३. ततियपाराजिकं

तीहीति कायवचीमनोद्वारेहि.

पठमपञ्ञत्तिनिदानवण्णना

१६२. या अयं हेट्ठा तं पनेतं बुद्धकाले च चक्कवत्तिकाले च नगरं होतीतिआदिना (पारा. अट्ठ. १.८४) राजगहस्स बुद्धुप्पादेयेव वेपुल्लप्पत्ति वुत्ता, सा एत्थापि समानाति दस्सेतुं ‘‘इदम्पि च नगर’’न्ति वुत्तं, तेन च न केवलं राजगहादयो एवाति दस्सेति. महावनं नामातिआदि मज्झिमभाणकसंयुत्तभाणकानं मतेन वुत्तं, दीघभाणका पन ‘‘हिमवन्तेन सद्धिं एकाबद्धं हुत्वा ठितं महावन’’न्ति वदन्ति. हंसवट्टकच्छदनेनाति हंसवट्टकपटिच्छन्नेन, हंसमण्डलाकारेनाति अत्थो. कायविच्छन्दनियकथन्ति करजकाये विरागुप्पादनकथं. छन्दोति दुब्बलरागो. रागोति बलवरागो. ‘‘केसलोमादि’’न्ति सङ्खेपतो वुत्तमत्थं विभागेन दस्सेतुं येपि हीतिआदि वुत्तं. पञ्चपञ्चप्पभेदेनाति एत्थ पञ्च पञ्च पभेदा एतस्स परियायस्साति पञ्चपञ्चप्पभेदो, तेन पञ्चपञ्चप्पभेदेनाति एवं बाहिरत्थसमासवसेन परियायविसेसनता दट्ठब्बा.

असुभायाति असुभमातिकाय. वण्णेतब्बमातिकञ्हि अपेक्खित्वा इत्थिलिङ्गे सामिवचनं, तेनाह मातिकं निक्खिपित्वातिआदि. तं विभजन्तोति मातिकं विभजन्तो. फातिकम्मन्ति निप्फत्तिकरणं. पञ्चङ्गविप्पहीनन्ति कामच्छन्दादिपञ्चनीवरणङ्गविगमेन पञ्चङ्गविप्पहीनता, अप्पनाप्पत्तवितक्कादिज्झानङ्गानं उप्पत्तिवसेन पञ्चङ्गसमन्नागतता च वेदितब्बा. तिविधकल्याणं दसलक्खणसम्पन्नन्ति एत्थ पन झानस्स आदिमज्झपरियोसानानं वसेन तिविधकल्याणता, तेसंयेव आदिमज्झपरियोसानानं लक्खणवसेन दसलक्खणसम्पन्नता च वेदितब्बा. अट्ठकथायं पन ‘‘दसलक्खणविभावनेनेव तन्निस्सयभूता तिविधकल्याणतापि झानस्स पाकटा होतीति तत्रिमानीतिआदि वुत्तं.

तत्रायं पाळीति तस्मिं दसलक्खणविभावनविसये अयं पाळि. पटिपदाविसुद्धीति गोत्रभुपरियोसानाय पुब्बभागपटिपदाय झानस्स नीवरणादिपरिबन्धतो विसुद्धि, सायं यस्मा उपेक्खानुब्रूहनादीनम्पि पच्चयत्तेन पधाना पुरिमकारणसिद्धा च, तस्मा वुत्तं ‘‘पटिपदाविसुद्धि आदी’’ति. उपेक्खानुब्रूहनाति विसोधेतब्बतादीनं अभावतो तत्रमज्झत्तुपेक्खाय किच्चनिप्फत्तिया अनुब्रूहना, सा पन परिबन्धविसुद्धिसमकालविभाविनीपि तब्बिसुद्धियाव निप्फन्नाति दीपनत्थमाह ‘‘उपेक्खानुब्रूहना मज्झे’’ति. सम्पहंसनाति वत्थुधम्मादीनं अनतिवत्तनादिसाधकस्स ञाणस्स किच्चनिप्फत्तिवसेन परियोदपना, सा पन यस्मा कत्तब्बस्स सब्बकिच्चस्स निप्फत्तियाव सिद्धा नाम होति, तस्मा वुत्तं ‘‘सम्पहंसना परियोसान’’न्ति. तीणिपि चेतानि कल्याणानि एकक्खणे लब्भमानानिपि पच्चयपच्चयुप्पन्नतादिवसेन पवत्तन्तीति दस्सनत्थं आदिमज्झपरियोसानभावेन वुत्तानि, न पन झानस्स उप्पादादिक्खणत्तये यथाक्कमं लब्भमानत्ताति दट्ठब्बं. मज्झिमं समाधिनिमित्तं पटिपज्जतीतिआदीसु मज्झिमं समाधिनिमित्तं नाम समप्पवत्तो अप्पनासमाधियेव. सो हि लीनुद्धच्चसङ्खातानं उभिन्नं अन्तानं अनुपगमनेन मज्झिमो, सविसेसं चित्तस्स एकत्तारम्मणे ठपनतो समाधियेव उपरिविसेसानं कारणभावतो ‘‘समाधिनिमित्त’’न्ति वुच्चति, तं पटिपज्जति पटिलब्भतीति अत्थो. एवं पटिपन्नत्ता मज्झिमेन समाधिनिमित्तेन तत्थ एकत्तारम्मणे अप्पनागोचरे पक्खन्दति उपतिट्ठति, एवं विसुद्धस्स पन तस्स चित्तस्स पुन विसोधेतब्बाभावतो विसोधने ब्यापारं अकरोन्तो पुग्गलो विसुद्धं चित्तं अज्झुपेक्खति नाम. समथभावूपगमनेन समथपटिपन्नस्स पुन समाधाने ब्यापारं अकरोन्तो समथपटिपन्नं अज्झुपेक्खति, समथपटिपन्नभावतो एवमस्स किलेससंसग्गं पहाय एकत्तेन उपट्ठितस्स पुन एकत्तुपट्ठाने ब्यापारं अकरोन्तो एकत्तुपट्ठानं अज्झुपेक्खति नाम.

तत्थ जातानन्तिआदीसु ये पन ते एवं उपेक्खानुब्रूहिते तस्मिं झानचित्ते जाता समाधिपञ्ञासङ्खाता युगनद्धधम्मा, तेसं अञ्ञमञ्ञं अनतिवत्तनसभावेन सम्पहंसना विसोधना परियोदपना च, सद्धादीनं इन्द्रियानं किलेसेहि विमुत्तत्ता विमुत्तिरसेन एकरसताय सम्पहंसना च, यञ्चेतं तदुपगं तेसं अनतिवत्तनएकरसभावानं अनुच्छविकं वीरियं, तस्स तदुपगवीरियस्स वाहनट्ठेन पवत्तनट्ठेन सम्पहंसना च, तस्मिं खणे यथावुत्तधम्मानं आसेवनट्ठेन सम्पहंसना च, परियोदपना च परियोदपनकस्स ञाणस्स किच्चनिप्फत्तिवसेनेव इज्झतीति वेदितब्बं. एवं तिविधत्तगतं चित्तन्तिआदीनि तस्सेव चित्तस्स थोमनवचनानि. वितक्कसम्पन्नन्ति वितक्कङ्गेन सुन्दरभावमुपगतं. चित्तस्स अधिट्ठानसम्पन्नन्ति तस्मिञ्ञेव आरम्मणे चित्तस्स निरन्तरप्पवत्तिसङ्खातेन समाधिना सम्पन्नं, इदं झानङ्गवसेन वुत्तं. समाधिसम्पन्नन्ति इदं पन इन्द्रियवसेनाति वेदितब्बं.

पटिकुटतीति सङ्कुचति. पटिवट्टतीति पटिनिवट्टति. न्हारुदद्दुलन्ति न्हारुखण्डं. पयुत्तवाचन्ति पच्चयपरियेसने नियुत्तवाचं. दण्डवागुराहीति दण्डपटिबद्धाहि दीघजालसङ्खाताहि वागुराहि.

समणकुत्तकोति कासायनिवासनादिसमणकिच्चको. वग्गुमुदाति एत्थ ‘‘वग्गुमता’’ति वत्तब्बे लोकिका ‘‘मुदा’’ति वोहरिंसूति दस्सेन्तो आह ‘‘वग्गुमता’’ति. ‘‘वग्गू’’ति मता, सुद्धसम्मताति अत्थो, तेनाह ‘‘पुञ्ञसम्मता’’ति. सत्तानं पापुननेन सोधनेन सा पुञ्ञसम्मता.

१६३. मारस्स धेय्यं ठानं, वत्थु वा निवासो मारधेय्यं, सो अत्थतो तेभूमकधम्मा एव, इध पन पञ्च कामगुणा अधिप्पेता, तं मारधेय्यं. ‘‘अयं समणकुत्तको यथासमुप्पन्नसंवेगमूलकेन समणभावूपगमनेन अतिक्कमितुं सक्खिस्सती’’ति चिन्तेत्वा अवोच, न पन ‘‘अरहत्तप्पत्तिया तीसु भवेसु अप्पटिसन्धिकताय तं अतिक्कमितुं सक्खिस्सती’’ति मरणेनेव सत्तानं संसारमोचनलद्धिकत्ता देवताय. न हि मतानं कत्थचि पटिसन्धि गच्छति. इमिना अत्थेन एवमेव भवितब्बन्ति इमिना परेसं जीविता वोरोपनत्थेन एवमेव संसारमोचनसभावेनेव भवितब्बं. ‘‘अत्तनापि अत्तानं जीविता वोरोपेन्ति, अञ्ञमञ्ञम्पि जीविता वोरोपेन्ती’’ति (पारा. १६२) वुत्तत्ता सब्बानिपि तानि पञ्चभिक्खुसतानि जीविता वोरोपेसीति इदं येभुय्यवसेन वुत्तन्ति गहेतब्बं. तस्मा ये अत्तनापि अत्तानं अञ्ञमञ्ञञ्च जीविता वोरोपेसुं, ते पुथुज्जनभिक्खू ठपेत्वा तदवसेसे च पुथुज्जनभिक्खू, सब्बे च अरिये अयं जीविता वोरोपेसीति वेदितब्बं.

१६४. एकीभावतोति पविवेकतो. उद्देसं परिपुच्छं गण्हन्तीति अत्तनो अत्तनो आचरियानं सन्तिके गण्हन्ति, गहेत्वा च आचरियेहि सद्धिं भगवन्तं उपट्ठहन्ति. तदा पन उद्देसादिदायका तनुभूतेहि भिक्खूहि भगवन्तं उपगता, तं सन्धाय भगवा पुच्छति.

आनापानस्सतिसमाधिकथावण्णना

१६५. दसानुस्सतीसु अन्तोगधापि आनापानस्सति तदा भिक्खूनं बहूनं सप्पायतं दस्सेतुं पुन गहिता. तथा हि तं भगवा तेसं देसेसि. आहारे पटिक्कूलसञ्ञा असुभकम्मट्ठानसदिसा, चत्तारो पन आरुप्पा आदिकम्मिकानं अननुरूपाति तेसं इध अग्गहणं दट्ठब्बं. अञ्ञं परियायन्ति अरहत्ताधिगमत्थाय अञ्ञं कारणं. अत्थयोजनाक्कमन्ति अत्थञ्च योजनाक्कमञ्च. अस्सासवसेनाति अस्सासं आरम्मणं कत्वाति वुत्तं होति. उपट्ठानं सतीति अप्पमुस्सनताय तमेव अस्सासं पस्सासञ्च उपगन्त्वा ठानं, तथा तिट्ठनकधम्मो सति नामाति अत्थो. इदानि सतिवसेनेव पुग्गलं निद्दिसितुकामेन यो अस्ससतीतिआदि वुत्तं. तत्थ यो अस्ससति, तस्स सति अस्सासं उपगन्त्वा तिट्ठतीतिआदिना अत्थो गहेतब्बो. अकोसल्लसम्भूतेति अविज्जासम्भूते. खणेनेवाति अत्तनो पवत्तिक्खणेनेव. अरियमग्गस्स पादकभूतो अयं समाधि अनुक्कमेन वड्ढित्वा अरियमग्गभावं उपगतो विय होतीति आह ‘‘अरियमग्गवुड्ढिप्पत्तो’’ति. ओपम्मनिदस्सनन्ति एत्थ उपमाव ओपम्मं, तस्स निदस्सनं.

बाहिरका आनापानस्सतिं जानन्ता आदितो चतुप्पकारमेव जानन्ति, न सब्बं सोळसप्पकारन्ति आह सब्बप्पकारइच्चादि. एवमस्सेतं सेनासनन्ति एत्थ एवन्ति भावनासतिया यथावुत्तनयेन आरम्मणे चित्तस्स निबन्धने सतियेव, नासतीति अत्थो, तेन मुट्ठस्सतिस्स अरञ्ञवासो निरत्थको अननुरूपोति दस्सेति. अवसेससत्तविधसेनासनन्ति ‘‘पब्बतं कन्दरं गिरिगुहं सुसानं वनपत्थं अब्भोकासं पलालपुञ्ज’’न्ति (विभ. ५०८) एवं वुत्तं. उतुत्तयानुकूलं धातुचरियानुकूलन्ति गिम्हानादिउतुत्तयस्स सेम्हादिधातुत्तयस्स मोहादिचरियत्तयस्स च अनुकूलं. निसज्जाय दळ्हभावं पल्लङ्काभुजनेन, अस्सासपस्सासानं पवत्तनसुखतं उपरिमकायस्स उजुकं ठपनेन, आरम्मणपरिग्गहूपायं परिमुखं सतिया ठपनेन उपदिसन्तो. न पणमन्तीति न ओणमन्ति. परिग्गहितनिय्यानं सतिन्ति सब्बथा गहितं सम्मोसपटिपक्खतो निग्गमनसङ्खातं सतिं कत्वा, परमं सतिनेपक्कं उपट्ठपेत्वाति अत्थो.

सतोवाति सतिया समन्नागतो एव. बात्तिंसाय आकारेहीति चतूसु चतुक्केसु आगतानि दीघरस्सादीनि सोळस पदानि अस्सासपस्सासवसेन द्विधा विभजित्वा वुत्तेहि द्वत्तिंसाकारेहि. दीघंअस्सासवसेनाति दीघअस्सासवसेन, विभत्तिअलोपं कत्वा निद्देसो, दीघन्ति वा भगवता वुत्तअस्सासवसेन. चित्तस्स एकग्गतं अविक्खेपन्ति विक्खेपपटिपक्खभावतो ‘‘अविक्खेपो’’ति लद्धनामं चित्तस्स एकग्गभावं पजानतो. पटिनिस्सग्गानुपस्सी अस्सासवसेनाति पटिनिस्सग्गानुपस्सी हुत्वा अस्सासवसेन, ‘‘पटिनिस्सग्गानुपस्सिअस्सासनवसेना’’ति वा पाठो, तस्स पटिनिस्सग्गानुपस्सिनो अस्सासवसेनाति अत्थो. आ पठमं बहिमुखं ससनं अस्सासो, ततो अन्तोमुखं पटिससनं पस्सासोति आह अस्सासोति बहिनिक्खमनवातोतिआदि, सुत्तन्तट्ठकथासु पन आकड्ढनवसेन अन्तो ससनं अस्सासो, बहि पटिससनं पस्सासोति कत्वा उप्पटिपाटिया वुत्तं.

तत्थाति बहिनिक्खमनअन्तोपविसनवातेसु, तस्स च पठमं अब्भन्तरवातो निक्खमतीति इमिना सम्बन्धो. ‘‘सब्बेसम्पि गब्भसेय्यकानन्तिआदिना दारकानं पवत्तिक्कमेन अस्सासो बहिनिक्खमनवातोति गहेतब्बन्ति दीपेती’’ति केचि वदन्ति. सुत्तनयो एव चेत्थ ‘‘अस्सासादिमज्झपरियोसानं सतिया अनुगच्छतो अज्झत्तं विक्खेपगतेन चित्तेन कायोपि चित्तम्पि सारद्धा च होन्ति इञ्जिता च फन्दिता च पस्सासादिमज्झपरियोसानं सतिया अनुगच्छतो बहिद्धा विक्खेपगतेन चित्तेन कायोपि चित्तम्पि सारद्धा च होन्ति इञ्जिता च फन्दिता चा’’ति इमाय पाळिया समेतीति गहेतब्बं. अद्धानवसेनाति कालद्धानवसेन. अयञ्हि अद्धान-सद्दो कालस्स देसस्स च वाचको. तत्थ यथा हीतिआदिना देसद्धानं उपमावसेन दस्सितं. इदानि तब्बिसिट्ठकालद्धानवसेन अस्सासपस्सासानं दीघरस्सतं उपमेय्यवसेन विभावेतुं एवन्तिआदि वुत्तं. चुण्णविचुण्णा अनेककलापभावेन. एत्थ च हत्थिआदिसरीरे सुनखादिसरीरे च अस्सासपस्सासानं देसद्धानविसिट्ठकालद्धानवसेनेव दीघरस्सता वुत्ताति वेदितब्बा अत्तभावसङ्खातं दीघं अद्धानं सणिकं पूरेत्वातिआदिवचनतो. तेसन्ति सत्तानं. तेति अस्सासपस्सासा. इत्तरमद्धानन्ति अप्पकं कालं. नवहाकारेहीति भावनमनुयुञ्जन्तस्स पुब्बेनापरं अलद्धविसेसस्स केवलं अद्धानवसेन आदितो वुत्ता तयो आकारा, ते च कस्सचि अस्सासोव, कस्सचि पस्सासोव, कस्सचि तदुभयम्पि उपट्ठातीति तिण्णं पुग्गलानं वसेन वुत्ता, तथा छन्दवसेन तयो, तथा पामोज्जवसेनाति इमेहि नवहि आकारेहि. एकेनाकारेनाति दीघं अस्सासादीसु एकेनाकारेन.

अद्धानसङ्खातेति दीघे ओकासद्धानसङ्खाते अत्तभावे कालद्धानेपि वा, एवं उपरि इत्तरसङ्खातेति एत्थापि. छन्दो उप्पज्जतीति भावनाय पुब्बेनापरं विसेसं आवहन्तिया लद्धस्सादत्ता तत्थ सातिसयो कत्तुकामतालक्खणो कुसलच्छन्दो उप्पज्जति. छन्दवसेनाति तथापवत्तछन्दस्स वसेन. पामोज्जं उप्पज्जतीति अस्सासपस्सासानं सुखुमतरभावे आरम्मणस्स सन्ततरताय, कम्मट्ठानस्स च वीथिपटिपन्नताय भावनाचित्तसहगतो पमोदो खुद्दकादिभेदा तरुणा पीति उप्पज्जति. चित्तं विवत्ततीति पटिभागनिमित्ते उप्पन्ने पकतिअस्सासपस्सासतो चित्तं निवत्तति. उपेक्खा सण्ठातीति तस्मिं पटिभागनिमित्ते उपचारप्पनाभेदे समाधिम्हि उप्पन्ने पुन झाननिब्बत्तनत्थं ब्यापाराभावतो अज्झुपेक्खनं होति, सा पनायं उपेक्खा तत्रमज्झत्तुपेक्खाति वेदितब्बा. अनुपस्सनाञाणन्ति समथवसेन निमित्तस्स अनुपस्सना, विपस्सनावसेन अस्सासपस्सासमुखेन तन्निस्सयनामरूपस्स अनुपस्सना च ञाणं. कायो उपट्ठानन्ति अस्सासपस्साससङ्खातो कायो उपगन्त्वा तिट्ठति एत्थ सतीति उपट्ठानं, नो सति, सति पन सरसतो उपतिट्ठनट्ठेन सरणट्ठेन च उपट्ठानञ्चेव सति च. तेन वुच्चतीतिआदीसु या अयं यथावुत्तअस्सासपस्सासकाये, तन्निस्सयभूते करजकाये च कायस्सेव अनुपस्सना निच्चादिभावं वा इत्थिपुरिससत्तजीवादिभावं वा अननुपस्सित्वा अस्सासपस्सासकायमत्तस्सेव अनिच्चादिभावस्स च अनुपस्सना, ताय कायानुपस्सनाय सतिसङ्खातस्स पट्ठानस्स भावना वड्ढना काये कायानुपस्सना सतिपट्ठानभावनाति अयं सङ्खेपत्थो.

इत्तरवसेनाति परित्तकालवसेन. तादिसोति दीघो रस्सो च. वण्णाति दीघादिआकारा. नासिकग्गेव भिक्खुनोति नासिकग्गे वा, वा-सद्देन उत्तरोट्ठे वाति अत्थो. तस्माति यस्मा ‘‘आदिमज्झपरियोसानवसेन सब्बं अस्सासपस्सासकायं विदितं पाकटं करिस्सामी’’ति पुब्बे पवत्तआभोगवसेन पच्छा तथा समुप्पन्नेन ञाणसम्पयुत्तचित्तेन तं अस्सासपस्सासकायं एवं विदितं पाकटं करोन्तो अस्ससति चेव पस्ससति च, तस्मा एवंभूतो सब्बकायपटिसंवेदी अस्ससिस्सामि पस्ससिस्सामीति सिक्खति नाम, न पन ‘‘अनागते एवं करिस्सामी’’ति चिन्तनमत्तेन सो एवं वुच्चतीति अधिप्पायो. तथाभूतस्साति आदिमज्झपरियोसानं विदितं करोन्तस्स. संवरोति सति वीरियम्पि वा. न अञ्ञं किञ्चीति सब्बकायं विदितं करिस्सामीतिआदिकं पुब्बाभोगं सन्धाय वदति. ञाणुप्पादनादीसूति आदि-सद्देन कायसङ्खारपस्सम्भनपीतिपटिसंवेदनादिं सङ्गण्हाति. कायसङ्खारन्ति अस्सासपस्सासं. सो हि चित्तसमुट्ठानोपि समानो करजकायपटिबद्धवुत्तिताय तेन सङ्खरीयतीति कायसङ्खारोति वुच्चति. अपरिग्गहितकालेति कम्मट्ठानस्स अनारद्धकाले, तदारम्भत्थाय कायचित्तानम्पि अपरिग्गहितकालेति अत्थो. निसीदति पल्लङ्कं आभुजित्वा उजुं कायं पणिधायाति हि इमिना कायपरिग्गहो, परिमुखं सतिं उपट्ठपेत्वाति इमिना चित्तपरिग्गहो वुत्तो. अधिमत्तन्ति बलवं ओळारिकं, लिङ्गविपल्लासेन वुत्तं. कायसङ्खारो हि अधिप्पेतो. अधिमत्तं हुत्वा पवत्ततीति किरियाविसेसनं वा एतं. सब्बेसंयेवाति उभयेसम्पि.

महाभूतपरिग्गहे सुखुमोति चतुधातुमुखेन विपस्सनाभिनिवेसं सन्धाय वुत्तं. लक्खणारम्मणिकविपस्सनायाति कलापसम्मसनमाह. निब्बिदानुपस्सनतो पट्ठाय बलवविपस्सना, ततो ओरं दुब्बलविपस्सना. पुब्बे वुत्तनयेनाति अपरिग्गहितकालेतिआदिना समथनये वुत्तनयेन.

चोदनासोधनाहीति अनुयोगपरिहारेहि. कथन्तिआदि पटिसम्भिदापाळि, तत्थ कथं सिक्खतीति सम्बन्धो. इति किरातिआदि चोदकवचनं. इति किराति एवञ्चेति अत्थो. अस्सासपस्सासो सब्बथा अभावं उपनेति चेति चोदकस्स अधिप्पायो. वातूपलद्धियाति अस्सासपस्सासवातस्स अभावेन तब्बिसयाय उपलद्धिया भावनाचित्तस्स उप्पादो वड्ढि च न होतीति अत्थो. न च नन्ति एत्थ नन्ति निपातमत्तं. पुन इति किरातिआदि यथावुत्ताय चोदनाय विस्सज्जना, तत्थ इति किर सिक्खतीति मया वुत्ताकारेन यदि सिक्खतीति अत्थो. पभावना होतीति यदिपि ओळारिका कायसङ्खारा पटिप्पस्सम्भन्ति, सुखुमा पन अत्थेवाति भावनायपि वड्ढि होतेवाति अधिप्पायो. कंसेति कंसभाजने. निमित्तन्ति निमित्तस्स, तेसं सद्दानं पवत्तिआकारस्साति अत्थो. सुखुमका सद्दाति अनुरवे आह. सुखुमसद्दनिमित्तारम्मणतापीति सुखुमो सद्दोव निमित्तं तदारम्मणतायपि.

आभिसमाचारिकसीलन्ति एत्थ अभिसमाचारोति उत्तमसमाचारो, तदेव आभिसमाचारिकं सीलं, खन्धकवत्तपरियापन्नस्स सीलस्सेतं अधिवचनं. अहं सीलं रक्खामीति उभतोविभङ्गपरियापन्नं सीलं सन्धाय वुत्तं. आवासोति आवासपलिबोधो. कुलन्तिआदीसुपि एसेव नयो. कम्मन्ति नवकम्मं. इद्धीति पोथुज्जनिका इद्धि, सा विपस्सनाय पलिबोधो. सो उपच्छिन्दितब्बोति विसुद्धिमग्गे (विसुद्धि. १.४१) वुत्तेन तस्स तस्स पलिबोधस्स उपच्छेदप्पकारेन उपच्छिन्दितब्बो. योगानुयोगोति योगस्स भावनाय अनुयुञ्जनं. अट्ठतिंसारम्मणेसूति आलोकाकासकसिणद्वयं वज्जेत्वा पाळियं आगतानं अट्ठन्नं कसिणानं वसेन वुत्तं, चत्तारीसञ्ञेव पन कम्मट्ठानानि. यथावुत्तेनेव नयेनाति योगानुयोगकम्मस्स पदट्ठानत्ताति इममत्थं अतिदिसति. इमिनाव कम्मट्ठानेनाति इमिना आनापानस्सतिकम्मट्ठानेन. महाहत्थिपथं नीहरन्तो वियाति कम्मट्ठानवीथिं महाहत्थिमग्गं कत्वा दस्सेन्तो विय.

वुत्तप्पकारमाचरियन्ति ‘‘इमिनाव कम्मट्ठानेन चतुत्थज्झानं निब्बत्तेत्वा विपस्सनं वड्ढेत्वा अरहत्तं पत्तस्सा’’तिआदिना हेट्ठा वुत्तप्पकारं आचरियं. ‘‘पियो गरु भावनीयो’’तिआदिना (अ. नि. ७.३७; नेत्ति. ११३; मि. प. ६.१.१०) विसुद्धिमग्गे (विसुद्धि. १.४२) वुत्तप्पकारमाचरियन्तिपि वदन्ति. पञ्चसन्धिकन्ति पञ्चपब्बं, पञ्चभागन्ति अत्थो. कम्मट्ठानस्स उग्गण्हनन्ति कम्मट्ठानगन्थस्स उग्गण्हनं. तदत्थपरिपुच्छा कम्मट्ठानस्स परिपुच्छा, तत्थ संसयपरिपुच्छा वा. कम्मट्ठानस्स उपट्ठानन्ति एवं भावनमनुयुञ्जन्तस्स एवमिध निमित्तं उपतिट्ठतीति उपधारणं. तथा कम्मट्ठानप्पना एवं झानमप्पेतीति. कम्मट्ठानस्स लक्खणन्ति गणनानुबन्धनाफुसनानं वसेन भावनं उस्सुक्कापेत्वा ठपनावसेन मत्थकप्पत्ति इध भावनाति कम्मट्ठानसभावस्स सल्लक्खणं, तेनाह ‘‘कम्मट्ठानसभावूपधारणन्ति वुत्तं होती’’ति.

अट्ठारससेनासनदोसविवज्जितन्ति महत्तं नवत्तं जिण्णत्तं पन्थनिस्सितत्तं सोण्डिपण्णपुप्फफलयुत्तता पत्थनीयता नगरदारुखेत्तसन्निस्सितता विसभागानं पुग्गलानं अत्थिता पट्टनसन्निस्सितता पच्चन्तसन्निस्सितता रज्जसीमसन्निस्सितता असप्पायता कल्याणमित्तानं अलाभोति इमेहि अट्ठारसहि सेनासनदोसेहि विवज्जितं. पञ्चसेनासनङ्गसमन्नागतन्ति –

‘‘इध, भिक्खवे, सेनासनं नातिदूरं होति नाच्चासन्नं गमनागमनसम्पन्नं दिवा अप्पाकिण्णं रत्तिं अप्पसद्दं अप्पनिग्घोसं अप्पडंसमकसवातातपसरीसपसम्फस्सं, तस्मिं खो पन सेनासने विहरन्तस्स अप्पकसिरेन उप्पज्जन्ति चीवरपिण्डपातसेनासनगिलानपच्चयभेसज्जपरिक्खारा, तस्मिं खो पन सेनासने थेरा भिक्खू विहरन्ति …पे… एवं खो, भिक्खवे, सेनासनं पञ्चङ्गसमन्नागतं होती’’ति (अ. नि. १०.११) –

एवं भगवता वुत्तेहि पञ्चहि सेनासनङ्गेहि समन्नागतं, एत्थ च नातिदूरतादि एकं, दिवा अप्पाकिण्णतादि एकं, अप्पडंसादिता एकं, चीवरादिलाभो एकं, थेरानं भिक्खूनं निवासो एकन्ति एवं पञ्चङ्गानि वेदितब्बानि.

उपच्छिन्नखुद्दकपलिबोधेनाति दीघानं केसादीनं हरणेन पत्तचीवरादीनं पचनतुन्नकरणरजनादिकरणेहि च उपच्छिन्ना खुद्दका पलिबोधा येन, तेन. भत्तसम्मदन्ति भोजननिमित्तं परिस्समं. आचरियतो उग्गहो आचरियुग्गहो, सब्बोपि कम्मट्ठानविधि, न पुब्बे वुत्तउग्गहमत्तं, ततो. एकपदम्पीति एककोट्ठासम्पि.

अनुवहनाति अस्सासपस्सासानं अनुगमनवसेन सतिया निरन्तरं अनुप्पवत्तना. यस्मा पन गणनादिवसेन विय फुसनावसेन विसुं मनसिकारो नत्थि, फुट्ठफुट्ठट्ठाने एव गणनादि कातब्बन्ति दस्सेतुं इध फुसनागहणन्ति दीपेन्तो ‘‘फुसनाति फुट्ठट्ठान’’न्ति आह. ठपनाति समाधानं, समाधिप्पधाना पन अप्पनाति आह ‘‘ठपनाति अप्पना’’ति. अनिच्चतादीनं लक्खणतो सल्लक्खणा विपस्सना. पवत्ततो निमित्ततो च विनिवट्टनतो विनिवट्टना मग्गो. किलेसपटिप्पस्सद्धिभावतो पारिसुद्धि फलं. तेसन्ति विनिवट्टनापारिसुद्धीनं. खण्डन्ति ‘‘एकं तीणि पञ्चा’’ति एकन्तरिकादिभावेन गणनाय खण्डनं. अथ वा खण्डन्ति अन्तरन्तरा कतिपयकालं अगणेत्वा पुन गणनवसेन अन्तरा ओधिपरिच्छेदो न दस्सेतब्बो. तथा खण्डं दस्सेन्तस्स हि ‘‘कम्मट्ठाननिन्नं पवत्तति नु खो मे चित्तं, नो’’ति वीमंसुप्पत्तिया विक्खेपो होति, तेनाह सिखाप्पत्तं नु खो मेतिआदि, इदञ्च एवं खण्डं दस्सेत्वा चिरतरं गणनाय मनसिकरोन्तस्स वसेन वुत्तं. सो हि तथा लद्धं अविक्खेपमत्तं निस्साय एवं मञ्ञेय्य. यो उपट्ठाति, तं गहेत्वाति इदं अस्सासपस्सासेसु यस्स एकोव पठमं उपट्ठाति, तं सन्धाय वुत्तं, यस्स पन उभोपि उपट्ठहन्ति, तेन उभयम्पि गहेत्वा गणितब्बं. यो उपट्ठातीति इमिनाव द्वीसु नासापुटवातेसु यो पाकटो होति, सो गहेतब्बोति अयम्पि अत्थो दीपितोति गहेतब्बं. पठमं एकेकस्मिं उपट्ठितेपि उपलक्खेत्वा गणन्तस्सेव कमेन उभोपि पाकटा होन्तीति आह ‘‘अस्सासपस्सासा पाकटा होन्ती’’ति. एवं सीघं सीघं गणेतब्बमेवाति सम्बन्धो. एवं सीघगणनारम्भस्स ओकासं दस्सेतुं इमस्सापि पुरिमनयेन गणयतोतिआदि वुत्तं. तत्थ पुरिमनयेनाति दन्धगणनाय, पाकटा हुत्वाति इमिना दन्धगणनाय आरद्धकाले चित्तस्स अविसदताय सुखुमस्सासादीनं अपाकटतं, पच्छा विसदकाले पाकटतञ्च तेसु च पाकटेसु दन्धगणनं पहाय सीघगणना कातब्बाति दस्सेति. सीघगणनाय निप्परियायतो निरन्तरप्पवत्ति अप्पनावीथियमेव, न कामावचरे भवङ्गन्तरिकत्ताति आह ‘‘निरन्तरप्पवत्तं विया’’ति. पुरिमनयेनेवाति सीघगणनाय. अन्तो पविसन्तं वातं मनसिकरोन्तो अन्तो चित्तं पवेसेति नाम.

एतन्ति एतं अस्सासपस्सासजातं. अनुगमनन्ति फुट्ठट्ठाने मनसिकरणमेव, न अस्सासपस्सासानं अनुवत्तनं, तेनाह – ‘‘तञ्च खो न आदिमज्झपरियोसानानुगमनवसेना’’ति. फुसनाठपनावसेन विसुं मनसिकारो नत्थीति इमिना यथा गणनाय फुसनाय च मनसिकरोति, एवं अनुबन्धनं विना केवलं ठपनाय च फुसनाय च मनसिकारोपि नत्थीति दस्सेन्तेन गणनं पटिसंहरित्वा याव अप्पना उप्पज्जति, ताव अनुबन्धनाय च फुसनाय च मनसिकरोति, अप्पनाय पन उप्पन्नाय अनुबन्धनाय ठपनाय च मनसिकरोति नामाति दीपितं होति, अट्ठकथायं पन अनुबन्धनाय विना ठपनाय मनसिकारो नत्थीति दस्सनत्थं ‘‘अनुबन्धनाय च फुसनाय च ठपनाय च मनसिकरोतीति वुच्चती’’ति एत्तकमेव वुत्तन्ति गहेतब्बं. या अच्चन्ताय न मिनोति न विनिच्छनति, सा मानस्स समीपेति उपमानं सिद्धसादिसेन साध्यसाधनं यथा गो विय गवयोति. पङ्गुळोति पीठसप्पी. दोलाति पेङ्खोलो. कीळतन्ति कीळन्तानं. उपनिबन्धनत्थम्भमूलेति नासिकग्गं मुखनिमित्तञ्च सन्धाय वुत्तं. आदितो पभुतीति उपमेय्यत्थदस्सनतो पट्ठाय. निमित्तन्ति उपनिबन्धननिमित्तं नासिकग्गं, मुखनिमित्तं वा. अनारम्मणमेकचित्तस्साति अस्सासपस्सासानं एकक्खणे अप्पवत्तनतो एकस्स चित्तस्स तयोपि आरम्मणं न होन्ति, निमित्तेन सह अस्सासो पस्सासो वाति द्वेयेव एकक्खणे आरम्मणं होन्तीति अत्थो. अजानतो च तयो धम्मेति निमित्तं अस्सासो पस्सासोति इमे तयो धम्मे आरम्मणकरणवसेन अविन्दन्तस्स, च-सद्दो ब्यतिरेको, तेन एवञ्च सति अयं अनिट्ठप्पसङ्गोति ब्यतिरेकं दस्सेति. भावनाति आनापानस्सतिभावना.

कथं इमे…पे… विसेसमधिगच्छतीति इदं परिहारगाथाय वुत्तमेवत्थं ककचोपमाय (म. नि. १.२२२ आदयो) विवरितुं पुच्छाठपनं. तत्थ कथं-सद्दो पच्चेकं योजेतब्बो ‘‘कथमिमे अविदिता…पे… कथं विसेसमधिगच्छती’’ति. पधानन्ति भावनानिप्फादकं वीरियं. पयोगन्ति नीवरणविक्खम्भकं भावनानुयोगं. विसेसन्ति अरहत्तपरियोसानविसेसं. पधानन्ति रुक्खस्स छेदनवीरियं. पयोगन्ति तस्सेव छेदनककिरियं. किञ्चापेत्थ ‘‘विसेसमधिगच्छती’’ति उपमायं न वुत्तं, तथापि अत्थतो योजेतब्बमेव. यथा रुक्खोतिआदि उपमासंसन्दनं. नासिकग्गे वा मुखनिमित्ते वाति दीघनासिको नासिकग्गे, इतरो मुखं निमियति छादियति एतेनाति मुखनिमित्तन्ति लद्धनामे उत्तरोट्ठे.

इदं पधानन्ति येन वीरियारम्भेन कायोपि चित्तम्पि भावनाकम्मस्स अरहं इध पधानन्ति फलेन हेतुं दस्सेति. उपक्किलेसाति नीवरणा. वितक्काति कामवितक्कादिमिच्छावितक्का, नीवरणप्पहानेन वा पठमज्झानाधिगमं दस्सेत्वा वितक्कूपसमापदेसेन दुतियज्झानादीनमधिगममाह. अयं पयोगोति अयं झानाधिगमस्स हेतुभूतो कम्मट्ठानानुयोगसङ्खातो पयोगो. संयोजना पहीयन्तीति दसपि संयोजनानि मग्गपअपाटिया समुच्छेदवसेन पहीयन्ति. ब्यन्ती होन्तीति तथा सत्तपि अनुसया भङ्गमत्तस्सपि अनवसेसतो विगतन्ता होन्ति. अयं विसेसोति इमं समाधिं निस्साय अनुक्कमेन लब्भमानो अयं संयोजनप्पहानादिको इमस्स समाधिस्स विसेसोति अत्थो. एवं इमे तयो धम्मातिआदि निगमनवचनं. परिपुण्णाति सोळसन्नं वत्थूनं पारिपूरिया सब्बसो पुण्णा. अनुपुब्बन्ति अनुक्कमेन. परिचिताति परिचिण्णा. इमं लोकन्ति खन्धादिलोकं पञ्ञापभासेन पभासेति.

इधाति इमस्मिं ठाने. अस्साति उपमाभूतस्स ककचस्स. आनयने पयोजनन्ति योजेतब्बं. निमित्तन्ति पटिभागनिमित्तं. अवसेसझानङ्गपटिमण्डिताति वितक्कादिअवसेसझानङ्गपटिमण्डिताति वदन्ति. विचारादीहीति पन वत्तब्बं निप्परियायेन वितक्कस्स अप्पनाभावतो. सो हि ‘‘अप्पना ब्यप्पना’’ति निद्दिट्ठो. एवञ्हि सति अवसेस-सद्दो उपपन्नो होति, वितक्कसम्पयोगतो वा झानङ्गेसु पधानभूतो समाधि अप्पनाति कत्वा ‘‘अवसेसझानङ्गपटिमण्डिता अप्पनासङ्खाता ठपना च सम्पज्जती’’ति वुत्तं. कस्सचि पन गणनावसेनेव मनसिकारकालतो पभुतीति एत्थ ‘‘अनुक्कमतो…पे… पत्तं विय होती’’ति उपरि वक्खमानो गन्थो पुराणपोत्थकेसु दिस्सति, तस्मा अयं पाठो एत्थापि लिखितब्बो, लेखकानं पन दोसेन गळितोति वेदितब्बो.

ओळारिके अस्सासपस्सासे निरुद्धेतिआदि हेट्ठा वुत्तनयम्पि विचेतब्बाकारप्पत्तस्स कायसङ्खारस्स विचयनविधिं दस्सेतुं आनीतं. देसतोति पुब्बे फुसनवसेन गहितट्ठानतो. निमित्तं पट्ठपेतब्बन्ति पुब्बे गहिताकारनिमित्तग्गाहिका सञ्ञा फुसनट्ठाने पट्ठपेतब्बा. इममेव हि अत्थवसन्ति इमं अनुपट्ठहन्तस्स आरम्मणस्स उपट्ठानविधिसङ्खातं कारणं पटिच्च. इतोति आनापानकम्मट्ठानतो. गरुकता च भावनादुक्करतायाति आह ‘‘गरुकभावन’’न्ति. चरित्वाति गोचरं गहेत्वा. निमित्तन्ति उग्गहनिमित्तं, पटिभागनिमित्तं वा. उभयम्पि हि इध एकज्झं वुत्तं. तथा हि तूलपिचुआदिउपमत्तयं उग्गहे युज्जति, सेसं उभयत्थ.

तारकरूपं वियाति तारकाय सरूपं विय. सञ्ञानानतायाति निमित्तुपट्ठानतो पुब्बे पवत्तसञ्ञानं नानताय. सञ्ञजन्ति भावनासञ्ञाय परिकप्पितं, न उप्पादितं अविज्जमानत्ता, तेनाह ‘‘नानतो उपट्ठाती’’ति. एवं होतीति भावनमनुयुत्तस्स एवं उपट्ठाति. एवन्ति एवं सति, यथावुत्तनयेन निमित्ते एव चित्तस्स ठपने सतीति अत्थो. इतो पभुतीति इतो पटिभागनिमित्तुप्पत्तितो पट्ठाय. निमित्तेति पटिभागनिमित्ते. ठपयन्ति ठपनावसेन चित्तं ठपन्तो. नानाकारन्ति ‘‘चत्तारो वण्णा’’ति एवं वुत्तं नानाकारं. विभावयन्ति विभावेन्तो अन्तरधापेन्तो. निमित्तुप्पत्तितो पट्ठाय हि ते आकारा अमनसिकरोतो अन्तरहिता विय होन्ति. अस्सासपस्सासेति अस्सासे पस्सासे च यो नानाकारो, तं विभावयं अस्सासपस्साससम्भूते वा निमित्ते चित्तं ठपयं सकं चित्तं निबन्धति नामाति योजना. केचि पन विभावयन्ति एतस्स विभावेन्तो विदितं पाकटं करोन्तोति अत्थं वदन्ति, तं पुब्बभागवसेन युज्जेय्य. अयञ्हेत्थ अत्थो – अस्सासपस्सासे नानाकारं विभावेन्तो पजानन्तो तत्थ यं लद्धं निमित्तं, तस्मिं चित्तं ठपेन्तो अनुक्कमेन सकं चित्तं निबन्धति अप्पेतीति.

किलेसाति अवसेसकिलेसा. सन्निसिन्नायेवाति अलद्धनीवरणसहाया ओलीनायेव. उपचारभूमियन्ति उपचारावत्थायं. लक्खणतोति विक्खम्भनादिसभावतो वा अनिच्चादिसभावतो वा. गोचरोति भिक्खाचारगामो. यत्थ दुल्लभा सप्पायभिक्खा, सो असप्पायो, इतरो सप्पायो. भस्सन्ति दसकथावत्थुनिस्सितं भस्सं, तं सप्पायं, इतरमसप्पायं. सेसेसु आवासादीसु यत्थ यत्थ असमाहितं चित्तं समाधियति, तं तं सप्पायं, इतरमसप्पायन्ति गहेतब्बं. यस्स पन एवं सत्तविधं असप्पायं वज्जेत्वा सप्पायमेव सेवन्तस्सपि अप्पना न होति, तेन सम्पादेतब्बं दसविधं अप्पनाकोसल्लं दस्सेन्तो वत्थुविसदकिरियातिआदिमाह. तत्थ वत्थुविसदकिरिया नाम केसनखच्छेदनादीहि अज्झत्तिकस्स सरीरवत्थुस्स, चीवरसेनासनादिधोवनपरिकम्मादीहि बाहिरवत्थुस्स च विसदभावकरणं. एवञ्हि ञाणम्पि विसदकिच्चनिप्फत्तिकरं होति. इन्द्रियसमत्तपटिपादनता नाम सद्धादीनं इन्द्रियानं समभावकरणं. निमित्तकुसलता नाम भावनाय लद्धनिमित्तस्स रक्खणकोसल्लं. यस्मिं समये चित्तं निग्गहेतब्बन्तिआदीसु यस्मिं समये चित्तं अच्चारद्धतादीहि कारणेहि उद्धतताय निग्गहेतब्बं, तदा धम्मविचयसम्बोज्झङ्गादयो तयो अभावेत्वा पस्सद्धादीनं तिण्णं भावनेन चित्तस्स निग्गण्हना होति. यदास्स चित्तं अतिसिथिलवीरियतादीहि लीनताय पग्गहेतब्बं, तदा पस्सद्धिसम्बोज्झङ्गादयो तयो अभावेत्वा धम्मविचयादीनं तिण्णं भावनेन चित्तस्स पग्गण्हनं होति. यदास्स पञ्ञापयोगमन्दतादीहि निरस्सादं चित्तं होति, तदा तस्स चित्तस्स अट्ठसंवेगवत्थुपच्चवेक्खणादिना (अ. नि. अट्ठ. १.१.४१८) सम्पहंसनसङ्खाता संवेजना होति. यदा पनस्स एवं पटिपज्जनतो अलीनं अनुद्धतं अनिरस्सादं आरम्मणे समप्पवत्तं समथवीथिपटिपन्नञ्च चित्तं होति, तदा तस्स पग्गहनिग्गहसम्पहंसनेसु अब्यापारतासमापज्जनेन अज्झुपेक्खना होति.

तदधिमुत्तता नाम समाधिअधिमुत्तता, समाधिनिन्नपोणपब्भारताति अत्थो. एत्थाति एतिस्सं कायानुपस्सनायं.

पारिसुद्धिं पत्तुकामोति फलं अधिगन्तुकामो समापज्जितुकामो च. तत्थ सल्लक्खणाविवट्टनावसेन पठमं मग्गानन्तरफलं अधिगन्तुकामो. ततो परं सल्लक्खणवसेन फलसमापत्तिं समापज्जितुकामोपीति एवमत्थो गहेतब्बो. आवज्जनसमापज्जन…पे… वसिप्पत्तन्ति एत्थ पटिलद्धझानतो वुट्ठाय वितक्कादीसु झानङ्गेसु एकेकं आवज्जयतो भवङ्गं उपच्छिन्दित्वा उप्पन्नावज्जनानन्तरं वितक्कादीसु यथावज्जितझानङ्गारम्मणानि कामावचरजवनानि भवङ्गन्तरितानि यदा निरन्तरं पवत्तन्ति, अथस्स आवज्जनवसी सिद्धा होति. तं पन झानं समापज्जितुकामतानन्तरं सीघं समापज्जनसमत्थता समापज्जनवसी नाम. अच्छरामत्तं वा दसच्छरामत्तं वा खणं झानं ठपेतुं समत्थता अधिट्ठानवसी नाम. तथेव लहुं खणं झानसमङ्गी हुत्वा झानतो भवङ्गुप्पत्तिवसेन वुट्ठातुं समत्थता वुट्ठानवसी नाम. ‘‘एत्तकमेव खणं समापज्जिस्सामी’’ति, ‘‘एत्तकमेव खणं झानसमङ्गी हुत्वा झानतो वुट्ठहिस्सामी’’ति च पवत्तपुब्बपरिकम्मभेदेनेत्थ अधिट्ठानवुट्ठानवसियो भिन्ना, न सरूपभेदेन, या ‘‘समापत्तिकुसलता, वुट्ठानकुसलता’’ति वुच्चन्ति. पच्चवेक्खणवसी पन आवज्जनवसिया एव वुत्ता. पच्चवेक्खणवीथियञ्हि सीघं आवज्जनुप्पत्तिया आवज्जनवसी तदनन्तरानं जवनानं समुप्पत्तिया पच्चवेक्खणवसीति आवज्जनवसीसिद्धियाव पच्चवेक्खणवसी सिद्धा एव होतीति वेदितब्बा. झानङ्गानि परिग्गहेत्वाति झानचित्तसम्पयुत्तानि झानङ्गानि लक्खणादिवसेन परिग्गहेत्वा. तेसञ्च निस्सयन्ति तेसं वत्थुनिस्सयानं भूतानं निस्सयं. इदञ्च करजकायस्स वत्थुदसकस्स भूतनिस्सयत्ता सुत्तन्तनयेन वुत्तं, न पट्ठाननयेन. न हि कलापन्तरगतानि भूतानि कलापन्तरगतानं भूतानं निस्सयपच्चया होन्ति, सुत्तन्तनयेन पन उपनिस्सयपच्चयोति वेदितब्बानि. पट्ठाने हि असङ्गहिता सब्बे पच्चया सुत्तन्तिकनयेन उपनिस्सयपच्चये सङ्गय्हन्तीति वेदितब्बं. तंनिस्सितरूपानीति उपादारूपानि. यथापरिग्गहितरूपवत्थुद्वारारम्मणं वाति एत्थ यथापरिग्गहितकेसादिरूपारम्मणं ततो पुब्बे वुत्तनयवत्थारम्मणञ्च तन्निस्सयकरजकायपअग्गहमुखेन उपट्ठितचक्खादिद्वारञ्च ससम्पयुत्तधम्मविञ्ञाणं वाति योजेतब्बं. कम्मारगग्गरीति कम्मारानं अग्गिधमनभस्ता. तज्जन्ति तदनुरूपं. तस्साति नामरूपस्स. तं दिस्वाति अविज्जातण्हादिपच्चयं दिस्वा. कङ्खं वितरतीति अहोसिं नु खो अहं अतीतमद्धानन्तिआदिनयप्पवत्तं (म. नि. १.१८; सं. नि. २.२०) सोळसवत्थुकं विचिकिच्छं अतिक्कमति. कलापसम्मसनवसेनाति यं किञ्चि रूपं अतीतानागतपच्चुप्पन्नन्तिआदिना (म. नि. १.३६१; ३.८६, ८९; अ. नि. ४.१८१) पञ्चसु खन्धेसु अतीतादिकोट्ठासं एकेककलापतो गहेत्वा अनिच्चादिवसेन सम्मसनं कलापसम्मसनं, तस्स वसेन. पुब्बभागेति पटिपदाञाणदस्सनविसुद्धिपरियापन्नाय उदयब्बयानुपस्सनाय पुब्बभागे. ओभासादयोति ओभासो ञाणं पीति पस्सद्धि सुखं अधिमोक्खो पग्गहो उपेक्खा उपट्ठानं निकन्ति च. तत्थ अधिमोक्खोति सद्धा. उपट्ठानन्ति सति. उपेक्खाति तत्रमज्झत्तता. एत्थ च ओभासादयो नव निकन्तिसङ्खाततण्हुपक्किलेसवत्थुताय उपक्किलेसा वुत्ता, निकन्ति पन उपक्किलेसताय तब्बत्थुताय च. निब्बिन्दन्तो आदीनवानुपस्सनापुब्बङ्गमाय निब्बिदानुपस्सनाय निब्बिन्दन्तो. मुञ्चितुकम्यतापटिसङ्खानुपस्सनासङ्खारुपेक्खानुलोमञाणानं चिण्णपरियन्ते उप्पन्नगोत्रभुञाणानन्तरं उप्पन्नेन मग्गञाणेन सब्बसङ्खारेसु विरज्जन्तो विमुच्चन्तो. फलक्खणे हि विमुत्तो नाम वुच्चति, मग्गक्खणे विमुच्चन्तोति. एकूनवीसतिभेदस्साति चतुन्नं मग्गवीथीनं अनन्तरं पच्चेकं उप्पज्जन्तस्स मग्गफलनिब्बानपहीनावसिट्ठकिलेसानं पञ्चन्नं पच्चवेक्खितब्बानं वसेन एकूनवीसतिभेदस्स. अरहतो हि अवसिट्ठकिलेसाभावेन एकूनवीसतिता. अस्साति आनापानकम्मट्ठानिकस्स.

सप्पीतिके द्वे झानेति पीतिसहगतानि चतुक्कनये द्वे पठमदुतियज्झानानि. तस्साति तेन योगिना. समापत्तिक्खणेति समापन्नक्खणे. आरम्मणतोति पटिभागारम्मणग्गहणमुखेन पीति पटिसंविदिता होति, आरम्मणस्स पटिसंविदितत्ता. आरम्मणे हि विदिते तब्बिसया चित्तचेतसिका धम्मा सयं अत्तनो पटिसंविदिता नाम होति सलक्खणतो सामञ्ञलक्खणतो च पच्छा गहणे सन्देहाभावतो. विपस्सनाक्खणेति विपस्सनापञ्ञाय विसयतो दस्सनक्खणे. एवं पीतिं अनिच्चादिवसेन गहणमेव असम्मोहतो पीतिपटिसंवेदनं नाम.

दीघं अस्सासवसेनाति दीघस्स अस्सासस्स आरम्मणभूतस्स वसेन, पजानतो सा पीति पटिसंविदिता होतीति सम्बन्धो. चित्तस्स एकग्गतं अविक्खेपं पजानतोति झानपरियापन्नं अविक्खेपापन्नं नाम चित्तस्सेकग्गतं तंसम्पयुत्ताय पञ्ञाय पजानतो. यथेव हि आरम्मणमुखेन पीति पटिसंविदिता होति, एवं तंसम्पयुत्तधम्मापि पटिसंविदिता एव होन्तीति. सति उपट्ठिता होतीति दीघं अस्सासवसेन झानसम्पयुत्ता सति तस्स आरम्मणे उपट्ठिता तदारम्मणज्झानेपि उपट्ठिता नाम होतीति. दीघं पस्सासवसेनातिआदीसुपि इमिनाव नयेन अत्थो वेदितब्बो. एवं दस्सितं पीतिपटिसंवेदनं आरम्मणतो असम्मोहतो च विभागतो दस्सेतुं आवज्जतोतिआदि वुत्तं. तत्थ आवज्जतोति झानं आवज्जन्तस्स. सा पीतीति सा झानपरियापन्ना पीति. जानतोति समापन्नक्खणे आरम्मणमुखेन जानतो, तस्स सा पीति पटिसंविदिता होतीति सम्बन्धो. पस्सतोति दस्सनभूतेन ञाणेन झानतो वुट्ठाय पस्सन्तस्स. पच्चवेक्खतोति झानं पच्चवेक्खन्तस्स. चित्तं अधिट्ठहतोति ‘‘एत्तकं वेलं झानसमङ्गी भविस्सामी’’ति झानचित्तं अधिट्ठहन्तस्स. एवं पञ्चन्नं वसिभावानं वसेन झानस्स पजाननमुखेन आरम्मणतो पीतिया पटिसंवेदना दस्सिता. अधिमुच्चतोति सद्दहन्तस्स, समथविपस्सनावसेनाति अधिप्पायो. वीरियं पग्गण्हतोतिआदीसुपि एसेव नयो. अभिञ्ञेय्यन्ति विसिट्ठाय पञ्ञाय जानितब्बं चतुसच्चं विपस्सनापञ्ञापुब्बङ्गमाय मग्गपञ्ञाय अभिजानतोतिआदि योजना. एवं परिञ्ञेय्यन्तिआदीसुपि परिजानतोतिआदिना योजना वेदितब्बा. तत्थ परिञ्ञेय्यन्ति दुक्खसच्चं. अवसेसपदानीति सुखपटिसंवेदी चित्तसङ्खारपटिसंवेदीति पदानि.

वेदनादयोति आदि-सद्देन सञ्ञा गहिता, तेनाह ‘‘द्वे खन्धा’’ति. विपस्सनाभूमिदस्सनत्थन्ति कायिकसुखादिसीसेन पकिण्णकसङ्खारदस्सनतो वुत्तं समथे कायिकसुखाभावतो. सोति पस्सम्भनपरियायेन वुत्तो निरोधो. वुत्तनयेनाति इमस्स हि भिक्खुनो पुब्बे अपरिग्गहितकालेतिआदिना (पारा. अट्ठ. २.१६५) कायसङ्खारे वुत्तनयेन. पीतिसीसेन वेदना वुत्ताति पीतिअपदेसेन वेदना वुत्ता, सुखग्गहणतो वेदनानुपस्सनापसङ्गतोति अधिप्पायो. द्वीसु चित्तसङ्खारपदेसूति ‘‘चित्तसङ्खारपटिसंवेदी पस्सम्भयं चित्तसङ्खार’’न्ति इमेसु द्वीसु कोट्ठासेसु. सञ्ञासम्पयुत्ता वेदनाति वेदनानुपस्सनाभावतो वुत्तं. चित्तपटिसंवेदिता वेदितब्बाति आरम्मणतो असम्मोहतोतिआदिना वुत्तनयं सन्धाय वुत्तं. चित्तन्ति झानसम्पयुत्तं विपस्सनासम्पयुत्तञ्च चित्तं. आमोदेतीति सम्पयुत्ताय पीतिया झानविसयाय मोदेति. विपस्सनाक्खणेतिआदिना वुत्तभङ्गानुपस्सनक्खणे.

आनापानस्सतिसमाधिकथावण्णनानयो निट्ठितो.

१६७. यदिपि अरिया नेव अत्तनाव अत्तानं अञ्ञमञ्ञं वा जीविता वोरोपेन्ति, नापि परेहि समादपेन्ति, तथापि यथावुत्तेहि तीहि पकारेहि मतानं पुथुज्जनानं अन्तरे मिगलण्डिकेन मारितानं अरियपुग्गलानम्पि अत्थिताय ‘‘अरियपुग्गलमिस्सकत्ता’’ति वुत्तं. अथ वा पुथुज्जनकाले अत्तनाव अत्तानं घातेत्वा मरणसमये विपस्सनं वड्ढेत्वा अरियमग्गं पटिलभित्वा मतानम्पि सब्भावतो एवं वुत्तन्ति गहेतब्बं.

पदभाजनीयवण्णना

१७२. ब्यञ्जने आदरं अकत्वाति जानित्वा सञ्जानित्वातिआदिना ब्यञ्जनानुरूपं अवुत्तत्ता वुत्तं. पाणोति जानन्तोति इदं मनुस्सोति अजानित्वापि केवलं सत्तसञ्ञाय एव पाराजिकभावदस्सनत्थं वुत्तं. वधकचेतनावसेन चेतेत्वाति ‘‘इमं मारेमी’’ति वधकचेतनाय चिन्तेत्वा. पकप्पेत्वाति ‘‘वधामि न’’न्ति एवं चित्तेन परिच्छिन्दित्वा. अभिवितरित्वाति सन्निट्ठानं कत्वा, तेनाह ‘‘निरासङ्कचित्तं पेसेत्वा’’ति. सिखाप्पत्तो अत्थोति सञ्चिच्चाति पुब्बकालकिरियावसेन वुत्तस्सपि वीतिक्कमभूतस्स अपरकालकिरियायुत्तदस्सनेन कोटिप्पत्तो अत्थो. जातिउण्णा नाम तदहुजातएळकस्स लोमं. एवं वण्णप्पटिभागन्ति एवं वण्णसण्ठानं. ततो वा उद्धन्ति दुतियसत्ताहादीसु अब्बुदादिभावप्पत्तं सन्धाय वुत्तं. परिहीनवेगस्स सन्तानस्स पच्चयो होतीति सहकारीपच्चयो होति, न जनको. कम्ममेव हि खणे खणे उप्पज्जमानानं कम्मजरूपानं जनकपच्चयो, तञ्च पवत्तियं पुब्बे उप्पज्जित्वा ठितं अनुपहतं चतुसन्ततिरूपं सहकारीपच्चयं लभित्वाव कातुं सक्कोति, न अञ्ञथा, येन केनचि विरोधिपच्चयेन निरुद्धचक्खादिप्पसादानं पुग्गलानं विज्जमानम्पि कम्मं चक्खादिकं जनेतुं न सक्कोतीति सिद्धमेव होति.

अतिपातेन्तोति अतिपातेन्तो विनासेन्तो. वुत्तपकारमेवाति जीवितिन्द्रियातिपातनविधानं वुत्तप्पकारमेव. सरसेनेव पतनसभावस्स सणिकं पतितुं अदत्वा अतीव पातनं सीघपातनं अतिपातो, पाणस्स अतिपातो पाणातिपातो. आथब्बणिकाति अथब्बणवेदिनो. अथब्बणन्ति अथब्बणवेदविहितं. मन्तं पयोजेन्तीति अलोणभोजनदब्बसयनसुसानगमनादीहि पयोगेहि मन्तं परिवत्तेन्ति, तेन यथिच्छितपाणवधादिफलं उपपज्जति, तस्मा तं कायवचीकम्मेसु पविट्ठं. ईतिन्ति पीळं. उपद्दवन्ति ततो अधिकतरं पीळं. पज्जरकन्ति विसमज्जरं. सूचिकन्ति सूचीहि विय विज्झमानं सूलं. विसूचिकन्ति ससूलं आमातिसारं. पक्खन्दियन्ति रत्तातिसारं. विज्जं परिवत्तेत्वाति गन्धारविज्जादिकं अत्तनो विज्जं कतूपचारं मन्तपठनक्कमेन परिजप्पित्वा. तेहीति तेहि वत्थूहि. पयोजनन्ति पवत्तनं. अहो वतायन्ति अयं तं कुच्छिगतं. गब्भन्ति इदं कुच्छिगतं गब्भं. कुलुम्बस्साति गब्भस्स, कुलस्सेव वा, कुटुम्बस्साति वुत्तं होति. भावनामयिद्धियाति अधिट्ठानिद्धिं सन्धाय वुत्तं. तं तेसं इच्छामत्तन्ति सुत्तत्थतो न समेतीति अधिप्पायो. अथब्बणिद्धिवसेनेव हि सुत्ते ‘‘इद्धिमा चेतोवसिप्पत्तो’’ति वुत्तं, न भावनामयिद्धिवसेनाति दट्ठब्बं.

इतरथाति परियेसेय्याति पदस्स गवेसनमत्तमेव यथारुतवसेन अत्थो सिया, तदा परियिट्ठमत्तेन परियेसित्वा सत्थादीनं लद्धमत्तेनाति अत्थो. ससन्ति हिंसन्ति एतेनाति सत्थन्ति वधोपकरणस्स पासाणरज्जुआदिनो सब्बस्सापि नामन्ति आह लगुळातिआदि. लगुळन्ति मुग्गरस्सेतं अधिवचनं. सत्थसङ्गहोति मातिकायं सत्थहारकन्ति एत्थ वुत्तसत्थसङ्गहो. परतो वुत्तनयत्ताति परतो निगमनवसेन वुत्तस्स दुतियपदस्स पदभाजने वुत्तनयत्ता. चित्तसद्दस्स अत्थदीपनत्थं वुत्तोति चित्त-सद्दस्स विचित्तादिअनेकत्थविसयत्ता इतरेहि निवत्तेत्वा विञ्ञाणत्थं नियमेतुं वुत्तो.

१७४. कम्मुना बज्झतीति पाणातिपातकम्मुना बज्झति, तं कम्ममस्स सिद्धन्ति अत्थो. उभयथापीति उद्दिसकानुद्दिसकवसेन. पच्छा वा तेन रोगेनाति एतेन अनागतम्पि जीवितिन्द्रियं आरब्भ पाणातिपातस्स पवत्तिं दस्सेति. एवञ्च ‘‘यदा सक्कोति, तदा तं जीविता वोरोपेही’’ति आणत्तिया चिरेन समिद्धियम्पि आणत्तिक्खणेयेव पाणातिपातो. ओपातखणनादिथावरपयोगेसु पयोगकरणतो पच्छा गहितपटिसन्धिकस्सापि सत्तस्स मरणे पाणातिपातो च अनागतारम्मणो उपपन्नो होति. यं पन सिक्खापदविभङ्गे ‘‘पञ्च सिक्खापदानि पच्चुप्पन्नारम्मणायेवा’’ति वुत्तं, तं पाणातिपातादितो विरतिं सन्धाय वुत्तं, न पाणातिपातादिन्ति गहेतब्बं. अञ्ञचित्तेनाति अमारेतुकामताचित्तेन. दुतियप्पहारेन मरतीति पठमप्पहारं विना दुतियेनेव मरतीति अत्थो. पठमप्पहारेनेवाति पठमप्पहारसमुट्ठापकचेतनाक्खणेयेवाति अत्थो. किञ्चापि पठमप्पहारो सयमेव न सक्कोति मारेतुं, दुतियं पन लभित्वा सक्कोन्तो जीवितविनासहेतु होति, तस्मा पठमप्पहारं विना मरणस्स असिद्धत्ता ‘‘पयोगो तेन च मरण’’न्ति इमिना संसन्दनतो पठमप्पहारेनेव कम्मबद्धो युत्तो, न दुतियेन तस्स अञ्ञचित्तेन दिन्नत्ता. यथा चेत्थ, एवं अञ्ञेन पुग्गलेन दुतियप्पहारदानादीसु विय. यदि पन दुतियप्पहारदायकस्सापि पुग्गलस्स वधकचेतना अत्थि, तस्सापि अत्तनो पयोगेनापि मतत्ता पयोगक्खणे पाणातिपातोति वेदितब्बं.

कम्मापत्तिब्यत्तिभावत्थन्ति आनन्तरियादिकम्मविभागस्स पाराजिकादिआपत्तिविभागस्स च पाकटभावत्थं. ‘‘एळकं मारेमी’’ति विपरीतग्गहणेपि ‘‘इम’’न्ति यथानिपन्नस्सेव परमत्थतो गहितत्ता यथावत्थुकं कम्मबद्धो होतियेवाति आह इमं वत्थुन्तिआदि. घातको च होतीति पाणातिपातकम्मेन बद्धोति अत्थो. मातादिगुणमहन्ते आरब्भ पवत्तवधकचेतनाय महासावज्जताय वुत्तं ‘‘इध पन चेतना दारुणा होती’’ति.

लोहितकन्ति लोहितमक्खितं. कम्मं करोन्तेति युद्धकम्मं करोन्ते. यथाधिप्पायं गतेति योधं विज्झित्वा पितरि विद्धे, योधं पन अविज्झित्वा केवलं पितरि विद्धेपि विसङ्केतो नत्थियेव पितरिपि वधकचित्तस्स अत्थिताय, केवलं योधे विद्धेपि एसेव नयो. आनन्तरियं पन नत्थीति पितुविसयं पाणातिपातकम्मं नत्थीति अत्थो.

एवं विज्झाति एवं पादेहि भूमियं ठत्वा एवं धनुं गहेत्वा आकड्ढित्वातिआदिना विज्झनप्पकारसिक्खापनमुखेन आणापेतीति अत्थो. एवं पहराति दळ्हं असिं गहेत्वा एवं पहर. एवं घातेहीति एवं कम्मकारणं कत्वा मारेहि. तत्तका उभिन्नं पाणातिपाताति अनुद्दिसित्वा येसं केसञ्चि मारणत्थाय उभोहि पयोगस्स कतत्ता वुत्तं. सचे हि आणापको ‘‘एवं विद्धे असुको एवं मरती’’ति सञ्ञाय ‘‘एवं विज्झा’’ति आणापेति, नियमितस्सेव मरणे आणापकस्स कम्मबद्धोति वदन्ति. सचे आणत्तो ‘‘असुक’’न्ति नियमेत्वा उद्दिस्स सरं खिपति, आणापको अनियमेत्वा आणापेति, आणापकस्स येसं केसञ्चि मरणेपि कम्मबद्धो, आणत्तस्स पन नियमितमरणेयेवाति वेदितब्बं. मज्झेति हत्थिनो पिट्ठिनो मज्झे. एतेनाति अधिट्ठहित्वा आणापेतीतिआदिपाळिवचनेन. तत्थाति आणत्तिकपयोगे.

किञ्चापि किरियाविसेसो अट्ठकथासु अनागतो, पाळियं पन ‘‘एवं विज्झ, एवं पहर, एवं घातेही’’ति (पारा. १७४) किरियाविसेसस्स परामट्ठत्ता आचरियपरम्परा आगतं किरियाविसेसम्पि पाळिसंसन्दनतो गहेत्वा दस्सेन्तो अपरो नयोतिआदिमाह. विज्झनन्ति उसुसत्तिआदीहि विज्झनं. छेदनन्ति असिआदीहि हत्थपादादिच्छेदनं. भेदनन्ति मुग्गरादीहि सीसादिभेदनं द्विधाकरणं. सङ्खमुण्डकन्ति सीसकटाहे चम्मं सह केसेहि उप्पाटेत्वा थूलसक्खराहि सीसकटाहं घंसित्वा सङ्खवण्णकरणवसेन सङ्खमुण्डकम्मकरणं. एवमादीति आदि-सद्देन बिळङ्गथालिकादिं सङ्गण्हाति. उरे पहरित्वा पिट्ठियं पहरित्वा गीवायं पहरित्वातिआदिना सरीरावयवप्पदेसेसु पहरणविज्झनादिनियमोपि किरियाविसेसेयेव सङ्गय्हति अट्ठकथासु सङ्खमुण्डकादिसरीरप्पदेसविसयायपि घातनाय तत्थ पवेसितत्ता, यं पन सारत्थदीपनियं (सारत्थ. टी. पाराजिककण्ड २.१७४ पयोगकथावण्णना) पुरतो पहरित्वा मारेहीतिआदिकस्स अट्ठकथापाठस्स ‘‘पुरिमपस्सादीनम्पि वत्थुसभागतो वत्थुग्गहणेनेव गहणन्ति आह पुरतो पहरित्वातिआदी’’ति एवमधिप्पायकथनं, तं सङ्खमुण्डकादिकस्स सरीरप्पदेसे कम्मकारणाकरणस्स अट्ठकथाय किरियाविसेसविसये वुत्तत्ता न युज्जति. यथाणत्तं मुञ्चित्वा पुग्गलन्तरमारणमेव हि वत्थुविसंवादो, न पहरितुं आणत्तं सरीरप्पदेसविसंवादनं, तेनाह ‘‘वत्थुं विसं वादेत्वा…पे… ततो अञ्ञं मारेति. पुरतो पहरित्वा मारेहीति वा…पे… नत्थि कम्मबद्धो’’ति, इदं पन यथाणत्तवत्थुस्मिम्पि किरियाविसेसविसङ्केतेन कम्मबद्धाभावं दस्सेतुं वुत्तन्ति पञ्ञायति. तेन ‘‘वत्थुं अविसंवादेत्वा मारेन्ती’’ति एत्तकमेव अवत्वा ‘‘यथाणत्तिया’’ति किरियाविसेसनियमोपि दस्सितो, इतरथा यथाणत्तियाति वचनस्स निरत्थकतापत्तितो. वत्थुनिद्देसे च ‘‘वत्थूति मारेतब्बो सत्तो’’ति (पारा. अट्ठ. २.१७४) एत्तकमेव वुत्तं, न पन ‘‘यथाणत्तस्स पहरितब्बसरीरप्पदेसोपी’’ति वुत्तं. तस्मा पुरतो पहरणादिपि किरियाविसेसे एव सङ्गय्हतीति अम्हाकं खन्ति, वीमंसित्वा गहेतब्बं. वत्थुविसेसेनाति मातुआदिमतसत्तविसेसेन. कम्मविसेसोति आनन्तरियादिकम्मविसेसो. आपत्तिविसेसोति पाराजिकादिआपत्तिविसेसो.

यदा कदाचि पुब्बण्हेति आणत्तदिवसतो अञ्ञस्सपि यस्स कस्सचि दिवसस्स पुब्बण्हे. एतं गामे ठितन्ति गामो पुग्गलनियमनत्थं वुत्तो, न ओकासनियमनत्थं, तस्मा ‘‘यत्थ कत्थचि मारेति, नत्थि विसङ्केतो’’ति वुत्तं, एतेन कालोकासआवुधइअयापथकिरियाविसेसानं नियमिच्छाय असति येन केनचि पकारेन मरणमेव इच्छन्तस्स आणापकस्स मुखारुळ्हवसेन वुत्तस्स देसकालादिनियमस्स विसङ्केतेपि कम्मबद्धोयेवाति ञापितं होति. यो पन चित्तेन यत्थ कत्थचि यदा कदाचि येन केनचि पकारेन मरणमेव इच्छन्तोपि कालादिविसङ्केतेन अकुसलतो चोदनतो वा मुच्चितुकामो लेसेन कालादिनियमं करोति, तस्स मनुस्सविग्गहपाराजिकतो परियायेन अमुच्चनतो कालादिविसङ्केतेपि कम्मबद्धोवाति गहेत्वा विचारणतो गहेतब्बं, केचि पनेतं न इच्छन्ति, वीमंसितब्बं. तुण्डेनाति अग्गकोटिया. थरुनाति खग्गमुट्ठिना. एतं गच्छन्तन्ति गमनेन पुग्गलोव नियमितो, न इरियापथो, तेनाह ‘‘नत्थि विसङ्केत’’न्ति.

‘‘दीघं मारेही’’ति वुत्तेपि दीघसण्ठानानं बहुभावतो ‘‘इत्थन्नामं एवरूपञ्च दीघ’’न्ति अञ्ञेसं असाधारणलक्खणेन अनिद्दिट्ठत्ता ‘‘अनियमेत्वा आणापेती’’ति वुत्तं, तेनेवाह ‘‘यं किञ्चि तादिसं मारेमी’’ति. एत्थ च चित्तेन बहूसु दीघसण्ठानेसु एकं नियमेत्वा वुत्तेपि वाचाय अनियमितत्ता अञ्ञस्मिं तादिसे मारिते नत्थि विसङ्केतोति वदन्ति. अत्तानं मुञ्चित्वा परपाणिम्हि पाणसञ्ञितालक्खणस्स अङ्गस्स अभावतो नेवत्थि पाणातिपातोति आह ‘‘आणापको मुच्चती’’ति. अत्तानं उद्दिस्स ‘‘असुकट्ठाने निसिन्न’’न्ति ओकासनियमे तस्मिं पदेसे निसिन्नस्स यस्स कस्सचि जीवितिन्द्रियं आरब्भ वधकचित्तं उप्पज्जतीति वुत्तं ‘‘नेव वधको मुच्चति न आणापको’’ति. ओकासञ्हि नियमेत्वा निद्दिसन्तो तस्मिं ओकासे निसिन्नं मारेतुकामो होति, सयं पन तदा तत्थ नत्थि, तस्मा ओकासेन सह तत्थ निसिन्नस्सेव जीवितिन्द्रियं आरम्मणं होति, न अत्तनोति गहेतब्बं. सचे पन सयं तत्थेव निसीदित्वा अत्तनो निसिन्नट्ठानमेव नियमेत्वा ‘‘मारेही’’ति वुत्तेपि अञ्ञो तत्थ निसिन्नो मारियति, तस्सापि अत्तनोपि जीवितं आरब्भ वधकचेतना पवत्तति, परस्मिं तत्थ मारिते आणापकस्स कम्मबद्धोति गहेतब्बं. एवरूपे ठाने चित्तप्पवत्तिनियमो बुद्धविसयो, न अञ्ञेसं विसयोति आह ‘‘तस्मा एत्थ न अनादरियं कातब्ब’’न्ति.

एवं आणापेन्तस्स आचरियस्स ताव दुक्कटन्ति सचे आणत्तिको यथाधिप्पायं न गच्छति, आचरियस्स आणत्तिक्खणे दुक्कटं. सचे पन सो यथाधिप्पायं गच्छति, यं परतो थुल्लच्चयं वुत्तं, आणत्तिक्खणे तदेव होति. अथ सो अवस्सं घातेति, यं परतो ‘‘आपत्ति सब्बेसं पाराजिकस्सा’’ति (पारा. १७४) वुत्तं, ततो इमस्स आणत्तिक्खणेयेव पाराजिकं होति, न दुक्कटथुल्लच्चयानीति गहेतब्बं. तेसम्पि दुक्कटन्ति बुद्धरक्खितादीनम्पि आरोचनपच्चया दुक्कटं, इदञ्च यथाणत्तिवसेन सङ्घरक्खितस्स जीविता वोरोपने असति युज्जति, वोरोपने सति तेसम्पि आरोचनक्खणेयेव पाराजिकं. पटिग्गहितमत्तेति इदं अवस्सं पटिग्गहणसभावदीपनत्थं वुत्तं, न पटिग्गहितक्खणेयेव थुल्लच्चयन्ति दस्सनत्थं. सचे हि सो अवस्सं पटिग्गहेस्सति, कम्मं पन न निप्फादेस्सति, तदा आचरियस्स आणत्तिक्खणेयेव थुल्लच्चयं होतीति दट्ठब्बं.

मूलट्ठस्सेव दुक्कटन्ति इदं महाअट्ठकथायं आगतनयदस्सनमत्तं, न पनेतं अत्तना अधिप्पेतं, तेनाह एवं सन्तेतिआदि, एवं महाअट्ठकथायं वुत्तनयेन अत्थे सतीति अत्थो. पटिग्गहणे आपत्तियेव न सियाति वधकस्स ‘‘साधु सुट्ठू’’ति मरणपटिग्गहणे दुक्कटापत्ति नेव सिया, एवं अनोळारिकविसयेपि ताव दुक्कटं, किमङ्गं पन मरणपटिग्गहणेति दस्सनत्थं सञ्चरित्तपटिग्गहणादि निदस्सितं. ‘‘अहो वत इत्थन्नामो हतो अस्सा’’ति एवं मरणाभिनन्दनदस्सनत्थं सञ्चरित्तपटिग्गहणादिभिनन्दने दुक्कटे सति पगेव ‘‘अहं तं मारेस्सामी’’ति मरणपटिग्गहणेति अधिप्पायो. पटिग्गण्हन्तस्सेवेतं दुक्कटन्ति अवधारणेन सङ्घरक्खितस्स पटिग्गहणपच्चया मूलट्ठस्स नत्थेव आपत्तीति दस्सेति, विसङ्केतत्ता पठमं आणत्तदुक्कटमेवस्स होति. केचि पन ‘‘मूलट्ठस्सापि दुक्कटमेवा’’ति वदन्ति, तं न युत्तं एकेन पयोगेन द्विन्नं दुक्कटानं असम्भवा. पुरिमनयेति समनन्तरातीते अविसक्कियदूतनिद्देसे. एतन्ति दुक्कटं. ओकासाभावेनाति मूलट्ठस्स थुल्लच्चयस्स वुच्चमानत्ता पटिग्गण्हन्तस्स दुक्कटं न वुत्तं ओकासाभावेन, न पन आपत्तिअभावतोति अधिप्पायो.

१७५. सयं सङ्घत्थेरत्ता ‘‘उपट्ठानकाले’’ति वुत्तं. वाचाय वाचाय दुक्कटन्ति ‘‘यो कोचि मम वचनं सुत्वा इमं मारेतू’’ति इमिना अधिप्पायेन अवत्वा केवलं मरणाभिनन्दनवसेनेव वुत्तत्ता चोरापि नाम तं न हनन्तीतिआदिवाचायपि दुक्कटमेव वुत्तं. द्विन्नं उद्दिस्साति द्वे उद्दिस्स, द्विन्नं वा मरणं उद्दिस्स. उभो उद्दिस्स मरणं संवण्णेन्तस्स पयोगसमुट्ठापिकाय चेतनाय एकत्तेपि ‘‘द्वे पाणातिपाता’’ति वत्तब्बतासङ्खातं बलवभावं आपज्जित्वा पटिसन्धिपवत्तीसु महाविपाकत्ता ‘‘अकुसलरासी’’ति वुत्तं, बहू उद्दिस्स मरणसंवण्णनेपि एसेव नयो. तत्तका पाणातिपाताति यत्तका संवण्णनं सुत्वा मरिस्सन्ति, तत्तकानम्पि वत्तमानं अनागतञ्च जीवितिन्द्रियं सब्बं आलम्बित्वाव चेतनाय पवत्तनतो तत्तका पाणातिपाता होन्ति, तत्तकाहि चेतनाहि दातब्बं पवत्तिविपाकं एकाव सा चेतना दातुं सक्कोतीति अत्थो, पटिसन्धिविपाकं पन सयञ्च पुब्बापरचेतना च एकेकमेव दातुं सक्कोतीति गहेतब्बं.

१७६. येसं हत्थतोति येसं ञातकपवारितादीनं हत्थतो, इदञ्च भिक्खुनो रूपियमूलस्स अभावं सन्धाय वुत्तं, अत्तनोव धनञ्चे, सयमेव मूलं गहेत्वा मुञ्चति, मूलं पन अग्गहेत्वापि पोत्थकस्स पोत्थकसामिनो सन्तकत्तापादनमेवेत्थ पमाणन्ति गहेतब्बं. लेखादस्सनकोतूहलकाति सुन्दरक्खरं दिस्वा वा ‘‘कीदिसं नु खो पोत्थक’’न्ति वा ओलोकेतुकामा.

पाणातिपातस्स पयोगत्ताति सरीरतो पाणवियोजनस्स निट्ठापकपयोगत्ता. ओपातखणनत्थं पन कुदालादिअत्थाय अयोबीजसमुट्ठापनत्थं अकप्पियपथविं वा कुदालदण्डादीनं अत्थाय भूतगामं विकोपेन्तस्स पाचित्तियमेव. पाणातिपातपयोगत्ताभावा अदिन्नादानपुब्बपयओगे विय दुतियपरियेसनादीसुपि एत्थ दुक्कटट्ठाने दुक्कटं, मुसावादादिपाचित्तियट्ठाने पाचित्तियमेवाति गहेतब्बं. पमाणेति अत्तना सल्लक्खिते पमाणे. तच्छेत्वाति उन्नतप्पदेसं तच्छेत्वा. पंसुपच्छिन्ति सब्बन्तिमं पंसुपच्छिं. एत्तकं अलन्ति निट्ठापेतुकामताय सब्बन्तिमपयओगसाधिका चेतना सन्निट्ठापकचेतना, महाअट्ठकथायं ‘‘एकस्मिं दिवसे अवूपसन्तेनेव पयोगेन खणित्वा निट्ठापेन्तं सन्धाय सब्बन्तिमा सन्निट्ठापकचेतना वुत्ता, इतरासु पन अट्ठकथासु ‘‘इमस्मिं पतित्वा मरन्तू’’ति अधिप्पायेन एकस्मिं दिवसे किञ्चि खणित्वा अपरस्मिम्पि दिवसे ततो किञ्चि किञ्चि खणित्वा निट्ठापेन्तं सन्धाय वुत्तन्ति एवं अट्ठकथानं अञ्ञमञ्ञविरोधो ञातब्बो. अत्तनो धम्मतायाति अजानित्वा, पक्खलित्वा वा. अरहन्तापि सङ्गहं गच्छन्तीति अञ्ञेहि पातियमानानं अमरितुकामानम्पि अरहन्तानं मरणं सम्भवतीति वुत्तं. पुरिमनयेति ‘‘मरितुकामा इध मरिस्सन्ती’’ति वुत्तनये. विसङ्केतोति मरितुकामानं मारेतुकामानञ्च उद्दिस्स खतत्ता अमरितुकामानं मरणे कम्मबद्धो नत्थीति अत्थो.

तत्थ पतितं बहि नीहरित्वाति इदं तत्थ पतनपच्चया मरणस्स पवत्तत्ता वुत्तं. आवाटे पतित्वा थोकं चिरायित्वा गच्छन्तं गहेत्वा मारिते तत्थ पतितरोगेन पीळितस्स गच्छतो पक्खलित्वा पासाणादीसु पतनेनापि मरणेपि ओपातखणको न मुच्चतीति वेदितब्बं. अमरितुकामा वाति अधिप्पायस्स सम्भवतो ओपपातिके उत्तरितुं असक्कुणित्वा मतेपि पाराजिकं वुत्तं. ‘‘निब्बत्तित्वा’’ति वुत्तत्ता पतनं न दिस्सतीति चे? तत्थस्स निब्बत्तियेव पतनन्ति नत्थि विरोधो. यस्मा मातुया पतित्वा परिवत्तितलिङ्गाय मताय सो मातुघातको होति, न केवलं मनुस्सपुरिसघातको, तस्मा पतितस्सेव वसेन आपत्तीति अधिप्पायेन ‘‘पतनरूपं पमाण’’न्ति वुत्तं, इदं पन अकारणं ‘‘लिङ्गे परिवत्तेपि एकसन्तानत्तस्स अविगतत्ता. मनुस्सभूतं मातरं वा पितरं वा अपि परिवत्तलिङ्गं जीविता वोरोपेन्तस्स कम्मं आनन्तरिय’’न्ति हि अट्ठकथायं वुत्तं. येन पन सभावेन सत्ता जायन्ति, तेनेव मरन्ति, सोव तेसं रूपन्तरग्गहणेपि सभावोति ‘‘मरणरूपमेव पमाणं, तस्मा पाचित्तिय’’न्ति वुत्तो. पच्छिमो वादो पमाणं, एवं सन्ते पाळियं ‘‘यक्खो वा पेतो वा तिरच्छानगतमनुस्सविग्गहो वा तस्मिं पतति, आपत्ति दुक्कटस्स. पतिते दुक्खा वेदना उप्पज्जति, आपत्ति दुक्कटस्स. मरति, आपत्ति थुल्लच्चयस्सा’’ति कस्मा वुत्तन्ति चे? नायं दोसो. ‘‘यक्खो वा पेतो वा’’ति हि पठमं सकरूपं दस्सेत्वा रूपन्तरं गहेत्वापि ठितेयेव यक्खपेते दस्सेतुं ‘‘तिरच्छानगतमनुस्सविग्गहो वा’’ति वुत्तं. तस्मा तिरच्छानगतविग्गहो मनुस्सविग्गहो वा यक्खो वा पेतो वाति एवमेत्थ योजना कातब्बा. केचि पन ‘‘मनुस्सविग्गहेन ठिततिरच्छानगतानं आवेणिकं कत्वा थुल्लच्चयं वुत्तं विय दिस्सती’’ति वदन्ति, तं न युत्तं तिरच्छानो वा मनुस्सविग्गहोति वत्तब्बतो, अट्ठकथासु च इमस्स विसेसस्स अवुत्तत्ता. यक्खपेतरूपेन मतेपि एसेव नयोति इमिना मरणरूपस्सेव पमाणत्ता थुल्लच्चयं अतिदिसति.

मुधाति अमूलेन. सो निद्दोसोति तेन तत्थ कतपयोगस्स अभावतो, यदि पन सोपि तत्थ किञ्चि करोति, न मुच्चति एवाति दस्सेन्तो एवं पतितातिआदिमाह. तत्थ एवन्ति एवं मया कतेति अत्थो. न नस्सिस्सन्तीति अदस्सनं न गमिस्सन्ति, न पलायिस्सन्तीति अधिप्पायो. सुउद्धरा वा भविस्सन्तीति इदं गम्भीरस्स ओपातस्स पूरणे पयोजनदस्सनं. उत्ताने कते ओपाते सीघं अम्हेहि गहेत्वा मारेतुं सुउद्धरा भविस्सन्तीति अधिप्पायो. विप्पटिसारे उप्पन्नेति मूलट्ठं सन्धाय वुत्तं. यदि पन पच्छिमोपि लभित्वा तत्थ वुत्तप्पकारं किञ्चि कत्वा पुन विप्पटिसारे उप्पन्ने एवं करोति, तस्सापि एसेव नयो. जातपथवी जाताति ईदिसे पुन अञ्ञेन ओपाते खते तदा मुच्चतीति दस्सनत्थं वुत्तं, जातपथवीसदिसं कत्वा पुन सुट्ठु कोट्टेत्वा दळ्हतरं पूरितेपि मुच्चतियेवाति गहेतब्बं.

थद्धतरन्ति थिरकरणत्थं अपरापराय पासयट्ठिया सद्धिं बन्धित्वा वा तमेव वा सिथिलभूतपासं थद्धतरं बन्धित्वा ठपेति. खाणुकन्ति पासयट्ठिबन्धनखाणुकं. तत्थजातकयट्ठिं छिन्दित्वा मुच्चतीति इदं अरञ्ञे यथाठितमेव दण्डं मूले अच्छिन्दित्वा पासबन्धनयोग्गं कत्वा ठपितत्ता तत्थ अञ्ञोपि कोचि पासं बन्धेय्य, मूलट्ठो न मुच्चति, तं पन मूलेपि छिन्दित्वा खण्डाखण्डं कत्वा मुच्चतीति दस्सनत्थं वुत्तं. रज्जुकेति वाकेहि एकवारं वट्टितरज्जुके. सयं वट्टितन्ति तनुकवट्टितं दिगुणतिगुणतापादनेन अत्तना वट्टितं. उब्बट्टेत्वाति पाकतिकं कत्वा. गोपेन्तोपीति हीरं हीरं कत्वा गोपेन्तोपि.

१७७. आलम्बनरुक्खो वाति तत्थजातकं सन्धाय वुत्तं. तदत्थमेव कत्वाति मारणत्थमेव अयोबीजसमुट्ठापनादिना वासिआदिं सत्थं कारेत्वा. पाकतिकन्ति अञ्ञेहि कतं पकतिसत्थमेव लभित्वा मूलट्ठेन ठपितं होतीति अत्थो. मुच्चतीति मूलट्ठो मुच्चति. विसमण्डलन्ति मञ्चपीठादीसु आलित्तं विसमण्डलं.

वत्वा असिं उपनिक्खिपतीति एत्थ मुखेन अवत्वा मनसाव चिन्तेत्वा उपनिक्खिपनेपि एसेव नयो. पुरिमनयेनाति येसं हत्थतो मूलं गहितन्तिआदिना. विसभागरोगो नाम कुट्ठादिविरूपभावतो, गण्डपीळकादि वा जीवितप्पवत्तिया पच्चनीकत्ता.

१७८. मनापियेपि एसेव नयोति एतेन मनापियं रूपं उपसंहरतीति एत्थ यं वा मनापरूपं, तस्स समीपे ठपेति, अत्तना वा मनापियेन रूपेन समन्नागतो तिट्ठतीतिआदि योजेतब्बन्ति दस्सेति. अलङ्करित्वा उपसंहरतीति ‘‘अलाभकेन सुस्सित्वा मरतू’’ति इमिना अधिप्पायेन उपसंहरति, तेनेव ‘‘सचे उत्तसित्वा मरति, विसङ्केतो’’ति वुत्तं. अलाभकेन सुस्सित्वा मरतीति एत्थ पाराजिकोति पाठसेसो दट्ठब्बो. महाकच्छु नाम वल्लिफलविसेसो, यस्स मज्जारपादस्सेव सण्ठानं दुक्खसम्फस्सानि सुखुमलोमानि च होन्ति. हंसपुप्फन्ति हंसादीनं पक्खलोमं सन्धाय वदन्ति. अत्तनो धम्मताय मरति, अनापत्तीति पाराजिकं सन्धाय वुत्तं दुक्कटा न मुच्चनतो.

१७९. असञ्चिच्चाति इदं मरणसंवत्तनिकउपक्कमस्स असल्लक्खणं सन्धाय वुत्तन्ति आह इमिना उपक्कमेनातिआदि. अजानन्तस्साति इदं पन मरणसंवत्तनिकविसादिउपक्कमकरणस्स अजाननं सन्धाय वुत्तन्ति आह इमिना अयं मरिस्सतीतिआदि. न मरणाधिप्पायस्साति इदं दुक्खुप्पादकं उपक्कमन्ति जानन्तस्सापि मरणाधिप्पायस्स अभावं सन्धाय वुत्तन्ति आह मरणं अनिच्छन्तस्सातिआदि. अनुप्पबन्धाभावाति दोमनस्सवीथीनं निरन्तरप्पवत्तिअभावा.

पदभाजनीयवण्णनानयो निट्ठितो.

विनीतवत्थुवण्णना

१८०. वोहारवसेनाति पुब्बभागवोहारवसेन, मरणाधिप्पायस्स सन्निट्ठापकचेतनाक्खणे करुणाय अभावतो कारुञ्ञेन पासे बद्धसूकरमोचनं (पारा. १५३) विय न होतीति अधिप्पायो. ‘‘यथायुना’’ति वुत्तमेवत्थं ‘‘यथानुसन्धिना’’ति परियायन्तरेन वुत्तं. हेट्ठा किस्मिञ्चि विज्जमाने साटकं वलिं गण्हातीति आह ‘‘यस्मिं वलि न पञ्ञायती’’ति. पटिवेक्खणञ्चेतं गिहीनं सन्तके एवाति दट्ठब्बं. पाळियं मुसले उस्सितेति अञ्ञमञ्ञं उपत्थम्भेत्वा द्वीसु मुसलेसु भित्तिं अपस्साय ठपितेसूति अत्थो. उदुक्खलभण्डिकन्ति उदुक्खलत्थाय आनीतं दारुभण्डं. परिबन्धन्ति भोजनपरिबन्धं, भोजनन्तरायन्ति वुत्तं होति.

१८१. अग्गकारिकन्ति एत्थ कारिक-सद्दस्स भाववचनत्ता ‘‘अग्गकिरिय’’न्ति अत्थं वत्वापि यस्मा किरियं दातुं न सक्का, तस्मा दानसङ्खाताय अग्गकिरियाय युत्तपिण्डपातमेव इध उपचारयुत्तिया अग्गकिरियाति गहेतब्बन्ति आह पठमं लद्धपिण्डपातन्तिआदि.

१८२-३. दण्डमुग्गरनिखादनवेमादीनं वसेनाति एत्थ दण्डो नाम दीघदण्डो. मुग्गरो नाम रस्सो. वेमं नाम तन्तवायानं वत्थवायनउपकरणं, येन वीतं तन्तं घट्टेन्ति. विभत्तिब्यत्तयेनाति विभत्तिविपरिणामेन. विसेसाधिगमोति समाधि विपस्सना च. विसेसाधिगमन्ति लोकुत्तरधम्मपटिलाभं. ब्याकरित्वाति आरोचेत्वा, इदञ्च विसेसस्स अधिगतभावदस्सनत्थं वुत्तं. अधिगतविसेसा हि दिट्ठानुगतिआपज्जनत्थं लज्जीभिक्खूनं अवस्सं अधिगमं ब्याकरोन्ति, अधिगतविसेसेन पन अब्याकरित्वापि आहारं उपच्छिन्दितुं न वट्टति, अधिगमन्तरायविनोदनत्थमेव आहारूपच्छेदस्स अनुञ्ञातत्ता तदधिगमे सो न कातब्बोव. किं पनाधिगमं आरोचेतुं वट्टतीति आह सभागानन्तिआदि. भण्डकं वा धोवन्ताति चीवरं वा धोवन्ता. धोवनदण्डकन्ति चीवरधोवनदण्डं.

१८५. मद्दापेत्वा पातेति, विसङ्केतोति यथाणत्तिया अकतत्ता वुत्तं, यदि पन आणापको मद्दनम्पि मद्दापनम्पि सन्धाय वोहारवसेन ‘‘मद्दित्वा पातेही’’ति वदति, विसङ्केतो नत्थीति वेदितब्बं. ‘‘मरणवण्णं वा संवण्णेय्या’’ति (पारा. १७१) वुत्तत्ता आह ‘‘परियायो नाम नत्थी’’ति, परियायेन आपत्तिमोक्खो न होतीति अधिप्पायो. अविजायनत्थाय गब्भग्गहणतो पुरेतरमेव भेसज्जं देन्तस्स कुच्छियं उप्पज्जित्वा गब्भो विनस्सतीति इमिना अधिप्पायेन दिन्ने तथामरन्तानं वसेन कम्मबद्धो, कुच्छियं न उप्पज्जिस्सतीति इमिना अधिप्पायेन दिन्ने उप्पज्जित्वा मरतु वा मा वा, नेवत्थि कम्मबद्धो.

सहधम्मिकानन्ति एकस्स सत्थु सासने सहसिक्खमानधम्मानं, सहधम्मे वा सिक्खापदे सिक्खनभावेन नियुत्तानं. समसीलसद्धानन्तिआदिना दुस्सीलानं भिन्नलद्धिकानञ्च अकातुम्पि लब्भतीति दस्सेति. ञातकपवारितट्ठानतोति अत्तनो तेसं वा ञातकपवारितट्ठानतो. अरियेहि अकता अयुत्तवसेन अकतपुब्बा विञ्ञत्ति अकतविञ्ञत्ति.

पटियादियतीति सम्पादियति. अकातुं न वट्टतीति एत्थ दुक्कटं वदन्ति, अयुत्ततावसेनेव पनेत्थ अकरणपटिक्खेपो युत्तो, न आपत्तिवसेनाति गहेतब्बं. याव ञातका पस्सन्तीति याव तस्स ञातका पस्सन्ति.

पितुभगिनी पितुच्छा. मातुभाता मातुलो. नप्पहोन्तीति कातुं न सक्कोन्ति. न याचन्तीति लज्जाय न याचन्ति. ‘‘आभोगं कत्वा’’ति वुत्तत्ता अञ्ञथा देन्तस्स आपत्तियेव. केचि पन ‘‘आभोगं अकत्वापि दातुं वट्टती’’ति वदन्ति, तं न युत्तं भेसज्जकरणस्स पाळियं ‘‘अनापत्ति भिक्खु पाराजिकस्स, आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति (पारा. १८७) एवं अन्तरापत्तिदस्सनवसेन सामञ्ञतो पटिक्खित्तत्ता, अट्ठकथायं अवुत्तप्पकारेन करोन्तस्स सुत्तेनेव आपत्ति सिद्धाति दट्ठब्बा, तेनेव अट्ठकथायम्पि ‘‘तेसञ्ञेव सन्तक’’न्तिआदि वुत्तं. अञ्ञेसन्ति असालोहितानं, तेनाह एतेसं पुत्तपरम्परायातिआदि. कुलपरिवट्टोति कुलस्मिं ञातिपरम्परा. भेसज्जं करोन्तस्साति यथावुत्तविधिना करोन्तस्स, ‘‘तावकालिकं दस्सामी’’ति आभोगं अकत्वा देन्तस्सापि पन अन्तरापत्ति दुक्कटं विना मिच्छाजीवं वा कुलदूसनं वा न होतियेव, तेनाह – ‘‘वेज्जकम्मं वा कुलदूसकापत्ति वा न होती’’ति. ञातकानञ्हि सन्तकं याचित्वापि गहेतुं वट्टति, तस्मा तत्थ कुलदूसनादि न सिया. सब्बपदेसूति ‘‘चूळमातुया’’तिआदीसु सब्बपदेसु.

उपज्झायस्स आहरामाति इदं उपज्झायेन ‘‘मम ञातकानं भेसज्जं आहरथा’’ति आणत्तेहि कत्तब्बविधिदस्सनत्थं वुत्तं, इमिना च सामणेरादीनं अपच्चासायपि परजनस्स भेसज्जकरणं न वट्टतीति दस्सेति. वुत्तनयेन परियेसित्वाति इमिना ‘‘भिक्खाचारवत्तेन वा’’ति इमिना, ‘‘ञातिसामणेरेही’’ति इमिना च वुत्तमत्थं अतिदिसति. अपच्चासीसन्तेनाति आगन्तुकचोरादीनं करोन्तेनापि ‘‘मनुस्सा नाम उपकारका होन्ती’’ति अत्तनो तेहि लाभं अपत्थयन्तेन. पच्चासाय करोन्तस्स पन वेज्जकम्मकुलदूसनादिदोसो होतीति अधिप्पायो. ‘‘एवं उपकारे कते सासनगुणं ञत्वा पसीदन्ति, सङ्घस्स वा उपकारका होन्ती’’ति करणे पन दोसो नत्थि. केचि पन ‘‘अपच्चासीसन्तेन आगन्तुकादीनं पटिक्खित्तपुग्गलादीनम्पि दातुं वट्टती’’ति वदन्ति, तं न युत्तं कत्तब्बाकत्तब्बट्ठानविभागस्सनिरत्थकत्तप्पसङ्गतो ‘‘अपच्चासीसन्तेन सब्बेसं दातुं कातुञ्च वट्टती’’ति एत्तकमत्तस्सेव वत्तब्बतो. अपच्चासीसनञ्च मिच्छाजीवकुलदूसनादिदोसनिसेधनत्थमेव वुत्तं भेसज्जकरणसङ्खताय इमिस्सा अन्तरापत्तिया मुच्चनत्थं आगन्तुकचोरादीनं अनुञ्ञातानं दानेनेव ताय आपत्तिया मुच्चनतोति गहेतब्बं. तेनेव अपच्चासीसन्तेनापि अकातब्बट्ठानं दस्सेतुं सद्धं कुलन्तिआदि वुत्तं. पुच्छन्तीति इमिना दिट्ठदिट्ठरोगीनं परियायेनापि वत्वा विचरणं अयुत्तन्ति दस्सेति. पुच्छितस्सापि पन पच्चासीसन्तस्स परियायकथापि न वट्टतीति वदन्ति.

समुल्लपेसीति अपच्चासीसन्तो एवं अञ्ञमञ्ञं कथं समुट्ठापेसि. आचरियभागोति विनयाचारं अकोपेत्वा भेसज्जाचिक्खणेन वेज्जाचरियभागोति अत्थो. पुप्फपूजनत्थाय सम्पटिच्छियमानं रूपियं अत्तनो सन्तकत्तभजनेन निस्सग्गियमेवाति आह ‘‘कप्पियवसेन गाहापेत्वा’’ति, ‘‘अम्हाकं रूपियं न वट्टति, पुप्फपूजनत्थं पुप्फं वट्टती’’तिआदिना पटिक्खिपित्वा कप्पियेन कम्मेन गाहापेत्वाति अत्थो.

यदि ‘‘परित्तं करोथा’’ति वुत्ते करोन्ति, भेसज्जकरणं विय गिहिकम्मं विय होतीति ‘‘न कातब्ब’’न्ति वुत्तं. ‘‘परित्तं भणथा’’ति वुत्ते पन धम्मज्झेसनत्ता अनज्झिट्ठेनपि भणितब्बो धम्मो, पगेव अज्झिट्ठेनापीति ‘‘कातब्ब’’न्ति वुत्तं. चालेत्वा सुत्तं परिमज्जित्वाति इदं ‘‘परित्ताणं एत्थ पवेसेमी’’ति चित्तेन एवं कते परित्ताणा तत्थ पवेसिता नाम होतीति वुत्तं. विहारतो…पे… दुक्कटन्ति इदं अञ्ञातकगहट्ठे सन्धाय वुत्तन्ति वदन्ति. पादेसु उदकं आकिरित्वाति इदं तस्मिं देसे चारित्तवसेन वुत्तं. वुत्तञ्हि ‘‘तत्थ पाळिया निसिन्नानं भिक्खूनं पादेसु रोगवूपसमनादिअत्थाय उदकं सिञ्चित्वा परित्तं कातुं सुत्तञ्च ठपेत्वा ‘परित्तं भणथा’ति वत्वा गच्छन्ति. एवञ्हि करियमाने यदि पादे अपनेन्ति, मनुस्सा तं अवमङ्गलन्ति मञ्ञन्ति, रोगो वा न वूपसमिस्सती’’ति. तेनाह ‘‘न पादा अपनेतब्बा’’ति. मतसरीरदस्सने विय केवलं सुसानदस्सनेपि ‘‘इदं जातानं सत्तानं खयगमनट्ठान’’न्ति मरणसञ्ञा उप्पज्जतीति आह ‘‘सीवथिकदस्सने…पे… ‘मरणस्सतिं पटिलभिस्सामा’ति कम्मट्ठानसीसेन गन्तुं वट्टती’’ति. लेसकप्पं अकत्वा समुप्पन्नसुद्धचित्तेन ‘‘परिवारत्थाय आगच्छन्तू’’ति वुत्तेपि गन्तुं वट्टति.

अनामट्ठपिण्डपातोति अग्गहितअग्गो, अपरिभुत्तोति अत्थो. कहापणग्घनको होतीति इमिना दायकेहि बहुब्यञ्जनेन सम्पादेत्वा सक्कच्चं दिन्नभावं दीपेति. थालकेति सङ्घिके कंसादिमये थालके, पत्तोपि एत्थ सङ्गय्हति. न वट्टतीति इमिना दुक्कटन्ति दस्सेति. दामरिकचोरस्साति रज्जं पत्थेन्तस्स पाकटचोरस्स. अदीयमानेपि ‘‘न देन्ती’’ति कुज्झन्तीति सम्बन्धो. आमिसस्स धम्मस्स च अलाभेन अत्तनो परस्स च अन्तरे सम्भवन्तस्स छिद्दस्स च विवरस्स पटिसन्थरणं पिदहनं पटिसन्थारो, सो पन धम्मामिसवसेन दुविधो. तत्थ आमिसपटिसन्थारं सन्धाय ‘‘कस्स कातब्बो, कस्स न कातब्बो’’ति वुत्तं. ‘‘आगन्तुकस्स वा…पे… कत्तब्बो येवा’’ति सङ्खेपतो वुत्तमत्थं पाकटं कातुं आगन्तुकं तावातिआदिमाह. खीणपरिब्बयन्ति इमिना अगतिभावं कारुञ्ञभाजनतञ्च दस्सेति, तेन च तब्बिधुरानं समिद्धानं दायकादीनं आगन्तुकत्तेपि दातुं न वट्टतीति सिद्धं होति. तण्डुलादिम्हि दातब्बे सति ‘‘अवेलायं…पे… न वत्तब्बो’’ति वुत्तं. ‘‘अपच्चासीसन्तेना’’ति वत्वा पच्चासीसनप्पकारं दस्सेतुं मनुस्सा नामातिआदि वुत्तं. अननुञ्ञातानं पन अपच्चासीसन्तेनापि दातुं न वट्टति सद्धादेय्यविनिपातत्ता, पच्चासीसाय पन सति कुलदूसनम्पि होति.

उब्बासेत्वाति समन्ततो तियोजनं विलुम्पन्ते मनुस्से पलापेत्वा. वरपोत्थकचित्तत्थरणन्ति अनेकप्पकारइत्थिपुरिसादिउत्तमरूपविचित्तं अत्थरणं.

१८७. सत्तरसवग्गियेसु पुब्बे एकस्स अङ्गुलिपतोदकेन मारितत्ता सेसेसु सोळसजनेसु उदरं आरुहित्वा निसिन्नमेकं ठपेत्वा ‘‘सेसापि पन्नरस जना’’ति वुत्तं. अदूहलपासाणा वियाति अदूहले आरोपितपासाणा विय. कम्माधिप्पायाति तज्जनीयादिकम्मकरणाधिप्पाया.

आवाहेत्वाति आविसापेत्वा. रूपं कत्वा हत्थपादादीनि छिन्दन्तीति तस्मिं पिट्ठादिमये रूपे अमनुस्सं आवाहेत्वा तस्स हत्थपादादीनि छिन्दन्ति. सक्कं देवराजानं मारेय्याति इदं सम्भावनवसेन वुत्तं. न हि तादिसा महानुभावा यक्खा सत्थघातारहा होन्ति देवासुरयुद्धेपि तेसं सत्थप्पहारेन मरणाभावा.

१८८. पहारो न दातब्बोति सम्बन्धो. अमनुस्सं कोधचित्तेन पहरन्तस्स दुक्कटमेव. चिकिच्छाधिप्पायेन पहरन्तस्स अनाचारोति गहेतब्बो. तालपण्णं…पे… बन्धितब्बन्ति अमनुस्सा तालपण्णबन्धनेन पलायन्तीति कत्वा वुत्तं, इदञ्च गिहीनं वेज्जकम्मवसेन कातुं न वट्टति.

१८९. यो रुक्खेन ओत्थतोपि न मरतीतिआदीसु यं वत्तब्बं, तं भूतगामसिक्खापदट्ठकथायं सयमेव वक्खति, तं तत्थेव गहेतब्बं.

१९०. दब्बूपकरणानीति केहिचि छिन्दित्वा ठपितानि सपरिग्गहितानि सन्धाय वुत्तं. तत्थ हि ठानाचावनाभावेन विनासाधिप्पायस्स दुक्कटं वुत्तं. खिड्डाधिप्पायेनापि दुक्कटन्ति सुक्खतिणादीसु अग्गिकरणं सन्धाय वुत्तं, अल्लेसु पन कीळाधिप्पायेनपि करोन्तस्स पाचित्तियमेव. पटिपक्खभूतो, पटिमुखं गच्छन्तो वा अग्गि पटग्गि, तस्स अल्लतिणादीसुपि दानं अनुञ्ञातं, तं देन्तेन दूरतो आगच्छन्तं दावग्गिं दिस्वा विहारस्स समन्ततो एकक्खणे अदत्वा एकदेसतो पट्ठाय विहारस्स समन्ततो सणिकं झापेत्वा यथा महन्तोपि अग्गि विहारं पापुणितुं न सक्कोति, एवं विहारस्स समन्ता अब्भोकासं कत्वा पटग्गि दातब्बो, सो दावग्गिनो पटिपथं गन्त्वा एकतो हुत्वा तेन सह निब्बाति. परित्तकरणन्ति समन्ता रुक्खतिणादिच्छेदनपरिखाखणनादिआरक्खकरणं, तेनाह तिणकुटिकानं समन्ता भूमितच्छनन्तिआदि.

१९१. खेत्तमेव ओतिण्णत्ता पाराजिकन्ति द्वीसु एकस्सापि अन्तोगधत्ता ‘‘द्वीही’’ति वुत्तखेत्ते एकस्सापि ओतिण्णत्ता पाराजिकं, ‘‘द्वीहि एव मारेहि न एकेना’’ति नियमिते पन एकेनेव मारिते नत्थि पाराजिकन्ति वदन्ति, एवं द्वे एव पुरिसातिआदीसुपि. पुब्बे कतसीसच्छेदपयोगतो अञ्ञो पयोगो जीवितिन्द्रियुपच्छेदको न उपलब्भति, पठमेन पयोगेनस्स जीवितिन्द्रियं उपच्छिज्जतीति ‘‘सीसच्छेदकस्सा’’ति वुत्तं, यं पन सारत्थदीपनियं ‘‘जीवितिन्द्रियस्स अविज्जमानत्ता’’ति कारणं वुत्तं, तं अकारणं जीवितिन्द्रियसन्निस्सितचित्तसन्ततिं विना उक्खिपनसन्निरुज्झनादिवसप्पवत्तस्स गमनस्स असम्भवतो. न हि वायुवेगेन पण्णपटादयो विय कायो गच्छति, न च उक्खिपने पवत्ताव चित्तजविञ्ञत्तिआदयोव निक्खिपनादिनोपि हेतुभूताति सक्का वत्तुं विच्छिन्दित्वा पवत्तनतो. पुब्बे अनाहितवेगापि हि काचि सरीसपजाति द्विधा छिन्ना छेदनमत्ता द्वीहि विभागेहि कतिपयक्खणं द्वीसु दिसासु गच्छति, तत्थ च यस्मिं भागे हदयवत्थु तिट्ठति, तत्रट्ठं पञ्चद्वारावज्जनचित्तं द्वीसुपि भागेसु कायप्पसादे घट्टितं फोट्ठब्बं आलम्बित्वा उप्पज्जति, ततो तदारम्मणमेव यथारहमेकस्मिं भागे एकदा अञ्ञस्मिं अञ्ञदाति एवं परियायेन कायविञ्ञाणं उप्पज्जति, ततो हदयवत्थुस्मिंयेव सम्पटिच्छनादिवीथिचित्तानि भवङ्गन्तरितानि मनोद्वारवीथिविञ्ञाणानि च विञ्ञत्तिजनकानि उप्पज्जन्ति, ये हि उभयभागा गच्छन्ति वा चलन्ति वा फन्दन्ति वा. चित्तस्स पन लहुपरिवत्तिया एकक्खणे उभयभागापि चलन्ता विय उपट्ठहन्ति, सेय्यथापि नाम कुक्कुळादिनरकेसु निमुग्गसकलसरीरस्स सत्तस्स एकस्मिं खणे सकलसरीरेपि कायविञ्ञाणदुक्खं उप्पज्जमानं विय उपट्ठाति, एवंसम्पदमिदं दट्ठब्बं, ततो पन यस्मिं भागे जीवितिन्द्रियं ससेसकम्मजरूपं निरुज्झति, तत्थ कायविञ्ञाणं नप्पवत्तति, हदयवत्थुसहितभागेयेव याव जीवितिन्द्रियनिरोधा पवत्तति.

ननु नरकादीसु एकाबद्धे सरीरे सब्बत्थ परियायेन कायविञ्ञाणसमुप्पत्ति युत्ता होतु, द्विधा हुत्वा विच्छिन्ने पन भागद्वये कथन्ति? नायं दोसो. सरीरे हि एकाबद्धता नाम परमत्थधम्मब्यतिरित्ता काचि नत्थि परवादीनं अवयवीआदि विय, कम्मादिएककारणपुञ्जायत्तताय बहूनं सहुप्पत्तियेव एकाबद्धता. तत्थ च सत्थप्पहारादिविरुद्धपच्चयोपनिपातेन विभिन्नानम्पि कम्मादिएककारणानं पुञ्जायत्तता न विगच्छति, याव सा न विगच्छति, ताव अविच्छिन्नाव तत्थ विञ्ञाणप्पवत्ति. विभिन्नानं पन कम्मजरूपानं अञ्ञेसञ्च सेसतिसन्ततिरूपानञ्च उपत्थम्भनभावेन चिरं पवत्तितुं न सक्कोन्ति, याव च धरन्ति, ताव विञ्ञाणपच्चया होन्ति, विञ्ञाणेन च तेसं चलनगमनादिदेसन्तरुप्पत्ति. तस्मा कबन्धस्सपि धावक्खणे सविञ्ञाणजीवितिन्द्रियं अत्थेव, तञ्च सीसच्छेदकप्पयोगेनेव सीघं पतति, ततो अञ्ञप्पयोगस्स सरीरे विसेसुप्पादनतो पुरेतरमेव पठमेनेव किच्चनिप्फत्तितो सीसच्छेदकस्सेव कम्मबद्धोति गहेतब्बो. एवरूपानीति कबन्धवत्थुसदिसानि. इमस्स वत्थुस्साति आघातनवत्थुस्स. अत्थदीपनेति एकेन पुरिसेन पयोगेन वा मारिततासङ्खातस्स अत्थस्स दीपने.

१९२. पानपरिभोगेन वट्टतीति सम्बन्धो. एवं पन वुत्तत्ता ‘‘लोणसोवीरकं यामकालिक’’न्ति केचि वदन्ति, केचि पन ‘‘गिलानानं पाकतिकमेव, अगिलानानं पन उदकसम्भिन्न’’न्ति वुत्तत्ता ‘‘गुळं विय सत्ताहकालिक’’न्ति.

इति समन्तपासादिकाय विनयट्ठकथाय विमतिविनोदनियं

ततियपाराजिकवण्णनानयो निट्ठितो.