स. एतेसञ्हि असमये परियेसननिवासनापत्तिया एव अनापत्ति वुत्ता. तेनेव मातिकाट्ठकथायं ‘‘अच्छिन्नचीवरस्स वा नट्ठचीवरस्स वा अनिवत्थं चोरा हरन्तीति एवं आपदासु वा निवासयतो उम्मत्तकादीनञ्च अनापत्ती’’ति (कङ्खा. अट्ठ. वस्सिकसाटिकसिक्खापदवण्णना) वुत्तं, इध पन समन्तपासादिकायं अयं निस्सग्गिया अनापत्ति पाळितो सयमेव सिज्झतीति इमं अदस्सेत्वा असिज्झमानं नग्गस्स न्हायतो दुक्कटापत्तिया एव अनापत्तिं दस्सेतुं ‘‘अच्छिन्नचीवरस्सा’’तिआदि वुत्तन्ति गहेतब्बं. न हि एसा अनापत्ति अवुत्ते सिज्झतीति. वस्सिकसाटिकाय अत्तुद्देसिकता, असमये परियेसनता, ताय च पटिलाभोति इमानि ताव परियेसनापत्तिया तीणि अङ्गानि. निवासनापत्तिया पन सचीवरता, आपदाभावो, वस्सिकसाटिकाय सकभावो, असमये निवासनन्ति चत्तारि अङ्गानि.

वस्सिकसाटिकसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

५. चीवरअच्छिन्दनसिक्खापदवण्णना

६३१. पञ्चमे यम्पि…पे… अच्छिन्दीति एत्थ यं ते अहं चीवरं अदासिं, तं ‘‘मया सद्धिं पक्कमिस्सती’’ति सञ्ञाय अदासिं, न अञ्ञथाति कुपितो अच्छिन्दीति एवं अज्झाहरित्वा योजेतब्बं.

६३३. एकं दुक्कटन्ति यदि आणत्तो अवस्सं अच्छिन्दति, आणत्तिक्खणे पाचित्तियमेव. यदि न अच्छिन्दति, तदा एव दुक्कटन्ति दट्ठब्बं. एकवाचाय सम्बहुला आपत्तियोति यदि आणत्तो अनन्तरायेन अच्छिन्दति, आणत्तिक्खणेयेव वत्थुगणनाय पाचित्तियआपत्तियो पयोगकरणक्खणेयेव आपत्तिया आपज्जितब्बतो, चीवरं पन अच्छिन्नेयेव निस्सग्गियं होति. यदि सो न अच्छिन्दति, आणत्तिक्खणे एकमेव दुक्कटन्ति दट्ठब्बं. एवं अञ्ञत्थापि ईदिसेसु नयो ञातब्बो.

६३५. उपज्झं गण्हिस्सतीति सामणेरस्स दानं दीपेति, तेन च सामणेरकाले दत्वा उपसम्पन्नकाले अच्छिन्दतोपि पाचित्तियं दीपेति. ‘‘भिक्खुस्स सामं चीवरं दत्वा’’ति इदं उक्कट्ठवसेन वुत्तं. आहरापेतुं पन वट्टतीति कम्मे अकते भतिसदिसत्ता वुत्तं. विकप्पनुपगपच्छिमचीवरता, सामं दिन्नता, सकसञ्ञिता, उपसम्पन्नता, कोधवसेन अच्छिन्दनं वा अच्छिन्दापनं वाति इमानेत्थ पञ्च अङ्गानि.

चीवरअच्छिन्दनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

६. सुत्तविञ्ञत्तिसिक्खापदवण्णना

६३६. छट्ठे वीतवीतट्ठानं यस्मिं चतुरस्सदारुम्हि पलिवेठेन्ति, तस्स तुरीति नामं. वायन्ता तिरियं सुत्तं पवेसेत्वा येन आकोटेन्ता वत्थे घनभावं आपादेन्ति, तं ‘‘वेम’’न्ति वुच्चति.

‘‘इतरस्मिं तथेव दुक्कट’’न्ति इमिना वायितुं आरद्धकालतो पट्ठाय यथावुत्तपरिच्छेदनिट्ठितेयेव दुक्कटम्पि होति, न ततो पुब्बे वायनपयोगेसूति दस्सेति.

तन्ते ठितंयेव अधिट्ठातब्बन्ति एत्थ एकवारं अधिट्ठिते पच्छा वीतं अधिट्ठितगतिकमेव होति, पुन अधिट्ठानकिच्चं नत्थि. सचे पन अन्तरन्तरा दसा ठपेत्वा विसुं विसुं सपरिच्छेदं वीतं होति, पच्चेकं अधिट्ठातब्बमेवाति दट्ठब्बं. एत्थ च कप्पियसुत्तं गहेत्वा अञ्ञातकअप्पवारितेनापि अकप्पियतन्तवायेन ‘‘सुत्तमत्थि, वायन्तो नत्थी’’तिआदिपरियायमुखेन वायापेन्तस्स अनापत्ति. तेनेव मातिकाट्ठकथायं (कङ्खा. अट्ठ. सुत्तविञ्ञत्तिसिक्खापदवण्णना) ‘‘वायापेय्या’’ति पदस्स ‘‘चीवरं मे, आवुसो, वायथाति अकप्पियविञ्ञत्तिया वायापेय्या’’ति अत्थो वुत्तो, एवं वदन्तो अकप्पियतन्तवायेन वायापेति नाम, नाञ्ञथा.

६४०. अनापत्ति चीवरं सिब्बेतुन्तिआदीसु इमिना सिक्खापदेनेव अनापत्ति, अकतविञ्ञत्तिपच्चया पन दुक्कटमेवाति वदन्ति. अकप्पियसुत्तता, अत्तुद्देसिकता, अकप्पियतन्तवायेन अकप्पियविञ्ञत्तिया वायापनन्ति इमानेत्थ तीणि अङ्गानि.

सुत्तविञ्ञत्तिसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

७. महापेसकारसिक्खापदवण्णना

६४२. सत्तमे ‘‘किञ्चिमत्तं अनुपदज्जेय्या’’ति इदं पयोगभेददस्सनं, दानं पनेत्थ अङ्गं न होति. तेनेव तस्स विभङ्गे ‘‘अन्तमसो धम्मम्पि भणती’’ति वुत्तं. सेसमेत्थ उत्तानमेव. अञ्ञातकअप्पवारितानं तन्तवाये उपसङ्कमित्वा विकप्पमापज्जनता, चीवरस्स अत्तुद्देसिकता, तस्स वचनेन सुत्तवड्ढनं, चीवरपटिलाभोति इमानेत्थ चत्तारि अङ्गानि.

महापेसकारसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

८. अच्चेकचीवरसिक्खापदवण्णना

६४६. अट्ठमे छट्ठियं उप्पन्नचीवरस्स एकादसमारुणो चीवरकाले उट्ठातीति आह ‘‘छट्ठितो पट्ठाया’’तिआदि, तेन च ‘‘दसाहानागत’’न्ति वुत्तत्ता पञ्चमितो पट्ठाय पुण्णमितो पुब्बे दससु अरुणेसु उट्ठितेसुपि चीवरं निस्सग्गियं न होति. पुण्णमिया सह एकादस दिवसा लब्भन्तीति एत्तकमेव इमिना सिक्खापदेन लद्धं, छट्ठितो पट्ठाय उप्पन्नं सब्बचीवरं पठमकथिनसिक्खापदवसेनेव याव चीवरकालं निस्सग्गियं न होतीति दस्सेति.

६५०. इदानि पठमकथिनादिसिक्खापदेहि तस्स तस्स चीवरस्स लब्भमानं परिहारं इधेव एकतो सम्पिण्डेत्वा दस्सेन्तो ‘‘अतिरेकचीवरस्सा’’तिआदिमाह. ‘‘अनत्थते कथिने एकादसदिवसाधिको मासो, अत्थते कथिने एकादसदिवसाधिका पञ्च मासा’’ति अयमेव पाठो पाळिया समेति. केचि पन ‘‘दसदिवसाधिको मासो, दसदिवसाधिका पञ्च मासाति पाठेन भवितब्ब’’न्ति वदन्ति, तं न युत्तं, अञ्ञथा ‘‘नवाहानागत’’न्ति वत्तब्बतो. यं पनेत्थ मातिकाट्ठकथायञ्च ‘‘कामञ्चेस ‘दसाहपरमं अतिरेकचीवरं धारेतब्ब’न्ति इमिनाव सिद्धो, अट्ठुप्पत्तिवसेन पन अपुब्बं विय अत्थं दस्सेत्वा सिक्खापदं ठपित’’न्ति (कङ्खा. अट्ठ. अच्चेकचीवरसिक्खापदवण्णना) लिखन्ति, तं पमादलिखितं ‘‘पवारणमासस्स जुण्हपक्खपञ्चमितो पट्ठाय उप्पन्नस्स चीवरस्स निधानकालो दस्सितो होती’’ति (कङ्खा. अट्ठ. अच्चेकचीवरसिक्खापदवण्णना) वुत्तत्ता. इममेव च पमादलिखितं गहेत्वा भदन्तबुद्धदत्ताचरियेन च ‘‘परिहारेकमासोव, दसाहपरमो मतो’’तिआदि वुत्तन्ति गहेतब्बं.

अच्चेकचीवरसदिसे अञ्ञस्मिन्ति पुब्बे अधिट्ठिते उप्पन्नकालाकारादि सादिसेन अच्चेकचीवरसदिसे अञ्ञस्मिं चीवरे अच्चेकचीवरसञ्ञाय चीवरकालं अतिक्कमेतीति अत्थो. तेनेवेत्थ दुक्कटं, अनापत्ति च वुत्ता, इतरथा तीसुपि पदेसु पाचित्तियस्सेव वत्तब्बतो. अनच्चेकचीवरम्पि हि चीवरकालं अतिक्कमयतो पाचित्तियमेव अच्चेकचीवरत्तिके वियाति दट्ठब्बं. विकप्पनुपगपच्छिमप्पमाणस्स अच्चेकचीवरस्स अत्तनो सन्तकता, दसाहानागताय कत्तिकतेमासिपुण्णमाय उप्पन्नभावो, अनधिट्ठितअविकप्पितता, चीवरकालातिक्कमोति इमानेत्थ चत्तारि अङ्गानि.

अच्चेकचीवरसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

९. सासङ्कसिक्खापदवण्णना

६५२-३. नवमे अन्तरन्तरा घरमेत्थाति अन्तरघरन्ति गामो वुत्तोति आह ‘‘अन्तोगामे’’ति. ‘‘पठमं झानं उपसम्पज्ज विहरती’’ति (विभ. ६२४) इमस्स विभङ्गे ‘‘उपसम्पज्ज’’न्ति सानुसारं उद्धटं. तं सन्धायाह ‘‘उपसम्पज्जन्तिआदीसु विया’’ति. तस्सापीति ‘‘वुत्थवस्सान’’न्ति विभङ्गपदस्सपि. वुत्थवस्सानन्ति च निद्धारणे सामिवचनं, एतेन च पुरिमसिक्खापदे अनत्थतकथिनानं कथिनमासेपि असमादानचारो न लब्भतीति सिद्धं होति, इतरथा सिक्खापदस्सेव निरत्थकत्ताति दट्ठब्बं.

परिक्खेपारहट्ठानतोति एत्थ गामपरियन्ते ठितघरूपचारतो पट्ठाय एको लेड्डुपातो परिक्खेपारहट्ठानं नाम. विसुद्धिमग्गेपि ‘‘अपरिक्खित्तस्स पठमलेड्डुपाततो पट्ठाया’’ति (विसुद्धि. १.३१) वुत्तं. तन्ति तं पठमसेनासनादिं. मज्झिमनिकायट्ठकथायं पन विहारस्सपि गामस्सेव उपचारं नीहरित्वा उभिन्नं लेड्डुपातानं अन्तरा मिनितब्बन्ति वुत्तं.

‘‘कोसम्बियं अञ्ञतरो भिक्खु गिलानो होती’’ति आगतत्ता ‘‘कोसम्बकसम्मुति अनुञ्ञाता’’ति वुत्तं. ‘‘अयञ्च पच्छिमदिसं गतो होती’’ति इमिना अन्तरघरे चीवरं निक्खिपित्वा तस्मिं विहारे वसन्तस्स सकलम्पि चीवरमासं विप्पवसितुं वट्टति, ततो अञ्ञत्थ गमनकिच्चे सति विहारतो बहि छारत्तं विप्पवासो अनुञ्ञातोति दीपेति. तेनाह ‘‘सेनासनं आगन्त्वा सत्तमं अरुणं उट्ठापेतु’’न्तिआदि. वसित्वाति अरुणं उट्ठापेत्वा. तत्थेवाति तस्मिञ्ञेव गतट्ठाने. अङ्गानि पनेत्थ अट्ठकथायमेव वुत्तानि.

सासङ्कसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

१०. परिणतसिक्खापदवण्णना

६६०. दसमे रोपितमालवच्छतोति केनचि नियमेत्वा रोपितं सन्धाय वुत्तं. अनोचितं मिलायमानं ओचिनित्वा यत्थ कत्थचि पूजेतुं वट्टति. ठितं दिस्वाति सेसकं गहेत्वा ठितं दिस्वा. यत्थ इच्छथ, तत्थ देथाति एत्थ नियमेत्वा ‘‘असुकस्स देही’’ति वुत्तेपि दोसो नत्थि ‘‘तुम्हाकं रुचिया’’ति वुत्तत्ता. सङ्घे परिणतभावो, तं ञत्वा अत्तनो परिणामनं, पटिलाभोति इमानेत्थ तीणि अङ्गानि.

परिणतसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

निट्ठितो पत्तवग्गो ततियो.

इति समन्तपासादिकाय विनयट्ठकथाय विमतिविनोदनियं

तिंसकवण्णनानयो निट्ठितो.

पठमो भागो निट्ठितो.

नमो तस्स भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स

विनयपिटके