४. चतुत्थपाराजिकं

वग्गुमुदातीरियभिक्खुवत्थुवण्णना

१९३. अधिट्ठेमाति संविदहाम. इरियापथं सण्ठपेत्वाति पधानानुरूपं कत्वा. अनागतसम्बन्धे पन असतीति भासितो भविस्सतीति पाठसेसं कत्वा अनागतसम्बन्धे असति. भासितोति अतीतवचनं कथं अनागतवचनेन सम्बन्धमुपगच्छतीति आह लक्खणं पनातिआदि. ईदिसे हि ठाने धातुसम्बन्धे पच्चयाति इमिना लक्खणेन धात्वत्थसम्बन्धे सति अयथाकालविहितापि पच्चया साधवो भवन्तीति सद्दसत्थविदू वदन्ति.

१९४. वण्णवाति इमिना अभिनवुप्पन्नवण्णता वुत्ता. पसन्नमुखवण्णाति इमिना मुखवण्णस्स अतिपणीतता वुत्ता. विप्पसन्नच्छविवण्णाति इमिना पकतिसरीरवण्णस्सेव यथावुत्तनयेन विप्पसन्नता वुत्ता. यस्मा इन्द्रियानं उपादारूपत्ता निस्सयवसेनेव पीणनन्ति आह ‘‘अभिनिविट्ठोकासस्स परिपुण्णत्ता’’ति. पञ्चप्पसादानं विय हदयरूपस्सापि परिपुण्णता वुत्तायेवाति आह ‘‘मनच्छट्ठानं इन्द्रियान’’न्ति. उद्देसं परिपुच्छं अनुयुञ्जन्ता इमं सरीरसोभं नेव पापुणिंसूति सम्बन्धो. यथा तन्ति एत्थ तन्ति निपातमत्तं. चतुचक्कन्ति एत्थ पवत्तनट्ठेन इरियापथोव चक्कन्ति वुत्तो.

१९५. उपलब्भन्तीति दिस्सन्ति, ञायन्तीति अत्थो. पचन्तोति पीळेन्तो, गेहादीनि वा सयं डहन्तो, अञ्ञेहि वा पाचेन्तो. उद्धतेति उद्धच्चपकतिके. उन्नळेति उग्गतनळसदिसेन उग्गततुच्छमानेन सहिते. चपलेति पत्तचीवरमण्डनादिना चापल्लेन युत्ते. मुखरेति खरवचने. पाकतिन्द्रियेति असंवुतत्ता गिहिकाले विय पकतियं ठितिन्द्रिये. इरियापथसण्ठपनादीनीति आदि-सद्देन पच्चयपटिसेवनसामन्तजप्पानं गहणं वेदितब्बं. परमसल्लेखवुत्तीहि महाअरियवंसेहि भिक्खूहि निवुत्थसेनासनानि लोकसम्मतसेनासनानि नाम. परिपाचेतुन्ति विम्हापनवसेन परिणामेतुं. भिक्खाचारे असम्पज्जमानेति इदं जनपदचारिकं चरन्तीति इमिना सम्बन्धितब्बं, न पन पाळिं वाचेन्तोतिआदीहि, तानि पन पदानि अत्तनो निरन्तरवासट्ठानेपि जनपदेसुपि कत्तब्बकिच्चदस्सनवसेन वुत्तानि, तानि च ते वत्तसीसेन करोन्ति, न लाभनिमित्तं, तेनाह तन्तीतिआदि. किच्छेनाति इमस्सेव वेवचनं कसिरेनाति. तदुभयम्पि पारमीपूरणवायामं सन्धाय वुत्तं. साधारणपरिक्खारभावेनाति सङ्घिकपरिक्खारभावेन. तथाभावतो थेनेत्वाति अविस्सज्जियअवेभङ्गियभावतो थेनेत्वा, न ठानाचावनवसेनाति अधिप्पायो, तेनाह ‘‘कुलदूसकदुक्कटं आपज्जती’’ति. असन्तन्ति इमस्स अभूतन्ति इदं कारणवचनं, अनुप्पन्नत्ता अविज्जमानन्ति अत्थो. कितवस्सेवाति कितवस्स सकुणगहणमिव. केराटिकस्साति सठस्स. समणोति गोत्तमत्तं अनुभोन्ति धारेन्तीति गोत्रभुनो, नाममत्तसमणाति अत्थो. दुज्जानपरिच्छेदन्ति अनन्तदुक्खत्ता ‘‘एत्तकं दुक्ख’’न्ति सङ्ख्यावसेन परिच्छिन्दित्वा ञातुं सब्बञ्ञुतञ्ञाणेनापि दुक्करं, न पन सरूपवसेन ञातुं बुद्धञाणस्स अविसयभावा.

अधिमानवत्थुवण्णना

१९६. अरहत्तेति अग्गफले. ञाणचक्खुनाति पच्चवेक्खणञाणसङ्खातेन चक्खुना, अथ वा फलचित्तसम्पयुत्तेनेव ञाणचक्खुना. अत्तना सम्पयुत्तेनापि हि ञाणेन असम्मोहतो सयं दिट्ठं नाम होति, तथा तस्मिं अदिट्ठेति अत्थो. सब्बेसं किलेसानं पहायकवसेन आजानाति, समन्ततो सब्बेन वा पकारेन जानातीति ‘‘अञ्ञा’’ति अग्गमग्गो वुच्चति, तदुपचारेन पन तप्फलम्पीति आह ‘‘अञ्ञं ब्याकरिंसूति अरहत्तं ब्याकरिंसू’’ति. अन्तरा ठपेतीति सेखभूमियं अधिमानो ठपेति. किलेससमुदाचारं अपस्सन्तोति पुरिममग्गत्तयवज्झानंयेव किलेसानं वसेन वुत्तं, न भवरागादीनं.

सविभङ्गसिक्खापदवण्णना

१९७. पकतिमनुस्सेहि उत्तरितरानं बुद्धादिउत्तमपुरिसानं अधिगमधम्मो उत्तरिमनुस्सधम्मोति आह उत्तरिमनुस्सानन्तिआदि. पाळियं (पारा. १९८) ‘‘अत्थि च मे एते धम्मा मयी’’ति एत्थ मेति इदं पदपूरणमत्तं. अधिगन्तब्बतो अधिगमसङ्खातस्स झानादिनो पुच्छा अधिगमपुच्छा, सा च झानादीसु सामञ्ञतो पवत्ताति इदानि तत्थ पठमज्झानं वा दुतियादीसु अञ्ञतरं वा तत्थापि कसिणादिआरम्मणेसु कतरमारम्मणं झानं वा लोकुत्तरेसु च सोतापत्तिमग्गं वा सकदागामिमग्गादीसु अञ्ञतरं वा तत्थापि सुञ्ञतविमोक्खं वा अप्पणिहितविमोक्खादीसु अञ्ञतरं वाति एवं पच्चेकं भेदनिद्धारणवसेन पुच्छनाकारं दस्सेतुं पाळियं (पारा. १९८) ‘‘पुन कतमेसं त्वं धम्मानं लाभी’’ति अयं पुच्छा दस्सिताति दट्ठब्बा, तेनाह पठममग्गादीसूतिआदि. याय अनुक्कमपटिपत्तिया लोकुत्तरो अधिगमो आगच्छति, सा पुब्बभागपटिपत्ति आगमनपटिपदा. न सुज्झतीति पुच्छियमानो पटिपत्तिक्कमं उल्लङ्घित्वा कथेति. अपनेतब्बोति तया वुत्तक्कमेनायं न सक्का अधिगन्तुन्ति अधिगतमानतो अपनेतब्बो. सन्निहितेसु कप्पियेसुपि चतूसु पच्चयेसु अलग्गत्ता ‘‘आकासे पाणिसमेन चेतसा’’ति वुत्तं. वुत्तसदिसं ब्याकरणं होतीति योजना. खीणासवपटिपत्तिसदिसा पटिपदा होति सुविक्खम्भितकिलेसत्ता. इदञ्च अरहत्तं पटिजानन्तस्स वसेन वुत्तं, तेनाह खीणासवस्स नामातिआदि. एवं सुविक्खम्भितकिलेसस्स वत्तनसेक्खधम्मपटिजाननं इमिना भयुप्पादनेन, अम्बिलादिदस्सने खेळुप्पादादिना च न सक्का वीमंसितुं, तस्मा तस्स वचनेनेव तं सद्धातब्बं. अयं भिक्खु सम्पन्नब्याकरणोति इदं न केवलं अभायनकमेव सन्धाय वुत्तं एकच्चस्स सूरजातिकस्स पुथुज्जनस्सापि अभायनतो, रज्जनीयारम्मणानं बदरसाळवादिअम्बिलमद्दनादीनं उपनयनेपि खेळुप्पादादितण्हापवत्तरहितं सब्बथा सुसोधितमेव सन्धाय वुत्तन्ति गहेतब्बं.

असन्तगुणसम्भावनलक्खणा पापिच्छाति आह या सा इधेकच्चोतिआदि. आदि-सद्देन अस्सद्धोतिआदिपाठं सङ्गण्हाति. सामञ्ञं दुप्परामट्ठन्ति समणधम्मसङ्खातं सामञ्ञं खण्डसीलादिताय दुप्परामट्ठं दुट्ठु गहितं निरयाय निरयदुक्खाय तं पुग्गलं तत्थ निरये उपकड्ढति निब्बत्तापेतीति अत्थो. सिथिलोति ओलीयित्वा करणेन सिथिलगाहेन कतो, सथेन वा साठेय्येन आदिण्णो सिथिलो. परिब्बजोति समणभावो. भिय्योति पुब्बे विज्जमानानं रागरजादीनं उपरि अपरम्पि रजं आकिरतीति अत्थो. भिक्खुभावोति अधम्मिकपटिञ्ञामत्तसिद्धो भिक्खुभावो. अजानमेवाति एत्थ एव-सद्दो अवधारणे अजानन्तो एवाति, ‘‘अजानमेव’’न्तिपि पाठो, तत्थ पन एवं जानामि एवं पस्सामीति योजेतब्बं.

पदभाजनीयवण्णना

१९९. एवन्ति च पठमज्झानादिपरामसनं पठमज्झानं जानामि दुतियादिझानन्ति. असुभज्झानादीनीति आदि-सद्देन कायगतासतिज्झानं कसिणज्झानं कसिणमूलकानि आरुप्पज्झानानि च सङ्गण्हाति. विमोक्खोति चतुब्बिधो मग्गो, तस्स सगुणतो सुञ्ञतादिनामं दस्सेन्तो आह सो पनायन्तिआदि. मग्गो हि नाम पञ्चहि कारणेहि नामं लभति सरसेन वा पच्चनीकेन वा सगुणेन वा आरम्मणेन वा आगमनेन वा. सचे हि सङ्खारुपेक्खा अनिच्चतो सङ्खारे सम्मसित्वा वुट्ठाति, मग्गो अनिमित्तविमोक्खेन विमुच्चति. सचे दुक्खतो सम्मसित्वा वुट्ठाति, अप्पणिहितविमोक्खेन विमुच्चति. सचे अनत्ततो सम्मसित्वा वुट्ठाति, सुञ्ञतविमोक्खेन विमुच्चति, इदं सरसतो नामं नाम. यस्मा पनेस सङ्खारेसु अनिच्चानुपस्सनाय निच्चनिमित्तं पजहन्तो आगतो, तस्मा अनिमित्तो. दुक्खानुपस्सनाय सुखसञ्ञं पणिधिं पत्थनं पहाय आगतत्ता अप्पणिहितो. अनत्तानुपस्सनाय अत्तसञ्ञं पहाय अत्तसुञ्ञतादस्सनवसेन सुञ्ञता होति, इदं पच्चनीकतो नामं नाम. रागादीहि पनेस सुञ्ञतत्ता सुञ्ञतो, रूपनिमित्तादीनं, रागनिमित्तादीनं एव वा अभावेन अनिमित्तो, रागपणिधिआदीनं अभावतो अप्पणिहितोति वुच्चति, इदं अस्स सगुणतो नामं. रागादिसुञ्ञं अनिमित्तं अप्पणिहितञ्च निब्बानं आरम्मणं करोतीति सुञ्ञतो अनिमित्तो अप्पणिहितोति वुच्चति, इदमस्स आरम्मणतो नामं. आगमनं पन दुविधं विपस्सनागमनं मग्गागमनञ्च. तत्थ मग्गे विपस्सनागमनमेव, फले पन मग्गानन्तरे मग्गागमनं, फलसमापत्तियं विपस्सनागमनम्पि. अनत्तानुपस्सनावसेन मग्गो सुञ्ञतो अनिच्चदुक्खानुपस्सनाहि अनिमित्तो अप्पणिहितोति एवं विपस्सना अत्तनो नामं मग्गस्स देति, मग्गो फलस्साति इदं आगमनतो नामं.

सुञ्ञत्ताति विवित्तत्ता. रागादयोव पतिट्ठानट्ठेन पणिधीति आह ‘‘रागदोसमोहपणिधीन’’न्ति. इमिस्सा विज्जायाति दिब्बचक्खुविज्जायातिआदिना एकेकविज्जं सन्धाय वदन्ति. एवं एकिस्सापि नामं अग्गहेत्वापि ता एव सन्धाय ‘‘विज्जानं लाभिम्ही’’ति भणन्तोपि पाराजिको होतीति सङ्खेपट्ठकथायं अधिप्पायो. वत्थुविज्जादीनि पन सन्धाय वदन्तो न होति. एकेककोट्ठासवसेनाति महाअट्ठकथायं वुत्तनयेन लोकुत्तरविसेसं अकत्वा केवलं ‘‘सतिपट्ठानानं लाभी’’ति एकेककोट्ठासवसेनाति अधिप्पायो. तत्थाति तेसु कोट्ठासेसु. किलेसानं पहानं नाम अभावमत्तम्पि लोकुत्तरकिच्चत्ता लोकुत्तरन्ति समत्थेतुं तं पनातिआदि वुत्तं. रागा चित्तं विनीवरणताति रागतो चित्तस्स विनीवरणता, ततो रागतो विमुत्तत्ता एव वीतरागनीवरणताति अत्थो, या च पञ्च विज्जाति योजेतब्बं. न आगताति इध पदभाजने ‘‘ञाणन्ति तिस्सो विज्जा’’ति (पारा. १९९) वुत्तत्ता सेसा पञ्च विज्जा न आगताति अत्थो. निब्बत्तितलोकुत्तरत्ताति लोकियधम्मसाधारणसङ्खतस्सापि अभावा लोकियेहि सब्बथा असम्मिस्सलोकुत्तरत्ता. अञ्ञन्ति सङ्खेपट्ठकथादिं वदन्ति, तम्पि तत्थेव पटिक्खित्तन्ति सम्बन्धो.

२००. पुन आनेत्वा पठमज्झानादीहि न योजितन्ति एत्थ ‘‘पठमज्झानेनाति पाठो’’ति केचि वदन्ति, तं युत्तमेव आदि-सद्देन गहेतब्बस्स झानस्स अभावा. पठमज्झानमूलकञ्हि एकमेव खण्डचक्कं. कत्तुसाधनोपि भणित-सद्दो होतीति आह अथ वातिआदि. येन चित्तेन मुसा भणति, तेनेव चित्तेन न सक्का ‘‘मुसा भणामी’’ति जानितुं, अन्तरन्तरा पन अञ्ञाहि मनोद्वारवीथीहि ‘‘मुसा भणामी’’ति जानातीति वुत्तं ‘‘भणन्तस्स होति मुसा भणामी’’ति. अयमेत्थ अत्थो दस्सितोति तीहि अङ्गेहि समन्नागतो मुसावादोति अयमत्थो दस्सितो. दवाति सहसा. रवाति अञ्ञं वत्तुकामस्स खलित्वा अञ्ञभणनं. तं जानातीति तंञाणं, तस्स भावो तंञाणता, ञाणस्स विसयविसयीभावेन अत्तसंवेदनन्ति अत्थो. ञाणसमोधानन्ति बहूनं ञाणानं एकस्मिं खणे समोधानं, सहुप्पत्तीति अत्थो. येन चित्तेन ‘‘मुसा भणिस्स’’न्ति जानातीति इदं पुब्बभागचेतनञ्च सन्निट्ठानचेतनञ्च एकतो कत्वा वुत्तं. येन चित्तेन पुब्बभागचेतनाभूतेन सन्निट्ठानचेतनाभूतेन च विसंवादितब्बसत्तसङ्खारे जानाति, येन चित्तेन मुसा भणिस्सन्ति अत्थो. तेनेव…पे… परिच्चजितब्बाति तेनेव चित्तेन ‘‘एवं अहं मुसा भणामी’’ति वा ‘‘भणित’’न्ति वा तदेव मुसावादचित्तमारम्मणं कत्वा भिक्खु जानातीति एवं पुब्बापरसन्निट्ठानचेतनाक्खणेसु तीसु एकेनेव चित्तेन ञाणविसयञ्च ञाणञ्चाति उभयम्पि एकक्खणे पुग्गलो जानातीति अयं तंञाणता परिच्चजितब्बा विसयस्सेव तदा पकासनतोति अधिप्पायो, तेनाह न हीतिआदि. यदि ञाणस्स अत्तनो सरूपं न ञायति, कथं पच्छिमं चित्तं जानातीति आह पुरिमं पुरिमन्तिआदि. तत्थ भणिस्सामीतिआदिना तीसु कालेसु उप्पन्नं पुरिमपुरिमचित्तं अत्तानं विसयं कत्वा उप्पज्जमानस्स पच्छिमस्स पच्छिमस्स चित्तस्स तथा उप्पत्तिया पच्चयो होतीति अत्थो. तेनाति येन कारणेन तीसु खणेसु चित्तानि तदञ्ञेहेव चित्तेहि जानितब्बानि, तानि च पुरिमपुरिमचित्तेनेव अवस्सं उप्पज्जन्ति, तेन कारणेनाति अत्थो. तस्मिं सतीति भणिस्सामीति पुब्बभागे सति. सेसद्वयन्ति भणामि, भणितन्ति इदं द्वयं न हेस्सतीति एतं नत्थीति योजना होतियेवाति अत्थो. एकं विय पकासतीति भिन्नक्खणानम्पि निरन्तरुप्पत्तिया ‘‘तदेवेद’’न्ति गहेतब्बतं सन्धाय वदति.

बलवधम्मविनिधानवसेनाति बलवगाहस्स विनिधानवसेन. दुब्बलदुब्बलानन्ति दुब्बलदुब्बलानं गाहानं. सकभावपरिच्चजनवसेनाति अत्तनो सन्तकभावस्स परिच्चजनवसेन.

२०७. उत्तासितत्ताति भयं जनेत्वा विय पलापितत्ता. एवं पलापितो न पुन तं ठानं आगच्छतीति आह ‘‘पुन अनल्लीयनभावदस्सनवसेना’’ति. खेट-सद्दं सद्दत्थविदू उत्तासत्थे पठन्तीति आह स्वायमत्थोतिआदि. अणु एव अणुसहगतं, अणुत्तेन वा युत्तन्ति अत्थो.

वत्तुकामवारकथावण्णना

२१५. केवलञ्हियन्ति केवलञ्हि अयं वारोति अज्झाहरितब्बं. तङ्खणञ्ञेव जानातीति पकतिया वचनानन्तरं विजाननं सन्धाय वुत्तं. एवं पन वचीभेदं अकत्वा ‘‘यो इमम्हा आवासा पठमं पक्कमिस्सति, नं मयं ‘अरहा’ति जानिस्सामा’’ति एवं कतसङ्केता विहारा पठमं पक्कमनेन तस्मिं खणे अवीतिवत्तेपि निक्खन्तमत्तेपि पाराजिकं अञ्ञतरो भिक्खु ‘‘मं ‘अरहा’ति जानन्तू’’ति तम्हा आवासा पठमं पक्कामीति आगतवत्थुम्हि (पारा. २२७) विय. विञ्ञत्तिपथेति कायवचीविञ्ञत्तीनं गहणयोग्गे पदेसे, तेन विञ्ञत्तिपथं अतिक्कमित्वा ठितो कोचि दिब्बेन चक्खुना कायविकारं दिस्वा दिब्बाय सोतधातुया वचीभेदञ्च सुत्वा जानाति, न पाराजिकन्ति दीपेति. पाळियं ‘‘पटिविजानन्तस्स आपत्ति पाराजिकस्सा’’ति (पारा. २१५) इमस्मिं पटिविजाननवारे यस्मिं अक्खरे वा उच्चारिते कायप्पयोगे वा कतेयेव अयं पठमज्झानं समापन्नोतिआदिअत्थं परो विजानाति, ततो पुरिमेसु अक्खरुच्चारणादिप्पयोगेसु थुल्लच्चयं आपज्जित्वा पच्छिमेव पटिविजाननपयोगक्खणे पाराजिकं आपज्जतीति वेदितब्बं थुल्लच्चयस्सेवेत्थ सामन्तत्ता, तेनेव बुद्धदत्ताचरियेन –

‘‘दुक्कटं पठमस्सेव, सामन्तमिति वण्णितं;

सेसानं पन तिण्णम्पि, थुल्लच्चयमुदीरित’’न्ति –

वुत्तं, अयञ्चत्थो ‘‘न पटिविजानन्तस्स आपत्ति थुल्लच्चयस्सा’’ति इमिना सुत्तेन सङ्गहितोति दट्ठब्बो. उग्गहपरिपुच्छादिवसेनातिआदिना झानसमाधिआदिसद्दानमत्थेसु पुब्बे अकतपरिचयत्ता सुत्वा ‘‘अत्थं ईदिस’’न्ति अजानित्वा केवलं ‘‘विसिट्ठो कोचि समणगुणो अनेन लद्धो’’ति परेन ञातेपि पाराजिकमेवाति दस्सेति.

अनापत्तिभेदकथावण्णना

२२०. अनुल्लपनाधिप्पायस्साति ‘‘एवं वुत्ते उत्तरिमनुस्सधम्मो मया पकासितो होती’’ति अमनसिकत्वा ‘‘नाहं, आवुसो, मच्चुनो भायामी’’तिआदिकं कथेन्तस्स. एवं कथेन्तो च वोहारतो अञ्ञं ब्याकरोन्तो नाम होतीति वुत्तं ‘‘अञ्ञं ब्याकरोन्तस्सा’’ति. भायन्तोति ‘‘ञत्वा गरहन्ति नु खो’’ति भायन्तो.

पदभाजनीयवण्णनानयो निट्ठितो.

विनीतवत्थुवण्णना

२२३. सेक्खभूमियन्ति इमिना झानभूमिम्पि सङ्गण्हाति. तिण्णं विवेकानन्ति कायचित्तउपधिविवेकानं. पिण्डाय चरणस्स भोजनपरियोसानताय वुत्तं ‘‘याव भोजनपअयोसान’’न्ति. अन्तरघरे भुत्वा आगच्छन्तस्सापि वुत्तनयेनेव सम्भावनिच्छाय चीवरसण्ठापनादीनि करोन्तस्स दुक्कटमेव, पाळियं पन दुक्करादिवत्थूसु ‘‘अनापत्ति अनुल्लपनाधिप्पायस्सा’’ति इदं थुल्लच्चयेनापि अनापत्तिदस्सनत्थं वुत्तं. उल्लपनाधिप्पायस्सापि हि ‘‘नावुसो, दुक्करं अञ्ञं ब्याकातु’’न्ति वुत्ते थुल्लच्चयमेव अत्तुपनायिकत्ताभावतोति दट्ठब्बं.

२२७. न दानाहं तत्थ गमिस्सामीति पुन तत्थ वसितट्ठाने न गमिस्सामि, एवं सति पठमं गतो अयं पुन च नागतो, तस्मा अरहाति मञ्ञिस्सन्तीति अधिप्पायो. तं ठानन्ति आवासं वातिआदिना पुब्बे परिच्छिन्नट्ठानं. पदसा गमनं सन्धाय कतिकाय कतत्ता यानेनातिआदि वुत्तं. विज्जामयिद्धिं सन्धाय ‘‘इद्धिया’’ति वुत्तं उल्लपनाधिप्पायस्स अभिञ्ञिद्धिया असम्भवतो. अञ्ञमञ्ञं रक्खन्तीति उल्लपनाधिप्पाये सतिपि एकस्सापि पठमगमनाभावा रक्खन्ति. सचे पन कतिकं कत्वा निसिन्नेसु एकं द्वे ठपेत्वा अवसेसा उल्लपनाधिप्पायेन एकतो गच्छन्ति, गतानं सब्बेसं पाराजिकमेव. तेसु यस्स उल्लपनाधिप्पायो नत्थि, तस्स अनापत्ति. एतन्ति हेट्ठा वुत्तं सब्बं कतिकवत्तं. नानावेरज्जकाति नानाजनपदवासिनो. सङ्घलाभोति यथावुड्ढं पापुणनककोट्ठासो. अयञ्च पटिक्खेपो अविसेसेत्वा करणं सन्धाय कतो, विसेसेत्वा पन ‘‘एत्तको असुकस्सा’’ति परिच्छिन्दित्वा अपलोकेत्वा दातुं वट्टति.

२२८. धम्मधातूति सब्बञ्ञुतञ्ञाणं, धम्मानं सभावो वा. उपपत्तीति अत्तभावं सन्धाय वदति. दुस्सद्धापया होन्तीति पुथुज्जने सन्धाय वुत्तं, न लक्खणत्थेरादिके अरियपुग्गले. वितुडेन्तीति विनिविज्झित्वा डेन्ति गच्छन्ति, फासुळन्तरिकायो छिद्दावछिद्दं कत्वा ताहि गच्छन्तीति निस्सक्कवसेन अत्थो. वितुदेन्तीति पाठे फासुळन्तरिकाहीति आधारत्थे निस्सक्कवचनं. लोहतुण्डेहीति काळलोहमयेहि तुण्डेहि. अच्छरियं वताति गरहितब्बताय अच्छरं पहरितुं युत्तरूपं. चक्खुभूताति लोकस्स चक्खु विय भूता सञ्जाता, चक्खुसदिसातिपि अत्थो. तस्सेव कम्मस्साति येन गोघातककम्मेनेव निरये निब्बत्तो, तस्सेवाति अत्थे गय्हमाने एकाय चेतनाय बहुपटिसन्धियो होन्तीति आपज्जति, न चेतं युत्तं एकस्स अम्बादिबीजस्स अनेकङ्कुरुप्पत्ति वियाति तं परिहरन्तो आह तस्स नानाचेतनाहि आयूहितस्सातिआदि, तेन गोघातककम्मक्खणे पुब्बचेतना अपरचेतना सन्निट्ठापकचेतनाति एकस्मिम्पि पाणातिपाते बहू चेतना होन्ति, नानापाणातिपातेसु वत्तब्बमेव नत्थि. तत्थ एकाय चेतनाय नरके पचित्वा तदञ्ञचेतनासु एकाय अपरापरियचेतनाय इमस्मिं पेतत्तभावे निब्बत्तोति दस्सेति, तेनाह ‘‘अवसेसकम्मं वा कम्मनिमित्तं वा’’ति. एत्थ च कम्मसरिक्खविपाकुप्पत्तिं सन्धाय कम्मकम्मनिमित्तानमेव गहणं कतं, न गतिनिमित्तस्स, तेनाह ‘‘अट्ठिरासियेव निमित्तं अहोसी’’ति. पाळियं वितच्छेन्तीति तुण्डेहि तच्छेन्तो विय लुञ्चन्ति. विराजेन्तीति विलिखन्ति.

२२९. वल्लूरविक्कयेनाति सुक्खापितमंसविक्कयेन. निप्पक्खचम्मेति विगतपक्खलोमचम्मे. एकं मिगन्ति दीपकमिगं. कारणाहीति घातनाहि. ञत्वाति कम्मट्ठानं ञत्वा.

२३०. मङ्गनवसेन उलतीति मङ्गुलि, विरूपबीभच्छभावेन पवत्ततीति अत्थो. चित्तकेळिन्ति चित्तरुचियं अनाचारकीळं.

२३१. निस्सेवालपणककद्दमोति तिलबीजकादिसेवालेन नीलमण्डूकपिट्ठिवण्णेन उदकपिट्ठे उदकं नीलवण्णं कुरुमानेन पणकेन कद्दमेन च विरहितो. उण्हभावेन तपनतो तपं उदकं अस्साति तपोदकाति वत्तब्बे क-कारलोपं कत्वा ‘‘तपोदा’’ति वुच्चति. पेतलोकोति पकट्ठेन अकुसलकम्मेन सुगतितो दुग्गतिं इतानं गतानं लोको समूहो, निवासट्ठानं वा. कतहत्थाति धनुसिप्पे सुट्ठु सिक्खितहत्था, अविरज्झनलक्खवेधाति अत्थो. सिप्पदस्सनवसेन राजकुलादीसु राजसमूहं उपेच्च कतं असनं सरक्खेपो एतेसन्ति कतुपासना, सब्बत्थ दस्सितसिप्पाति अत्थो. पभग्गोति पभञ्जितो, पराजितोति अत्थो.

२३२. आनेञ्जसमाधिन्ति अरूपसमापत्तियं निरुद्धे सतिपि सद्दकण्टकेन उट्ठानारहो रूपावचरसमाधियेव इध वत्तब्बोति आह अनेजं अचलन्तिआदि. समाधिपरिपन्थकेति वितक्कादिके सन्धाय वदति, इदं पन पठमबोधियं उप्पन्नम्पि वत्थुं अनाचारमत्तवसेन भिक्खूहि चोदितेपि भगवता ‘‘अनापत्ति, भिक्खवे, मोग्गल्लानस्सा’’ति (पारा. २२८) एवं आयतिं अत्तना पञ्ञपियमानपाराजिकानुगुणं तदा एव विनीतन्ति धम्मसङ्गाहकत्थेरेहि पच्छा पञ्ञत्तस्स इमस्स सिक्खापदस्स विनीतवत्थुभावेन सङ्गहमारोपितन्ति दट्ठब्बं. सावकानं उप्पटिपाटिया अनुस्सरणाभावं दस्सेतुं ‘‘न उप्पटिपाटिया’’ति वुत्तं. दुक्करं कतन्ति अनन्तरे पञ्चकप्पसतिके काले विञ्ञाणसन्ततिं अदिस्वापि असम्मुय्हित्वा परतो ततियत्तभावे दिट्ठचुतिचित्तेन सद्धिं वत्तमानभवपटिसन्धिया अनुमानेनापि कारियकारणाभावगहणं नाम सावकानं दुक्करत्ता वुत्तं. पटिविद्धाति पटिविद्धसदिसा. यथा नाम सत्तधा फालितस्स चामरवाललोमस्स एकाय अग्गकोटिया अपरस्स वाललोमंसुनो कोटिं दूरे ठत्वा विज्झेय्य आवुनन्तो विय पटिपादेय्य, एवमेव इमिनापि दुक्करं कतन्ति वुत्तं होति. एतदग्गन्ति एसो अग्गो. यदिदन्ति यो अयं.

निगमनवण्णना

२३३. इधाति भिक्खुविभङ्गे. उद्दिट्ठपाराजिकपरिदीपनन्ति सिक्खापदेसु पातिमोक्खुद्देसवसेन उद्दिट्ठपाराजिकपरिदीपनं, न पन सब्बस्मिं पाराजिकविभङ्गे आगतआपत्तिपरिदीपनं तत्थ थुल्लच्चयादीनम्पि आगतत्ता तेनेव उद्दिट्ठ-सद्देन वुत्तविभङ्गस्स निद्देसत्ता. भिक्खुनीनं असाधारणानि चत्तारीति उब्भजाणुमण्डलिका (पाचि. ६५८) वज्जप्पटिच्छादिका (पाचि. ६६५) उक्खित्तानुवत्तिका (पाचि. ६६९) अट्ठवत्थुकाति (पाचि. ६७५) इमानि भिक्खूहि असाधारणानि भिक्खुनीनं एव पञ्ञत्तानि पाराजिकानीति अत्थो. वत्थुविपन्नाति पब्बज्जुपसम्पदानं वत्थुभावो वत्थु नाम, तेन वत्थुमत्तेन विपन्ना, विपन्नवत्थुकाति अत्थो. अहेतुकपटिसन्धिकाति मग्गानुप्पत्तिकारणमाह. किञ्चापि दुहेतुकानम्पि मग्गो नुप्पज्जति, ते पन पब्बज्जुपसम्पदासु ठत्वा आयतिं मग्गहेतुं सम्पादेतुं सक्कोन्ति, अहेतुका पन परिसुद्धे चतुपारिसुद्धिसीले ठत्वा सम्पादेतुं न सक्कोन्ति, तस्मा ते तम्पि पटिच्च वत्थुविपन्नावाति वेदितब्बा. पाराजिकाति कम्मविपत्तिया पटिसन्धिक्खणेयेव पराजयं आपन्ना. थेय्यसंवासकादीनं गिहिभावे ठत्वा विपस्सनाय वायमन्तानम्पि तस्मिं अत्तभावे मग्गुप्पत्तिअभावतो ‘‘मग्गो पन वारितो’’ति वुत्तं. दीघताय लम्बमानं अङ्गजातं लम्बं नाम, तं यस्स अत्थि सो लम्बी. सो एत्तावता न पाराजिको, तं पन दीघं अङ्गजातं अत्तनो मुखे वा वच्चमग्गे वा सेवनाधिप्पायेन पवेसेन्तोव पाराजिको, इध पन वच्चमग्गे पवेसेन्तोव अधिप्पेतो मुदुपिट्ठिकेनेव मुखे पवेसनस्स वुत्तत्ता. सोपि हि कतपरिकम्मताय मुदुभूताय पिट्ठिया ओनमित्वा अत्तनो अङ्गजातं मुखेन गण्हन्तोव पाराजिको होति, न केवलो. यो पन मुखेन अत्तनो वच्चमग्गं वा परेसं वच्चमग्गमुखं वा इत्थीनं पस्सावमग्गं वा गण्हाति, तस्स च पुरिसनिमित्तेन पुरिसनिमित्तं छुपन्तस्स च मग्गेन मग्गपटिपादनेपि पाराजिकं न होति पुरिसनिमित्तेन तदितरमग्गसम्पटिपादनेनेव मेथुनधम्मवोहारतो. परस्स अङ्गजाते अभिनिसीदतीति परस्स उत्तानं सयन्तस्स कम्मनिये अङ्गजाते अत्तनो वच्चमग्गं पवेसेन्तो तस्सूपरि निसीदति, इदञ्च उपलक्खणमत्तं परेसं अङ्गजातं वच्चमग्गे पवेसेन्तो सादियन्तोपि पाराजिकोव, बलक्कारेन पन वच्चमग्गे वा मुखे वा परेन पवेसियमानो यदि न सादियति, अनापत्तिकोव. एत्थ असादियनं नाम दुक्करं विरज्जितब्बतो. एत्थ च अनुपसम्पन्नभावे ठत्वा मातुपितुअरहन्तेसु अञ्ञतरं घातेन्तो भिक्खुनिं दूसेन्तो च सामणेरपब्बज्जम्पि न लभतीति दस्सनत्थं विसुं गहितत्ता मातुघातकादीनं चतुन्नं ततियपठमपाराजिकेसु अन्तोगधता वेदितब्बा. यथा एत्थ, एवं गिहिभावे ठत्वा लोहितुप्पादं करोन्तो लोहितुप्पादकोवाति गहेतब्बं. एतेन परियायेनाति उभिन्नं रागपरियुट्ठानसङ्खातेन परियायेन. दुतियविकप्पे कच्चि अत्थाति पदच्छेदो वेदितब्बो.

इति समन्तपासादिकाय विनयट्ठकथाय विमतिविनोदनियं

चतुत्थपाराजिकवण्णनानयो निट्ठितो.

निट्ठितो च पाराजिककण्डवण्णनानयो.