२. दुतियपाराजिकं
अदुतियेनाति असदिसेन जिनेन यं दुतियं पाराजिकं पकासितं, तस्स इदानि यस्मा संवण्णनाक्कमो पत्तो, तस्मा अस्स दुतियस्स अयं संवण्णना होतीति योजना.
धनियवत्थुवण्णना
८४. राजूहि गहितन्ति राजगहन्ति आह ‘‘मन्धातू’’ति. राजपुरोहितेन परिग्गहितम्पि राजपरिग्गहितमेवाति महागोविन्दग्गहणं, नगरसद्दापेक्खाय चेत्थ ‘‘राजगह’’न्ति नपुंसकनिद्देसो. अञ्ञेपेत्थ पकारेति सुसंविहितारक्खत्ता राजूनं गहं गेहभूतन्ति राजगहन्तिआदिके पकारे. वसन्तवनन्ति कीळावनं, वसन्तकाले कीळाय येभुय्यत्ता पन वसन्तवनन्ति वुत्तं.
सद्वारबन्धाति वस्सूपगमनयोग्गतादस्सनं. नालकपटिपदन्ति सुत्तनिपाते (सु. नि. ६८४ आदयो) नालकत्थेरस्स देसितं मोनेय्यपटिपदं. पञ्चन्नं छदनानन्ति तिणपण्णइट्ठकसिलासुधासङ्खातानं पञ्चन्नं. नो चे लभति…पे… सामम्पि कातब्बन्ति इमिना नावासत्थवजे ठपेत्वा अञ्ञत्थ ‘‘असेनासनिको अह’’न्ति आलयकरणमत्तेन उपगमनं न वट्टति. सेनासनं परियेसित्वा वचीभेदं कत्वा वस्सं उपगन्तब्बमेवाति दस्सेति. ‘‘न, भिक्खवे, असेनासनिकेना’’तिआदिना (महाव. २०४) हि पाळियं ‘‘नालकपटिपदं पटिपन्नेनापी’’ति अट्ठकथायञ्च अविसेसेन दळ्हं कत्वा वुत्तं, नावासत्थवजेसुयेव च ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, नावाय वस्सं उपगन्तु’’न्तिआदिना (महाव. २०३) असतिपि सेनासने आलयकरणवसेन वस्सूपगमनं अनुञ्ञातं, नाञ्ञत्थाति गहेतब्बं. अयमनुधम्मताति सामीचिवत्तं. कतिकवत्तानीति भस्सारामतादिं विहाय सब्बदा अप्पमत्तेहि भवितब्बन्तिआदिकतिकवत्तानि. खन्धकवत्तानीति ‘‘आगन्तुकादिखन्धकवत्तं पूरेतब्ब’’न्ति एवं खन्धकवत्तानि च अधिट्ठहित्वा.
वस्संवुत्थाति पदस्स अट्ठकथायं ‘‘पुरिमिकाय उपगता महापवारणाय पवारिता पाटिपददिवसतो पट्ठाय ‘वुत्थवस्सा’ति वुच्चन्ती’’ति वुत्तत्ता महापवारणादिवसे पवारेत्वा वा अप्पवारेत्वा वा अञ्ञत्थ गच्छन्तेहि सत्ताहकरणीयनिमित्ते सति एव गन्तब्बं, नासति, इतरथा वस्सच्छेदो दुक्कटञ्च होतीति वेदितब्बं. ‘‘इमं तेमासं वस्सं उपेमी’’ति हि ‘‘न, भिक्खवे, वस्सं उपगन्त्वा पुरिमं वा तेमासं पच्छिमं वा तेमासं अवसित्वा चारिका पक्कमितब्बा’’ति (महाव. १८५) च वुत्तं. इधेव च वस्संवुत्था तेमासच्चयेन…पे… पक्कमिंसूति वुत्तं. पवारणादिवसोपि तेमासपरियापन्नोव. केचि पन ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, वस्संवुत्थानं भिक्खूनं तीहि ठानेहि पवारेतुन्ति (महाव. २०९) पवारणाकम्मस्स पुब्बेयेव वस्संवुत्थानन्ति वुत्थवस्सताय वुत्तत्ता महापवारणादिवसे सत्ताहकरणीयनिमित्तं विनापि यथासुखं गन्तुं वट्टती’’ति वदन्ति, तं तेसं मतिमत्तं, वुत्थवस्सानञ्हि पवारणानुजाननं अनुपगतछिन्नवस्सादीनं निवत्तनत्थं कतं, न पन पवारणादिवसे अवसित्वा पक्कमितब्बन्ति दस्सनत्थं तदत्थस्स इध पसङ्गाभावा, पवारणं कातुं अनुच्छविकानं पवारणा इध विधीयति, ये च वस्सं उपगन्त्वा वस्सच्छेदञ्च अकत्वा याव पवारणादिवसा वसिंसु, ते तत्तकेन पवारणाकम्मं पति परियायतो वुत्थवस्साति वुच्चन्ति, अप्पकं ऊनमधिकं वा गणनूपगं न होतीति ञायतो, न कथिनकम्मं पति तेमासस्स अपरिपुण्णत्ता, इतरथा तस्मिं महापवारणादिवसेपि कथिनत्थारप्पसङ्गतो. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, वस्संवुत्थानं भिक्खूनं कथिनं अत्थरितु’’न्ति (महाव. ३०६) इदं पन ‘‘न, भिक्खवे, वस्सं उपगन्त्वा पुरिमं वा तेमासं पच्छिमं वा तेमासं अवसित्वा चारिका पक्कमितब्बा’’तिआदि (महाव. १८५) च निप्परियायतो महापवारणाय अनन्तरपाटिपददिवसतो पट्ठाय कथिनत्थारं पक्कमनञ्च सन्धाय वुत्तं, परिवारे च ‘‘कथिनस्स अत्थारमासो जानितब्बो’’ति (परि. ४१२) वत्वा ‘‘वस्सानस्स पच्छिमो मासो जानितब्बो’’ति (परि. ४१२) वुत्तं. यो हि कथिनत्थारस्स कालो, ततो पट्ठायेव चारिकापक्कमनस्सापि कालो, न ततो पुरे वस्संवुत्थानंयेव कथिनत्थारारहत्ता. यदग्गेन हि पवारणादिवसे कथिनत्थारो न वट्टति, तदग्गेन भिक्खूपि वुत्थवस्सा न होन्ति पवारणादिवसस्स अवुत्थत्ता.
यं पन सारत्थदीपनियं (सारत्थ. टी. पाराजिककण्ड २.८४) ‘‘एकदेसेन अवुत्थम्पि तं दिवसं वुत्थभागापेक्खाय वुत्थमेव होती’’तिआदि वुत्तं, तं न युत्तं, तंदिवसपरियोसाने अरुणुग्गमनकाले वसन्तोव हि तं दिवसं वुत्थो नाम होति परिवासअरञ्ञवासादीसु विय, अयञ्च विचारणा उपरि वस्सूपनायिकक्खन्धके आवि भविस्सतीति तत्थेव तं पाकटं करिस्साम.
महापवारणाय पवारिताति पुरिमिकाय वस्सं उपगन्त्वा अच्छिन्नवस्सतादस्सनपरं एतं केनचि अन्तरायेन अप्पवारितानम्पि वुत्थवस्सत्ता. न ओवस्सियतीति अनोवस्सकन्ति कम्मसाधनं दट्ठब्बं, यथा न तेमियति, तथा कत्वाति अत्थो. अनवयोति एत्थ अनुसद्दो विच्छायं वत्ततीति आह अनु अनु अवयोतिआदि. आचरियस्स कम्मं आचरियकन्ति आह ‘‘आचरियकम्मे’’ति. कट्ठकम्मं थम्भादि. तेलतम्बमत्तिकायाति तेलमिस्साय तम्बमत्तिकाय.
८५. कुटिकाय करणभावन्ति कुटिया कतभावं. किं-सद्दप्पयोगे अनागतप्पच्चयविधानं सन्धाय तस्स लक्खणन्तिआदि वुत्तं. किञ्चापि थेरस्स पाणघाताधिप्पायो नत्थि, अनुपपरिक्खित्वा करणेन पन बहूनं पाणानं मरणत्ता पाणे ब्याबाधेन्तस्सातिआदि वुत्तं. पातब्यभावन्ति विनासेतब्बतं. पाणातिपातं करोन्तानन्ति थेरेन अकतेपि पाणातिपाते पाणकानं मरणमत्तेन पच्छिमानं लेसेन गहणाकारं दस्सेति, तेन च ‘‘मम तादिसं अकुसलं नत्थी’’ति पच्छिमानं विपल्लासलेसग्गहणनिमित्तकिच्चं न कत्तब्बन्ति दीपितं होति. दिट्ठानुगतिन्ति दिट्ठस्स कम्मस्स अनुपगमनं अनुकिरियं, दिट्ठिया वा लद्धिया अनुगमनं गाहं. घंसितब्बेति मद्दितब्बे, विनासितब्बेति अत्थो. कतं लभित्वा तत्थ वसन्तानम्पि दुक्कटमेवाति इदं भगवता कुटिया भेदापनवचनेन सिद्धं, सापि तिणदब्बसम्भारेहि तुलाथम्भादीहि अमिस्सा सुद्धमत्तिकामयापि इट्ठकाहि कता वट्टति. केचि हि इट्ठकाहियेव थम्भे चिनित्वा तदुपरि इट्ठकाहियेव वितानादिसण्ठानेन तुलादिदारुसम्भारविरहितं छदनम्पि बन्धित्वा इट्ठकामयमेव आवसथं करोन्ति, तादिसं वट्टति. गिञ्जकावसथसङ्खेपेन कताति एत्थ गिञ्जका वुच्चन्ति इट्ठका, ताहियेव कतो आवसथो गिञ्जकावसथो. वयकम्मम्पीति मत्तिकुद्धारणइट्ठकदारुच्छेदनादिकारकानं दिन्नभत्तवेत्तनादिवत्थुब्बयेन निप्फन्नकम्मम्पि अत्थि, एतेन कुटिभेदकानं गीवादिभावं परिसङ्कति. तित्थियधजोति तित्थियानमेव सञ्ञाणभूतत्ता वुत्तं. ते हि ईदिसेसु चाटिआदीसु वसन्ति. अञ्ञानिपीति पि-सद्देन अत्तना वुत्तकारणद्वयम्पि महाअट्ठकथायमेव वुत्तन्ति दस्सेति. यस्मा सब्बमत्तिकामया कुटि सीतकाले अतिसीता उण्हकाले च उण्हा सुकरा च होति चोरेहि भिन्दितुं, तस्मा तत्थ ठपितपत्तचीवरादिकं सीतुण्हचोरादीहि विनस्सतीति वुत्तं ‘‘पत्तचीवरगुत्तत्थाया’’ति. छिन्दापेय्य वा भिन्दापेय्य वा अनुपवज्जोति इदं अयं कुटि विय सब्बथा अनुपयोगारहं सन्धाय वुत्तं. यं पन पञ्चवण्णसुत्तेहि विनद्धछत्तादिकं, तत्थ अकप्पियभागोव छिन्दितब्बो, न तदवसेसो तस्स कप्पियत्ता, तं छिन्दन्तो उपवज्जोव होति. तेनेव वक्खति ‘‘घटकम्पि वाळरूपम्पि भिन्दित्वा धारेतब्ब’’न्तिआदि.
पाळिमुत्तकविनिच्छयवण्णना
छत्तदण्डग्गाहकं सलाकपञ्जरन्ति एत्थ यो पञ्जरसलाकानं मज्झट्ठो बुन्दे पुथुलो अहिच्छत्तकसदिसो अग्गे सछिद्दो यत्थ दण्डन्तरं पवेसेत्वा छत्तं गण्हन्ति, यो वा सयमेव दीघताय गहणदण्डो होति, अयं छत्तदण्डो नाम, तस्स अपरिगळनत्थाय छत्तसलाकानं मूलप्पदेसदण्डस्स समन्ततो दळ्हपञ्जरं कत्वा सुत्तेहि विनन्धन्ति, सो पदेसो छत्तदण्डगाहकसलाकपञ्जरं नाम, तं विनन्धितुं वट्टति. न वण्णमट्ठत्थायाति इमिना थिरकरणत्थमेव एकवण्णसुत्तेन विनन्धियमानं यदि वण्णमट्ठं होति, न तत्थ दोसोति दस्सेति. आरग्गेनाति निखादनमुखेन. दण्डबुन्देति दण्डमूले कोटियं. छत्तमण्डलिकन्ति छत्तपञ्जरे मण्डलाकारेन बद्धदण्डवलयं. उक्किरित्वाति निन्नं, उन्नतं वा कत्वा.
नानासुत्तकेहीति नानावण्णेहि सुत्तेहि. इदञ्च तथा करोन्तानं वसेन वुत्तं, एकवण्णसुत्तकेनापि न वट्टतियेव, ‘‘पकतिसूचिकम्ममेव वट्टती’’ति हि वुत्तं. पट्टमुखेति द्विन्नं पट्टानं सङ्घटितट्ठानं सन्धायेतं वुत्तं. परियन्तेति चीवरपरियन्ते, अनुवातं सन्धायेतं वुत्तं. वेणिन्ति वरकसीसाकारेन सिब्बनं. सङ्खलिकन्ति दिगुणसङ्खलिकाकारेन सिब्बनं, वेणिं वा सङ्खलिकं वा करोन्तीति पकतेन सम्बन्धो. अग्घियं नाम चेतियसण्ठानं, यं अग्घियत्थम्भोति वदन्ति. उक्किरन्तीति उट्ठपेन्ति. चतुकोणमेव वट्टतीति गण्ठिकपासकपट्टानि सन्धाय वुत्तं. कोणसुत्तपिळकाति गण्ठिकपासकपट्टानं कोणेहि बहि निग्गतसुत्तानं पिळकाकारेन ठपितकोटियोति केचि वदन्ति, ते पिळके छिन्दित्वा दुविञ्ञेय्या कातब्बाति तेसं अधिप्पायो. केचि पन ‘‘कोणसुत्ता च पिळकाति द्वेयेवा’’ति वदन्ति, तेसं मतेन गण्ठिकपासकपट्टानं कोणतो कोणेहि नीहतसुत्ता कोणसुत्ता नाम. समन्ततो पन परियन्तेन कता चतुरस्ससुत्ता पिळका नाम. तं दुविधम्पि केचि चीवरतो विसुं पञ्ञायनत्थाय विकारयुत्तं करोन्ति, तं निसेधाय ‘‘दुविञ्ञेय्यरूपा वट्टन्ती’’ति वुत्तं, न पन सब्बथा अचक्खुगोचरभावेन सिब्बनत्थाय तथासिब्बनस्स असक्कुणेय्यत्ता. यथा पकतिचीवरतो विकारो न पञ्ञायति, एवं सिब्बितब्बन्ति अधिप्पायो. रजनकम्मतो पुब्बे पञ्ञायमानोपि विसेसो चीवरे रत्ते एकवण्णताय न पञ्ञायतीति आह ‘‘चीवरे रत्ते’’ति. मणिनाति नीलमणिआदिमट्ठपासाणेन, अंसवद्धककायबन्धनादिकं पन अचीवरत्ता सङ्खादीहि घंसितुं वट्टतीति वदन्ति. कण्णसुत्तकन्ति चीवरस्स दीघतो तिरियञ्च सिब्बितानं चतूसु कण्णेसु कोणेसु च निक्खन्तानं सुत्तसीसानमेतं नामं, तं छिन्दित्वाव पारुपितब्बं, तेनाह ‘‘रजितकाले छिन्दितब्ब’’न्ति. भगवता अनुञ्ञातं एकं कण्णसुत्तम्पि अत्थि, तं पन नामेन सदिसम्पि इतो अञ्ञमेवाति दस्सेतुं यं पनातिआदि वुत्तं. लग्गनत्थायाति चीवररज्जुयं चीवरबन्धनत्थाय. गण्ठिकेति दन्तादिमये. पीळकाति बिन्दुं बिन्दुं कत्वा उट्ठापेतब्बपीळका.
थालके वाति तम्बादिमये पुग्गलिके तिविधेपि कप्पियथालके. न वट्टतीति मणिवण्णकरणप्पयोगो न वट्टति, तेलवण्णकरणत्थं पन वट्टति. पत्तमण्डलेति तिपुसीसादिमये. ‘‘न, भिक्खवे, चित्तानि पत्तमण्डलानि धारेतब्बानि रूपकाकिण्णानि भित्तिकम्मकतानी’’ति (चूळव. २५३) वुत्तत्ता ‘‘भित्तिकम्मं न वट्टती’’ति वुत्तं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, मकरदन्तकं छिन्दितु’’न्ति (चूळव. २५३) वुत्तत्ता ‘‘मकरदन्तकं पन वट्टती’’ति वुत्तं, इदं पन पाळिया लद्धम्पि इध पाळिया मुत्तत्ता पाळिमुत्तकनये वुत्तं. एवमञ्ञम्पि ईदिसं.
लेखा न वट्टतीति आरग्गेन दिन्नलेखाव न वट्टति, जातिहिङ्गुलिकादिवण्णेहि कतलेखा वट्टति. छत्तमुखवट्टियन्ति धमकरणस्स हत्थेन गहणछत्ताकारस्स मुखवट्टियं, ‘‘परिस्सावनचोळबन्धनट्ठाने’’ति केचि.
देड्डुभसीसन्ति उदकसप्पसीसं. अच्छीनीति कुञ्जरच्छिसण्ठानानि. एकमेव वट्टतीति एत्थ एकरज्जुकं दिगुणं तिगुणं कत्वापि बन्धितुं न वट्टति, एकमेव पन सतवारम्पि सरीरं परिक्खिपित्वा बन्धितुं वट्टति, बहुरज्जुके एकतो कत्वा एकेन निरन्तरं वेठेत्वा कतं ‘‘बहुरज्जुक’’न्ति न वत्तब्बं ‘‘वट्टती’’ति वुत्तत्ता, तं मुरजसङ्खं न गच्छतीति वेदितब्बं. मुरजञ्हि नानावण्णेहि सुत्तेहि मुरजवट्टिसण्ठानं वेठेत्वा कतं, इदं पन मुरजं मद्दवीणसङ्खातं पामङ्गसण्ठानञ्च दसासु वट्टति ‘‘कायबन्धनस्स दसा जीरन्ति; अनुजानामि, भिक्खवे, मुरजं मद्दवीण’’न्ति (चूळव. २७८) वुत्तत्ता.
विधेति दसापरियोसाने थिरभावाय दन्तविसाणसुत्तादीहि कत्तब्बे विधे. अट्ठ मङ्गलानि नाम सङ्खो चक्कं पुण्णकुम्भो गया सिरीवच्छो अङ्कुसो धजं सोवत्तिकन्ति वदन्ति. मच्छयुगळछत्तनन्दियावट्टादिवसेनपि वदन्ति. परिच्छेदलेखामत्तन्ति दन्तादीहि कतविधस्स उभोसु कोटीसु कतपरिच्छेदराजिमत्तं.
‘‘उजुकमेवा’’ति वुत्तत्ता चतुरस्सादिसण्ठानापि अञ्जनी वङ्कगतिका न वट्टति. सिपाटिकायाति वासिआदिभण्डनिक्खिपनपसिब्बके. आरकण्टकं नाम पोत्थकादिअअसङ्खारणत्थं कतदीघमुखसत्थकन्ति वदन्ति. ‘‘भमकारानं दारुआदिलिखनसत्थक’’न्ति केचि. वट्टमणिकन्ति वट्टं कत्वा उट्ठपेतब्बं पुप्फुळकं. अञ्ञन्ति इमिना पिळकादिं सङ्गण्हाति. पिप्फलिकेति यं किञ्चि छेदनके खुद्दकसत्थे. वलितकन्ति नखच्छेदनकाले दळ्हग्गहणत्थं वलीहि युत्तमेव करोन्ति. तस्मा तं वट्टतीति इमिना यं अञ्ञम्पि विकारं दळ्हीकम्मादिअत्थाय करोन्ति, न वण्णमट्ठत्थाय, तं वट्टतीति दीपितं, तेन च कत्तरदण्डकोटियं अञ्ञमञ्ञम्पि घट्टनेन सद्दनिच्छरणत्थाय कतं अयोवलयादिकं संयुत्तम्पि कप्पियतो उपपन्नं होति. मण्डलन्ति उत्तरारणिया पवेसनत्थं आवाटमण्डलं होति. उजुकमेव बन्धितुन्ति सम्बन्धो, उभोसु वा पस्सेसु एकपस्से वाति वचनसेसो. वासिदण्डस्स उभोसु पस्सेसु दण्डकोटीनं अचलनत्थं बन्धितुन्ति अत्थो.
आमण्डसारकेति आमलकफलानि पिसित्वा तेन कक्केन कततेलभाजने. तत्थ किर पक्खित्तं तेलं सीतलं होति. भूमत्थरणेति कटसारादिमये परिकम्मकताय भूमिया अत्थरितब्बअत्थरणे. पानीयघटेति सब्बं भाजनविकतिं सङ्गण्हाति. सब्बं…पे… वट्टतीति यथावुत्तेसु मञ्चादीसु इत्थिपुरिसरूपम्पि वट्टति तेलभाजनेसुयेव इत्थिपुरिसरूपानं पटिक्खित्तत्ता, तेलभाजनेन सह अगणेत्वा विसुं मञ्चादीनं गहितत्ता चाति वदन्ति, किञ्चापि वदन्ति, एतेसं पन मञ्चादीनं हत्थेन आमसितब्बभण्डत्ता इत्थिरूपमेवेत्थ न वट्टतीति गहेतब्बं. अञ्ञेसन्ति सीमसामिकानं. राजवल्लभेहीति लज्जीपेसलादीनं उपोसथादिअन्तरायकरा अलज्जिनो भिन्नलद्धिका च भिक्खू अधिप्पेता तेहि सह उपोसथादिकरणायोगा, तेनेव ‘‘सीमाया’’ति वुत्तं. तेसं लज्जीपरिसाति तेसं सीमासामिकानं अनुबलं दातुं समत्था लज्जीपरिसा. भिक्खूहि कतन्ति यं अलज्जीनं सेनासनभेदनादिकं लज्जीभिक्खूहि कतं, सब्बञ्चेतं सुकतमेव अलज्जीनिग्गहत्थाय पवत्तितब्बतो.
८८. अवज्झायन्तीति नीचतो चिन्तेन्ति. उज्झायनत्थोति भिक्खुनो थेय्यकम्मनिन्दनत्थो ‘‘कथञ्हि नाम अदिन्नं आदियिस्सती’’ति, न पन दारु-सद्दविसेसनत्थो तस्स बहुवचनत्ता. वचनभेदेति एकवचनबहुवचनानं भेदे. सब्बावन्तन्ति भिक्खुभिक्खुनीआदिसब्बावयववन्तं. बिम्बिसारोति तस्स नामन्ति एत्थ बिम्बीति सुवण्णं. तस्मा सारसुवण्णसदिसवण्णताय ‘‘बिम्बिसारो’’ति वुच्चतीति वेदितब्बं. पोराणसत्थानुरूपं उप्पादितो वीसतिमासप्पमाणउत्तमसुवण्णग्घनको लक्खणसम्पन्नो नीलकहापणोति वेदितब्बो. रुद्रदामेन नाम केनचि उप्पादितो रुद्रदामको. सो किर नीलकहापणस्स तिभागं अग्घति. यस्मिं पन देसे नीलकहापणा न सन्ति, तत्थापि काळकविरहितस्स निद्धन्तसुवण्णस्स पञ्चमासग्घनकेन भण्डेन पादपरिच्छेदो कातब्बो. तेनाति नीलकहापणस्स चतुत्थभागभूतेन. पाराजिकवत्थुम्हि वातिआदि पाराजिकानं सब्बबुद्धेहि पञ्ञत्तभावेन वुत्तं, सङ्घादिसेसादीसु पन इतरापत्तीसुपि तब्बत्थूसु च नानत्तं नत्थेव, केवलं केचि सब्बाकारेन पञ्ञपेन्ति, केचि एकदेसेनाति एत्तकमेव विसेसो. न हि कदाचिपि सम्मासम्बुद्धा यथापराधं अतिक्कम्म ऊनमधिकं वा सिक्खापदं पञ्ञपेन्ति.
पदभाजनीयवण्णना
९२. पुनपि ‘‘आगन्तुकामा’’ति वुत्तत्ता च सब्बथा मनुस्सेहि अनिवुत्थपुब्बे अभिनवमापिते, ‘‘पुन न पविसिस्सामा’’ति निरालयेहि परिच्चत्ते च गामे गामवोहाराभावा गामप्पवेसनापुच्छनादिकिच्चं नत्थीति वेदितब्बं. अरञ्ञपरिच्छेददस्सनत्थन्ति गामगामूपचारेसु दस्सितेसु तदञ्ञं अरञ्ञन्ति अरञ्ञपरिच्छेदो सक्का ञातुन्ति वुत्तं. मातिकायं पन गामग्गहणेनेव गामूपचारोपि गहितोति दट्ठब्बो. इन्दखीलेति उम्मारे. अरञ्ञसङ्खेपं गच्छति तथा अभिधम्मे वुत्तत्ता. असतिपि इन्दखीले इन्दखीलट्ठानियत्ता ‘‘वेमज्झमेव इन्दखीलोति वुच्चती’’ति वुत्तं. यत्थ पन द्वारबाहापि नत्थि, तत्थ पाकारवेमज्झमेव इन्दखीलोति गहेतब्बं. लुठित्वाति पवट्टित्वा.
मज्झिमस्स पुरिसस्स सुप्पपातो वातिआदि मातुगामस्स काकुट्ठापनवसेन गहेतब्बं, न बलदस्सनवसेन ‘‘मातुगामो भाजनधोवनउदकं छड्डेती’’ति (पारा. अट्ठ. १.९२) उपरि वुच्चमानत्ता, तेनेव ‘‘लेड्डुपातो’’ति अवत्वा सुप्पपातोतिआदि वुत्तं. कुरुन्दट्ठकथायं महापच्चरियञ्च घरूपचारोव गामोति अधिप्पायेन ‘‘घरूपचारे ठितस्स लेड्डुपातो गामूपचारो’’ति वुत्तं. कतपरिक्खेपोति इमिना परिक्खेपतो बहि उपचारो न गहेतब्बोति दस्सेति. सुप्पमुसलपातोपि अपरिक्खित्तगेहस्सेव, सो च यतो पहोति, तत्थेव गहेतब्बो, अप्पहोनट्ठाने पन विज्जमानट्ठानमेव गहेतब्बं. यस्स पन घरस्स समन्ततो पाकारादीहि परिक्खेपो कतो होति, तत्थ सोव परिक्खेपो घरूपचारोति गहेतब्बं.
पुब्बे वुत्तनयेनाति परिक्खित्तगामे वुत्तनयेन. सङ्करीयतीति मिस्सीयति. विकाले गामप्पवेसने ‘‘परिक्खित्तस्स गामस्स परिक्खेपं अतिक्कमन्तस्स आपत्ति पाचित्तियस्स. अपरिक्खित्तस्स गामस्स उपचारं ओक्कमन्तस्स आपत्ति पाचित्तियस्सा’’ति (पाचि. ५१३) वुत्तत्ता गामगामूपचारानं असङ्करता इच्छितब्बाति आह असङ्करतो चातिआदि. केचि पनेत्थ पाळियं ‘‘अपरिक्खित्तस्स गामस्स उपचारं ओक्कमन्तस्साति इदं परिक्खेपारहट्ठानं सन्धाय वुत्तं, न ततो परं एकलेड्डुपातपरिच्छिन्नं उपचारं. तस्मा परिक्खेपारहट्ठानसङ्खातं गामं ओक्कमन्तस्सेव आपत्ति, न उपचार’’न्ति वदन्ति, तं न गहेतब्बं ‘‘घरूपचारे ठितस्स मज्झिमस्स पुरिसस्स लेड्डुपातब्भन्तरं गामो नाम. ततो अञ्ञस्स लेड्डुपातस्स अब्भन्तरं गामूपचारो नामा’’ति (पारा. अट्ठ. १.९२) इधेव अट्ठकथायं वुत्तत्ता. विकाले गामप्पवेसनसिक्खापदट्ठकथायञ्हि अपरिक्खित्तस्स गामस्स उपचारो अदिन्नादाने वुत्तनयेनेव वेदितब्बोति (पाचि. अट्ठ. ५१२) अयमेव नयो अतिदिसितो. तेनेव मातिकाट्ठकथायम्पि ‘‘य्वायं अपरिक्खित्तस्स गामस्स उपचारो दस्सितो, तस्स वसेन विकाले गामप्पवेसनादीसु आपत्ति परिच्छिन्दितब्बा’’ति (कङ्खा. अट्ठ. दुतियपाराजिकवण्णना) वुत्तं, तस्मा परिक्खित्तस्स गामस्स परिक्खेपं अतिक्कमन्तस्स, अपरिक्खित्तस्स गामस्स घरूपचारतो पट्ठाय दुतियलेड्डुपातसङ्खातं गामूपचारं ओक्कमन्तस्स विकाले गामप्पवेसनापत्ति होति, मातिकायञ्च विकाले गामं पविसेय्याति गामग्गहणेनेव गामूपचारोपि गहितोति वेदितब्बं. विकाले गामप्पवेसनादीसूति आदि-सद्देन घरघरूपचारादीसु ठितानं उप्पन्नलाभभाजनादिं सङ्गण्हाति.
निक्खमित्वा बहि इन्दखीलाति इन्दखीलतो बहि निक्खमित्वा ठितं यं ठानं सब्बमेतं अरञ्ञन्ति योजना. आचरियधनु नाम पकतिहत्थेन नवविदत्थिपमाणं, जियाय पन आरोपिताय सत्तट्ठविदत्थिमत्तन्ति वदन्ति.
कप्पियन्ति अनुरूपवसेन वुत्तं अकप्पियस्सापि अप्पटिग्गहितस्स परिभोगे पाचित्तियत्ता. परिच्चागादिम्हि अकते ‘‘इदं मय्हं सन्तक’’न्ति वत्थुसामिना अविदितम्पि परिग्गहितमेव बालुम्मत्तादीनं सन्तकं विय, तादिसं अवहरन्तोपि ञातकादीहि पच्छा ञत्वा वत्थुसामिना च अनुबन्धितब्बतो पाराजिकोव होति. यस्स वसेन पुरिसो थेनो होति, तं थेय्यन्ति आह ‘‘अवहरणचित्तस्सेतं अधिवचन’’न्ति. पपञ्चसङ्खाति तण्हामानदिट्ठिसङ्खाता पपञ्चकोट्ठासा. एको चित्तकोट्ठासोति ठानाचावनपयोगसमुट्ठापको एको चित्तकोट्ठासोति अत्थो.
अभियोगवसेनाति अट्टकरणवसेन. सविञ्ञाणकेनेवाति इदं सविञ्ञाणकानञ्ञेव आवेणिकविनिच्छयं सन्धाय वुत्तं. पाणो अपदन्तिआदीसु हि ‘‘पदसा नेस्सामी’’ति पठमं पादं सङ्कामेति, आपत्ति थुल्लच्चयस्सातिआदिना पाळियं (पारा. १११), भिक्खु दासं दिस्वा सुखदुक्खं पुच्छित्वा वा अपुच्छित्वा वा ‘‘गच्छ, पलायित्वा सुखं जीवा’’ति वदति, सो चे पलायति, दुतियपदवारे पाराजिकन्तिआदिना (पारा. अट्ठ. १.११४) अट्ठकथायञ्च यो सविञ्ञाणकानञ्ञेव आवेणिको विनिच्छयो वुत्तो, सो आरामादिअविञ्ञाणकेसु न लब्भतीति तादिसं सन्धाय ‘‘सविञ्ञाणकेनेवा’’ति वुत्तं. यो पन विनिच्छयो आरामादिअविञ्ञाणकेसु लब्भति, सो यस्मा सविञ्ञाणकेसु अलब्भनको नाम नत्थि, तस्मा वुत्तं ‘‘नानाभण्डवसेन सविञ्ञाणकाविञ्ञाणकमिस्सकेना’’ति. सविञ्ञाणकेन च अविञ्ञाणकेन चाति अत्थो. यस्मा चेत्थ अविञ्ञाणकेनेव आदियनादीनि छपि पदानि न सक्का योजेतुं इरियापथविकोपनस्स सविञ्ञाणकवसेनेव योजेतब्बतो, तस्मा ‘‘अविञ्ञाणकेनेवा’’ति ततियं पकारं न वुत्तन्ति दट्ठब्बं.
आरामन्ति इदं उपलक्खणमत्तं दासादिसविञ्ञाणकस्सापि इध सङ्गहेतब्बतो, नानाभण्डवसेन हेत्थ योजना दस्सियति. परिकप्पितट्ठानन्ति परिकप्पितोकासं. सुङ्कघातन्ति एत्थ मग्गं गच्छन्तेहि सत्थिकेहि अत्तना नीयमानभण्डतो रञ्ञो दातब्बभागो सुङ्को नाम, सो एत्थ हञ्ञति अदत्वा गच्छन्तेहि अवहरीयति, तं वा हन्ति एत्थ राजपुरिसा अददन्तानं सन्तकं बलक्कारेनाति सुङ्कघातो, ‘‘एत्थ पविट्ठेहि सुङ्को दातब्बो’’ति रुक्खपब्बतादिसञ्ञाणेन नियमितप्पदेसस्सेतं अधिवचनं.
पञ्चवीसतिअवहारकथावण्णना
कत्थचीति एकिस्सा अट्ठकथायं. एकं पञ्चकं दस्सितन्ति ‘‘परपरिग्गहितञ्च होति, परपरिग्गहितसञ्ञी च, गरुको च होति परिक्खारो पञ्चमासको वा अतिरेकपञ्चमासको वा, थेय्यचित्तञ्च पच्चुपट्ठितं होति, ठाना चावेती’’ति (पारा. १२२) वुत्तपञ्चअवहारङ्गानि एकं पञ्चकन्ति दस्सितं. द्वे पञ्चकानि दस्सितानीति ‘‘छहि आकारेहि अदिन्नं आदियन्तस्स आपत्ति पाराजिकस्स. न च सकसञ्ञी, न च विस्सासग्गाही, न च तावकालिकं, गरुको च होति परिक्खारो पञ्चमासको वा अतिरेकपञ्चमासको वा, थेय्यचित्तञ्च पच्चुपट्ठितं होति, ठाना चावेति, आपत्ति पाराजिकस्सा’’ति (पारा. १२५) एवं वुत्तेसु छसु पदेसु एकं अपनेत्वा सेसानि पञ्च पदानि एकं पञ्चकं कत्वा हेट्ठा वुत्तपञ्चकञ्च गहेत्वा द्वे पञ्चकानि दस्सितानि. एत्थ पनाति पञ्चहाकारेहीतिआदीसु. सब्बेहिपि पदेहीति परपरिग्गहितञ्च होतीतिआदीहि सब्बेहि पञ्चहि पदेहि.
पञ्चन्नं अवहारानं समूहो पञ्चकं. सको हत्थो सहत्थो, तेन निब्बत्तो, तस्स वा सम्बन्धीति साहत्थिको, अवहारो. साहत्थिकादि पञ्चकं साहत्थिकपञ्चकन्तिआदिपदवसेन नामलाभो दट्ठब्बो. एवं सेसेसुपि. ततियपञ्चमेसु पञ्चकेसूति साहत्थिकपञ्चकथेय्यावहारपञ्चकेसु. लब्भमानपदवसेनाति साहत्थिकपञ्चके लब्भमानस्स निस्सग्गियावहारपदस्स वसेन, थेय्यावहारपञ्चके लब्भमानस्स परिकप्पावहारपदस्स च वसेन योजेतब्बन्ति अत्थो.
निस्सग्गियो नाम…पे… पाराजिकस्साति इमिना बहिसुङ्कघातपातनं निस्सग्गियपयोगोति दस्सेति. ‘‘हत्थे भारं थेय्यचित्तो भूमियं निक्खिपति, आपत्ति पाराजिकस्सा’’ति (पारा. १०१) वुत्तत्ता पन सुद्धचित्तेन गहितपरभण्डस्स थेय्यचित्तेन गुम्बादिपटिच्छन्नट्ठाने खिपनम्पि इमस्मिं निस्सग्गियपयोगे सङ्गय्हतीति दट्ठब्बं. किरियासिद्धितो पुरेतरमेव पाराजिकापत्तिसङ्खातं अत्थं साधेतीति अत्थसाधको. अथ वा अत्तनो वत्तमानक्खणे अविज्जमानम्पि किरियासिद्धिसङ्खातं अत्थं अवस्सं आपत्तिं साधेतीतिपि अत्थसाधको. असुकं नाम भण्डं यदा सक्कोसीति इदं निदस्सनमत्तं परस्स तेलकुम्भिया उपाहनादीनं निक्खेपपयोगस्सापि अत्थसाधकत्ता. तथा हि वुत्तं मातिकाट्ठकथायं –
‘‘अत्थसाधको नाम ‘असुकस्स भण्डं यदा सक्कोति, तदा तं अवहरा’ति अञ्ञं आणापेति. तत्थ सचे परो अनन्तरायिको हुत्वा तं अवहरति, आणापकस्स आणत्तिक्खणेयेव पाराजिकं. परस्स वा पन तेलकुम्भिया पादग्घनकतेलं अवस्सं पिवनकानि उपाहनादीनि पक्खिपति, हत्थतो मुत्तमत्तेयेव पाराजिक’’न्ति (कङ्खा. अट्ठ. दुतियपाराजिकवण्णना).
इमस्स अत्थसाधकस्स आणत्तिया च को विसेसोति? तङ्खणञ्ञेव गहणे नियुञ्जनं आणत्तिकपयोगो, कालन्तरेन गहणत्थं नियोगो अत्थसाधकोति अयं नेसं विसेसो. तेनेवाह ‘‘असुकं नाम भण्डं यदा सक्कोसी’’तिआदि. धुरनिक्खेपो पन उपनिक्खित्तभण्डवसेन वेदितब्बोति इदं निदस्सनमत्तं, आरामाभियुञ्जनादीसुपि तावकालिकभण्डदेय्यानं अदानेपि एसेव नयो. भण्डग्गहणप्पयोगतो आणत्तिया पुब्बत्ता आह ‘‘आणत्तिवसेन पुब्बपयोगो वेदितब्बो’’ति. पयोगेन सह वत्तमानो अवहारो सहपयोगोति आह ‘‘ठानाचावनवसेना’’ति, इदञ्च निदस्सनमत्तं खीलसङ्कमनादीसुपि असति ठानाचावने सहपयोगत्ता. वुत्तञ्हि मातिकाट्ठकथायं ‘‘ठानाचावनवसेन खीलादीनि सङ्कामेत्वा खेत्तादिग्गहणवसेन च सहपयोगो वेदितब्बो’’ति (कङ्खा. अट्ठ. दुतियपाराजिकवण्णना).
तुलयित्वाति उपपरिक्खित्वा. सामीचीति वत्तं. सकसञ्ञाय अदेन्तस्स आपत्ति नत्थीति वदन्ति. सम्मद्दोति निविद्धतासङ्खोभो. भट्ठे जनकायेति अपगते जनसमूहे. अत्तनो सन्तकं कत्वा एतस्सेव भिक्खुनो देहीति इदं उभिन्नम्पि कुक्कुच्चविनोदनत्थं वुत्तं. अवहारकस्स हि ‘‘मया सहत्थेन न दिन्नं, भण्डदेय्यं एत’’न्ति कुक्कुच्चं उप्पज्जेय्य, इतरस्स च ‘‘मया पठमं धुरनिक्खेपं कत्वा पच्छा अदिन्नं गहित’’न्ति कुक्कुच्चं उप्पज्जेय्याति.
समग्घन्ति अप्पग्घं. दारुअत्थं फरतीति दारूहि कत्तब्बकिच्चं साधेति. एकदिवसं दन्तकट्ठच्छेदनादिना या अयं अग्घहानि वुत्ता, सा सब्बा भण्डसामिना किणित्वा गहितमेव सन्धाय वुत्ता. सब्बं पनेतं अट्ठकथाचरियप्पमाणेन वेदितब्बं. पासाणञ्च सक्खरञ्च पासाणसक्खरं.
अक्खदस्साति एत्थ अक्ख-सद्देन किर विनिच्छयसाला वुच्चति, तत्थ निसीदित्वा वज्जावज्जं निरूपयन्तीति ‘‘अक्खदस्सा’’ति वुच्चन्ति धम्मविनिच्छनका. हननं नाम हत्थपादादीहि पोथनञ्चेव हत्थनासादिच्छेदनञ्च होतीति आह ‘‘हनेय्युन्ति पोथेय्युञ्चेव छिन्देय्युञ्चा’’ति.
पदभाजनीयञ्च ‘‘हत्थेन वा पादेन वा कसाय वा वेत्तेन वा अड्ढदण्डकेन वा छज्जाय वा हनेय्यु’’न्ति (पारा. ९२) वुत्तं. तत्थ अड्ढदण्डकेनाति द्विहत्थप्पमाणेन रस्समुग्गरेन, वेळुपेसिकाय वा. छेज्जाय वाति हत्थादीनं छेदनेन. छिन्दन्ति एताय हत्थपादादीनीति छेज्जा, सत्थं, तेन सत्थेनातिपि अत्थो. नीहरेय्युन्ति रट्ठतो नीहरेय्युं. ‘‘चोरोसि…पे… थेनोसी’’ति एत्थ परिभासेय्युन्ति पदं अज्झाहरित्वा अत्थो वेदितब्बोति आह ‘‘चोरोसि…पे… परिभासेय्यु’’न्ति. यं तं भण्डं दस्सितन्ति सम्बन्धो.
९३. यत्थ यत्थ ठितन्ति भूमियादीसु यत्थ यत्थ ठितं. यथा यथा आदानं गच्छतीति येन येन आकारेन गहणं उपगच्छति.
भूमट्ठकथावण्णना
९४. वाचाय वाचायाति एकेकत्थदीपिकाय वाचाय वाचाय. उपलद्धोति ञातो. पाळियं सेसअट्ठकथासु च कुदालं वा पिटकं वाति इदमेव द्वयं वत्वा वासिफरसूनं अवुत्तत्ता तेसम्पि सङ्खेपट्ठकथादीसु आगतभावं दस्सेतुं सङ्खेपट्ठकथायन्तिआदि वुत्तं. थेय्यचित्तेन कतत्ता ‘‘दुक्कटेहि सद्धिं पाचित्तियानी’’ति वुत्तं.
अट्ठविधं हेतन्तिआदीसु एतं दुक्कटं नाम थेरेहि धम्मसङ्गाहकेहि इमस्मिं ठाने समोधानेत्वा अट्ठविधन्ति दस्सितन्ति योजना. सब्बेसम्पि दुक्कटानं इमेसुयेव अट्ठसु सङ्गहेतब्बभावतो पन इतरेहि सत्तहि दुक्कटेहि विनिमुत्तं विनयदुक्कटेयेव सङ्गहेतब्बं. दसविधं रतनन्ति ‘‘मुत्ता मणि वेळुरियो सङ्खो सिला पवाळं रजतं जातरूपं लोहितको मसारगल्ल’’न्ति एवमागतं दसविधं रतनं.
‘‘मुत्ता मणि वेळुरियो च सङ्खो,
सिला पवाळं रजतञ्च हेमं;
लोहितकञ्च मसारगल्लं,
दसेते धीरो रतनानि जञ्ञा’’ति. –
हि वुत्तं. सत्तविधं धञ्ञन्ति सालि वीहि यवो कङ्गु कुद्रूसं वरको गोधुमोति इमं सत्तविधं धञ्ञं. आवुधभण्डादिन्ति आदि-सद्देन तुरियभण्डइत्थिरूपादिं सङ्गण्हाति. अनामसितब्बे वत्थुम्हि दुक्कटं अनामासदुक्कटं. दुरूपचिण्णदुक्कटन्ति ‘‘अकत्तब्ब’’न्ति वारितस्स कतत्ता दुट्ठु उपचिण्णं चरितन्ति दुरूपचिण्णं, तस्मिं दुक्कटं दुरूपचिण्णदुक्कटं. विनये पञ्ञत्तं अवसेसं दुक्कटं विनयदुक्कटं. एकादस समनुभासना नाम भिक्खुपातिमोक्खे चत्तारो यावततियका सङ्घादिसेसा अरिट्ठसिक्खापदन्ति पञ्च, भिक्खुनीपातिमोक्खे एकं यावततियकपाराजिकं चत्तारो सङ्घादिसेसा चण्डकाळीसिक्खापदन्ति छ.
सहपयोगतो पट्ठाय चेत्थ पुरिमपुरिमा आपत्तियो पटिप्पस्सम्भन्तीति आह अथ धुरनिक्खेपं अकत्वातिआदि. ‘‘धुरनिक्खेपं अकत्वा’’ति वुत्तत्ता धुरनिक्खेपं कत्वा पुन खणन्तस्स पुरिमापत्तियो न पटिप्पस्सम्भन्तीति वदन्ति. ‘‘छेदनपच्चया दुक्कटं देसेत्वा मुच्चती’’ति वत्वा पुब्बपयोगे आपत्तीनं देसेतब्बताय अवुत्तत्ता सहपयोगे पत्ते पुब्बपयोगे आपत्तियो पटिप्पस्सम्भन्तीति वेदितब्बं.
अपरद्धं विरद्धं खलितन्ति सब्बमेतं यञ्च दुक्कटन्ति एत्थ वुत्तस्स दुक्कटस्स परियायवचनं, यं मनुस्सो करेतिआदि पनेत्थ ओपम्मनिदस्सनं. संयोगभावोति द्वित्तं सन्धाय वुत्तं, तेन रस्सत्तस्सापि निमित्तं दस्सितन्ति वेदितब्बं. एकस्स मूलेति एकस्स सन्तिके. सब्बत्थापि आमसने दुक्कटं, फन्दापने थुल्लच्चयञ्च विसुं विसुं आमसनफन्दापनपयोगं करोन्तस्सेव होति, एकपयोगेन गण्हन्तस्स पन उद्धारे पाराजिकमेव, न दुक्कटथुल्लच्चयानीति वदन्ति, एकपयोगेन गण्हन्तस्सापि आमसनफन्दापनानम्पि लब्भमानत्ता तं न गहेतब्बं. न हि सक्का अनामसित्वा अफन्दापेत्वा च किञ्चि गहेतुं. ‘‘एकमेव देसेत्वा मुच्चती’’ति पंसुखणनादिसमानपयोगेपि पुरिमा आपत्ति उत्तरमुत्तरं आपत्तिं पत्वा पटिप्पस्सम्भन्तीति सञ्ञाय कुरुन्दट्ठकथायं वुत्तं, इतरट्ठकथासु पन खणनपयोगभेदेहि पयोगे पयोगे आपन्ना आपत्तियो उत्तरमुत्तरं पत्वा न पटिप्पस्सम्भन्ति अञ्ञमञ्ञं सदिसत्ता वियूहनं पत्वा ता सब्बापि पटिप्पस्सम्भन्ति विसदिसपयोगत्ताति इमिना अधिप्पायेन पटिप्पस्सद्धिविधानं वुत्तन्ति वेदितब्बं. इमिना हि अवहारकस्स आसन्नं ओरिमन्तं परामसति.
तत्थेवाति मुखवट्टियमेव. बुन्देनाति कुम्भिया हेट्ठिमतलेन. एकट्ठाने ठिताय कुम्भिया ठाना चावनं छहि आकारेहि वेदितब्बन्ति सम्बन्धो. एकट्ठानेति च सङ्खलिकबद्धभावेन एकस्मिं पतिट्ठितोकासट्ठानेति अत्थो. खाणुकं केसग्गमत्तम्पि ठाना चावेतीति खाणुकं अत्तनो पतिट्ठितट्ठानतो पञ्चहि आकारेहि ठाना चावेति. छिन्नमत्ते पाराजिकन्ति अवस्सं चे पतति, छिन्नमत्ते पाराजिकं. परिच्छेदोति पञ्चमासकादिगरुभावपरिच्छेदो. अपब्यूहन्तोति ठितट्ठानतो अपनयनवसेन वियूहन्तो रासिं करोन्तो. एवं कत्वाति भाजनमुखवट्टिया कुम्भिगतेन भाजनगतस्स एकाबद्धभावं वियोजेत्वाति अत्थो. उपड्ढकुम्भीयन्ति उपड्ढपुण्णाय कुम्भिया. विनयधम्मताति अधिककारणालाभे विनयविनिच्छयधम्मताति अधिप्पायो. न केवलञ्चेत्थ गरुकताव, सुत्तानुगमनम्पि अत्थीति दस्सेन्तो अपिचातिआदिमाह. कण्ठेन पन परिच्छिन्नकालेति मुखगतं अज्झोहटकालेति अत्थो. अज्झोहरणमेव हेत्थ परिच्छिन्दनं, न कण्ठपिदहनं. चिक्कनन्ति थद्धं, बहलं घनन्ति अत्थो.
योपि थेय्यचित्तेन परस्स कुम्भिया पादग्घनकं सप्पिं वा तेलं वा अवस्सं पिवनकं यं किञ्चि दुकूलसाटकं वा चम्मखण्डादीनं वा अञ्ञतरं पक्खिपति, हत्थतो मुत्तमत्ते पाराजिकन्ति एत्थ अवहारो वीमंसितब्बो. यदि च दुकूलादीसु सप्पितेलानं पविसनं सन्धाय पाराजिकं भवेय्य, तत्थ पविट्ठतेलादिनो कुम्भिगतेन एकाबद्धताय न ताव अवहारो भाजनन्तरं पवेसेत्वा गहणकाले विय. तथा हि वुत्तं – ‘‘भाजनं पन निमुज्जापेत्वा गण्हन्तस्स याव एकाबद्धं होति, ताव रक्खती’’तिआदि. अथ तेलादिविनासेन पाराजिकं भवेय्य, तदापि तिणज्झापनादीसु विय अवहारो नत्थि, दुक्कटेन सद्धिं भण्डदेय्यमेव होति, तथा च पादग्घनकं तेलादिं पीतं दुकूलादिं उद्धरन्तस्सापि पाराजिकं न सिया तत्थ पविट्ठस्स तेलादिनो विनट्ठट्ठेन गहणक्खणे अविज्जमानत्ता, विज्जमानत्तेन च उद्धारेयेव पाराजिकं वत्तब्बं, न हत्थतो मुत्तमत्तेति. सब्बअट्ठकथासु च दुकूलादीनं पक्खिपने हत्थतो मुत्तमत्ते पाराजिकस्स वुत्तत्ता न तं पटिक्खिपितुं सक्का. अट्ठकथाप्पमाणेन पनेतं गहेतब्बं, युत्ति पनेत्थ पण्डितेहि पुब्बापरं संसन्दित्वा उद्धारेतब्बा.
पलिबुज्झिस्सतीति निवारेस्सति. वुत्तनयेन पाराजिकन्ति हत्थतो मुत्तमत्तेयेव पाराजिकं. नेव अवहारो, न गीवाति अत्तनो भाजनत्ता वुत्तं, अनापत्तिमत्तमेव वुत्तं, न पन एवं विचारितन्ति अधिप्पायो. बहिगतं नाम होतीति ततो पट्ठाय तेलस्स अट्ठानतो अधोमुखभावतो च बहिगतं नाम होति. अन्तो पट्ठाय छिद्दे करियमाने तेलस्स निक्खमित्वा गतगतट्ठानं भाजनसङ्ख्यमेव गच्छतीति आह ‘‘बाहिरन्ततो पादग्घनके गळिते पाराजिक’’न्ति. यथा तथा वा कतस्साति बाहिरन्ततो वा अब्भन्तरन्ततो वा पट्ठाय कतस्स. मज्झे ठपेत्वा कतछिद्देति मज्झे थोकं कपालं ठपेत्वा पच्छा तं छिन्दन्तेन कतछिद्दे.
पत्थीनस्स खादनं इतरस्स पानञ्च सप्पिआदीनं परिभोगोति आह ‘‘अखादितब्बं वा अपातब्बं वा करोती’’ति. कस्मा पनेत्थ दुक्कटं वुत्तन्ति आह ‘‘ठानाचावनस्स नत्थिताय दुक्कट’’न्ति. पुरिमद्वयन्ति भेदनं छड्डनञ्च. कुम्भिजज्जरकरणेनाति पुण्णकुम्भिया जज्जरकरणेन. मातिकाउजुकरणेनाति उदकपुण्णाय मातिकाय उजुकरणेन. एकलक्खणन्ति भेदनं कुम्भिया जज्जरकरणेन, छड्डनं मातिकाय उजुकरणेन च सद्धिं एकसभावं. पच्छिमं पन द्वयन्ति झापनं अपरिभोगकरणञ्च. एत्थ एवं विनिच्छयं वदन्तीति एतस्मिं महाअट्ठकथायं वुत्ते अत्थे एके आचरिया एवं विनिच्छयं वदन्ति. पच्छिमद्वयं सन्धाय वुत्तन्ति एत्थ पुरिमपदद्वये विनिच्छयो हेट्ठा वुत्तानुसारेन सक्का विञ्ञातुन्ति तत्थ किञ्चि अवत्वा पच्छिमपदद्वयं सन्धाय ‘‘ठानाचावनस्स नत्थिताय दुक्कट’’न्ति इदं वुत्तन्ति अधिप्पायो. थेय्यचित्तेनाति अत्तनो वा परस्स वा कातुकामतावसेन उप्पन्नथेय्यचित्तेन. विनासेतुकामतायाति हत्थपादादीनि छिन्दन्तो विय केवलं विनासेतुकामताय. वुत्तनयेन भिन्दन्तस्स वा छड्डेन्तस्स वाति मुग्गरेन पोथेत्वा भिन्दन्तस्स वा उदकं वा वालिकं वा आकिरित्वा उत्तरापेन्तस्स वाति अत्थो. अयुत्तन्ति चेति पाळियं पुरिमद्वयेपि दुक्कटस्सेव वुत्तत्ता ‘‘पुरिमद्वये पाराजिक’’न्ति इदं अयुत्तन्ति यदि तुम्हाकं सियाति अत्थो. नाति अयुत्तभावं निसेधेत्वा तत्थ कारणमाह ‘‘अञ्ञथा गहेतब्बत्थतो’’ति.
एवमेके वदन्तीति हेट्ठा वुत्तस्स अत्थनयस्स अत्तना अनभिमतभावं दस्सेत्वा सयं अञ्ञथापि पाळिं अट्ठकथञ्च संसन्दित्वा अत्थं दस्सेतुकामो अयं पनेत्थ सारोतिआदिमाह. अचावेतुकामोवाति थेय्यचित्तेन ठाना अचावेतुकामोव. अछड्डेतुकामोयेवाति एत्थापि थेय्यचित्तेनाति सम्बन्धितब्बं. इदञ्हि थेय्यचित्तपक्खं सन्धाय वुत्तं नासेतुकामतापक्खस्स वक्खमानत्ता. तेनेवाह नासेतुकामतापक्खे पनातिआदि. इतरथापि युज्जतीति थेय्यचित्ताभावा ठाना चावेतुकामस्सापि दुक्कटं युज्जतीति वुत्तं होति.
भूमट्ठकथावण्णनानयो निट्ठितो.
आकासट्ठकथावण्णना
९६. आकासट्ठकथायं अन्तोवत्थुम्हीति परिक्खित्तस्स वत्थुस्स अन्तो. अन्तोगामेति परिक्खित्तस्स गामस्स अन्तो. अपरिक्खित्ते पन वत्थुम्हि गामे वा ठितट्ठानमेव ठानं. अटविमुखं करोति…पे… रक्खतीति तेन पयोगेन तस्स इच्छितट्ठानं आगतत्ता रक्खति. गामतो निक्खन्तस्साति परिक्खित्तगामतो निक्खन्तस्स. कपिञ्जरो नाम अञ्ञमञ्ञं युज्झापनत्थाय बालजनेहि पोसावनियपक्खिजाति.
वेहासट्ठकथावण्णना
९७. वेहासट्ठकथायं छिन्नमत्ते मुत्तमत्तेति यथा छिन्नं मुत्तञ्च पकतिट्ठाने न तिट्ठति, तथा छेदनं मोचनञ्च सन्धाय वुत्तं.
उदकट्ठकथावण्णना
९८. उदकट्ठकथायं सन्दमानउदके निक्खित्तं न तिट्ठतीति आह ‘‘असन्दनके उदके’’ति. अनापत्तीति हत्थवारपदवारेसु दुक्कटापत्तिया अभावं सन्धाय वुत्तं. कड्ढतीति हेट्ठतो ओसारेति. सकलमुदकन्ति दण्डेन फुट्ठोकासगतं सकलमुदकं. न उदकं ठानन्ति अत्तना कतट्ठानस्स अट्ठानत्ता. पदुमिनियन्ति पदुमगच्छे. कलापबन्धन्ति हत्थकवसेन खुद्दकं कत्वा बद्धं कलापबद्धं. भारबद्धं नाम सीसभारादिवसेन बद्धं. मुळालन्ति कन्दं. पत्तं वा पुप्फं वाति इदं कद्दमस्स अन्तो पविसित्वा ठितं सन्धाय वुत्तं. निद्धमनतुम्बन्ति वापिया उदकस्स निक्खमननाळं. उदकवाहकन्ति महामातिकं. अवहारेन सो न कारेतब्बोति इमिना पाणं जीविता वोरोपने आपत्तिया सब्बत्थ न मुच्चतीति दीपेति. मातिकं आरोपेत्वाति खुद्दकमातिकं आरोपेत्वा. मरित्वा…पे… तिट्ठन्तीति एत्थ मतमच्छानंयेव तेसं सन्तकत्ता अमते गण्हन्तस्स नत्थि अवहारो.
नावट्ठकथावण्णना
९९. नावट्ठकथायं थुल्लच्चयम्पि पाराजिकम्पि होतीति एत्थ पठमं ठाना अचावेत्वा मुत्ते थुल्लच्चयं, पठमं पन ठाना चावेत्वा मुत्ते पाराजिकन्ति वेदितब्बं. पासे बद्धसूकरो वियातिआदिना वुत्तं सन्धायाह ‘‘तत्थ युत्ति पुब्बे वुत्ताएवा’’ति. विपन्नट्ठनावाति विसमवातेहि देसन्तरं पलाता, भिज्जित्वा वा विनासं पत्वा उदके निमुज्जित्वा हेट्ठा भूमितलं अप्पत्वा सामिकेहि च अपरिच्चत्तालया वुच्चति. बलवा च वातो आगम्माति इमिना असति वाते अयं पयोगो कतोति दस्सेति. पुग्गलस्स नत्थि अवहारोति सुक्खमातिकायं उजुकरणनयेन वुत्तं. तं अत्तनो पादेन अनक्कमित्वा हत्थेन च अनुक्खिपित्वा अञ्ञस्मिं दण्डादीसु बन्धित्वा ठपिते युज्जति, अत्तनो पादेन अक्कमित्वा हत्थेन च उक्खिपित्वा ठितस्स पन बलववातेन छत्तचीवरादीसु पहटेसु पकतिं विजहित्वा दळ्हतरं अक्कमनगहणादिपयोगो अभिनवो कातब्बो सिया. इतरथा छत्तचीवरादीनि वा विगच्छन्ति, अवहारको वा सयं पतिस्सति, नावा च तदा न गमिस्सति. तस्मा ईदिसे अभिनवप्पयोगे सति अवहारेन भवितब्बं. सुक्खमातिकायं उजुकताय उदकागमनकाले कातब्बकिच्चं नत्थीति तं इध निदस्सनं न होति. दासं पन पकतिया पलायन्तं ‘‘सीघं याही’’ति वत्वा पकतिगमनतो तुरितगमनुप्पादनादिना इध निदस्सनेन भवितब्बन्ति अम्हाकं खन्ति, वीमंसित्वा गहेतब्बं. वाते आगतेपि यत्थ अतिलहुकत्ता नावाय कञ्चि पयोगं अकत्वा पकतिया अवहारको तिट्ठति, तत्थिदं अट्ठकथायं वुत्तन्ति गहेतब्बं.
यानट्ठकथावण्णना
१००. यानट्ठकथायं उभोसु पस्सेसूति चतुन्नं थम्भानं उपरि चतुरस्सं दारुसङ्घाटं आरोपेत्वा तस्स वामदक्खिणपस्सेसु उभोसु वातातपादिपरिस्सयविनोदनत्थं गरुळपक्खिनो उभो पक्खा विय कता सन्दमानिका. दुकयुत्तस्साति द्वीहि गोणेहि युत्तस्स. अयुत्तकन्ति गोणेहि अयुत्तं. कप्पकताति द्विन्नं सिखानं सन्धिट्ठाने गोसिङ्गानि विय द्वे कोटियो ठपेत्वा उपत्थम्भनी कप्पकता नाम, सा द्वीहिपि कोटीहि भूमियं पतिट्ठाति, तेनाह ‘‘छ ठानानी’’ति. तीणि वा चत्तारि वा ठानानीति अकप्पकताय उपत्थम्भनिया च द्विन्नं चक्कानञ्च वसेन तीणि ठानानि, कप्पकताय वसेन चत्तारि ठानानि, तथा पथवियं ठपितस्स तीणि ठानानीति सम्बन्धो. अक्खसीसेहीति अक्खदारुनो द्वीहि कोटीहि. अक्खुद्धीहीति अक्खदारुना सम्पटिच्छका हेट्ठिमभागे कप्पकता द्वे दारुखण्डा अक्खुद्धियो नाम, तासं कप्पकतानं द्विन्नं कप्पसीसानि चत्तारि इध ‘‘अक्खुद्धियो’’ति वुच्चन्ति, तेनाह ‘‘चतूहि च अक्खुद्धीही’’ति. ताहि पतिट्ठिताहि पतिट्ठितट्ठानानि चत्तारि धुरेन पतिट्ठितट्ठानं एकन्ति पञ्च ठानानि होन्ति. उद्धियोव ‘‘उद्धिखाणुका’’ति वुत्ता, उद्धिखाणुकानं अभावे अक्खसीसानं पतिट्ठानोकासं दस्सेन्तो आह सममेव बाहं कत्वातिआदि. तत्थ सममेवाति उद्धियो हेट्ठा अनोलम्बेत्वा बाहुनो हेट्ठिमभागं समं कत्वा द्विन्नं बाहुदारूनं मज्झे अक्खसीसप्पमाणेन छिद्दं कत्वा तत्थ अक्खसीसानि पवेसितानि होन्ति, तेन बाहानं हेट्ठाभागं सब्बं भूमिं फुसित्वा तिट्ठति, तेनाह ‘‘सब्बं पथविं फुसित्वा तिट्ठती’’ति. सेसं नावायं वुत्तसदिसन्ति इमिना यदि पन तं एवं गच्छन्तं पकतिगमनं पच्छिन्दित्वा अञ्ञं दिसाभागं नेति, पाराजिकं. सयमेव यं किञ्चि ठानं सम्पत्तं ठाना अचालेन्तोव विक्किणित्वा गच्छति, नेवत्थि अवहारो, भण्डदेय्यं पन होतीति इमं नयं अतिदिसति.
भारट्ठकथावण्णना
१०१. भारट्ठकथायं भारट्ठन्ति मातिकापदस्स भारो नामाति इदं अत्थदस्सनन्ति आह ‘‘भारोयेव भारट्ठ’’न्ति. पुरिमगलेति गलस्स पुरिमभागे. गलवाटकोति गीवाय उपरिमगलवाटको. उरपरिच्छेदमज्झेति उरपरियन्तस्स मज्झे. सामिकेहि अनाणत्तोति इदं यदि सामिकेहि ‘‘इमं भारं नेत्वा असुकट्ठाने देही’’ति आणत्तो भवेय्य, तदा तेन गहितभण्डं उपनिक्खित्तं सिया, तञ्च थेय्यचित्तेन सीसादितो ओरोपेन्तस्सापि अवहारो न सिया, सामिकानं पन धुरनिक्खेपे एव सियाति ततो उपनिक्खित्तभण्डभावतो वियोजेतुं वुत्तं, तेनेव वक्खति ‘‘तेहि पन अनाणत्तत्ता पाराजिक’’न्ति. घंसन्तोति सीसतो अनुक्खिपन्तो, यदि उक्खिपेय्य, उक्खित्तमत्ते पाराजिकं, तेनाह सीसतो केसग्गमत्तम्पीतिआदि. यो चायन्ति यो अयं विनिच्छयो.
आरामट्ठकथावण्णना
१०२. आरामट्ठकथायं आरामं अभियुञ्जतीति इदं अभियोगकरणं परेसं भूमट्ठभण्डादीसुपि कातुं वट्टतियेव. आरामादिथावरेसु पन येभुय्येन अभियोगवसेनेव गहणसम्भवतो एत्थेव पाळियं अभियोगो वुत्तो, इति इमिना नयेन सब्बत्थापि सक्का ञातुन्ति गहेतब्बं. अदिन्नादानस्स पयोगत्ताति सहपयोगमाह. वत्थुम्हियेव कतपयोगत्ता सहपयोगवसेन हेतं दुक्कटं. सयम्पीति अभियुञ्जकोपि. ‘‘किं करोमि किं करोमी’’ति एवं किङ्कारमेव पटिस्सुणन्तो विय चरतीति किङ्कारपटिस्सावी, तस्स भावो किङ्कारपटिस्साविभावो, तस्मिं, अत्तनो वसवत्तिभावेति वुत्तं होति. उक्कोचन्ति लञ्जं. सब्बेसं पाराजिकन्ति कूटविनिच्छयिकादीनं. अयं वत्थुसामीतिआदिकस्स उभिन्नं धुरनिक्खेपकरणहेतुनो पयोगस्स करणक्खणेव पाराजिकं होतीति वेदितब्बं. सचे पन सामिकस्स विमति च धुरनिक्खेपो च कमेन उप्पज्जन्ति, पयोगसमुट्ठापकचित्तक्खणे पाराजिकमेव होति, न थुल्लच्चयं. यदि विमतियेव उप्पज्जति, तदा थुल्लच्चयमेवाति वेदितब्बं, अयं नयो सब्बत्थ यथानुरूपं गहेतब्बो. धुरनिक्खेपवसेनेव पराजयोति सामिको ‘‘अहं न मुच्चामी’’ति धुरं अनिक्खिपन्तो अट्टो पराजितो नाम न होतीति दस्सेति.
विहारट्ठकथावण्णना
१०३. विहारट्ठकथायं विहारन्ति उपचारसीमासङ्खातं सकलं विहारं. परिवेणन्ति तस्स विहारस्स अब्भन्तरे विसुं विसुं पाकारादिपरिच्छिन्नट्ठानं. आवासन्ति एकं आवसथमत्तं. गणसन्तके परिच्छिन्नसामिकत्ता सक्का धुरं निक्खिपापेतुन्ति आह ‘‘दीघभाणकादिभेदस्स पन गणस्सा’’ति. इधापि सचे एकोपि धुरं न निक्खिपति, रक्खतियेव. एस नयो बहूनं सन्तके सब्बत्थ.
खेत्तट्ठकथावण्णना
१०४. खेत्तट्ठकथायं निरुम्भित्वा वातिआदीसु गण्हन्तस्साति पच्चेकं योजेतब्बं, तत्थ निरुम्भित्वा गहणं नाम वीहिसीसं अच्छिन्दित्वा यथाठितमेव हत्थेन गहेत्वा आकड्ढित्वा बीजमत्तस्सेव गहणं. एकमेकन्ति एकं वीहिसीसं. यस्मिं बीजे वातिआदि निरुम्भित्वा गहणादीसु यथाक्कमं योजेतब्बं. ‘‘तस्मिं बन्धना मोचितमत्ते’’ति वचनतो तस्मिं बीजादिम्हि बन्धना मुत्ते सति ततो अनपनीतेपि ठानन्तरस्स अभावा पाराजिकमेव. यस्स पन सीसादिकस्स सन्तरादिना सह संसिब्बनं वा एकाबद्धता वा होति, तस्स बन्धना मोचिते थुल्लच्चयं, इतरट्ठानतो मोचिते पाराजिकन्ति गहेतब्बं, तेनाह वीहिनाळन्तिआदि. सभुसन्ति पलालसहितं. खीलेनाति खाणुकेन. एत्थ च खीलसङ्कमनादीसु सहपयोगो धुरनिक्खेपो चाति उभयं सम्भवति. खीलसङ्कमनादि एत्थ सहपयोगो. तस्मिञ्च कते यदि सामिका धुरं न निक्खिपन्ति पुन गण्हितुकामाव होन्ति, न ताव अवहारो, ‘‘खीलं सङ्कामेत्वा खेत्तादिं असुको राजवल्लभो भिक्खु गण्हितुकामो’’ति ञत्वा तस्स बलं कक्खळादिभावञ्च निस्साय खीलसङ्कमनादिकिरियानिट्ठानतो पठममेव सामिका धुरं निक्खिपन्ति, न अवहारो एतस्स पयोगनिट्ठानतो पुरेतरमेव धुरस्स निक्खित्तत्ता. यदा पन खीलसङ्कमनादिपयोगेनेव धुरनिक्खेपो होति, तदायेव अवहारो, तेनेवेत्थ ‘‘तञ्च खो सामिकानं धुरनिक्खेपेना’’ति वुत्तं. खीलादीनं सङ्कमितभावं अजानित्वा सामिकानं सम्पटिच्छनम्पेत्थ धुरनिक्खेपोति वेदितब्बो. एवं सब्बत्थाति यथावुत्तमत्थं रज्जुसङ्कमनादीसुपि अतिदिसति. यट्ठिन्ति मानदण्डं. एकस्मिं अनागते थुल्लच्चयं, तस्मिं आगते पाराजिकन्ति सचे दारूनि निखणित्वा तत्तकेनेव गण्हितुकामो होति, अवसाने दारुम्हि पाराजिकं. सचे तत्थ कण्टकसाखादीहि पादानं अन्तरं पटिच्छादेत्वा कस्सचि अप्पवेसारहं कत्वा गहेतुकामो होति, अवसानसाखाय पाराजिकं, तेनाह ‘‘साखापरिवारेनेव अत्तनो कातुं सक्कोती’’ति, दारूनि च निखणित्वा साखापरिवारञ्च कत्वा एव अत्तनो सन्तकं कातुं सक्कोतीति अत्थो. खेत्तमरियादन्ति वुत्तमेवत्थं विभावेतुं ‘‘केदारपाळि’’न्ति वुत्तं. इदञ्च खीलसङ्कमनादिना गहणं आरामादीसुपि लब्भतेव.
वत्थुट्ठकथावण्णना
१०५. वत्थुट्ठकथायं तिण्णं पाकारानन्ति इट्ठकसिलादारूनं वसेन तिण्णं पाकारानं.
१०६. गामट्ठकथायं ‘‘गामो नामा’’ति पाळियं न वुत्तं सब्बसो गामलक्खणस्स पुब्बे वुत्तत्ता.
अरञ्ञट्ठकथावण्णना
१०७. अरञ्ञट्ठकथायं विनिविज्झित्वाति उजुकमेव विनिविज्झित्वा. लक्खणच्छिन्नस्साति अरञ्ञसामिकानं हत्थतो किणित्वा गण्हन्तेहि कतअक्खरादिसञ्ञाणस्स. छल्लिया परियोनद्धन्ति इमिना सामिकानं निरापेक्खताय चिरछड्डितभावं दीपेति, तेनाह ‘‘गहेतुं वट्टती’’ति. यदि सामिकानं सापेक्खता अत्थि, न वट्टति. तानि कतानि अज्झावुत्थानि च होन्तीति तानि गेहादीनि कतानि परिनिट्ठितानि मनुस्सेहि च अज्झावुत्थानि च होन्ति. दारूनीति गेहादीनं कतत्ता अवसिट्ठदारूनि. गहेतुं वट्टतीति सामिकानं अनालयत्ता वुत्तं, ते च यदि गहणकाले दिस्वा सालया हुत्वा वारेन्ति, गहेतुं न वट्टतियेव. ‘‘देही’’ति वुत्ते दातब्बमेवाति ‘‘देही’’ति वुत्ते ‘‘दस्सामी’’ति आभोगं कत्वा गच्छन्तस्स ‘‘देही’’ति अवुत्ते अदत्वा गमने आपत्ति नत्थि. पच्छापि तेहि चोदिते दातब्बमेव.
अदिस्वा गच्छति, भण्डदेय्यन्ति सुद्धचित्तेन गतस्स भण्डदेय्यं. आरक्खट्ठानम्पि सुद्धचित्तेन अतिक्कमित्वा थेय्यचित्ते उप्पन्नेपि अवहारो नत्थि आरक्खट्ठानस्स अतिक्कन्तत्ता. केचि पन ‘‘यत्थ कत्थचि नीतानम्पि दारूनं अरञ्ञसामिकानञ्ञेव सन्तकत्ता पुन थेय्यचित्तं उप्पादेत्वा गच्छति, पाराजिकमेवा’’ति वदन्ति, तं न युत्तं ‘‘आरक्खट्ठानं पत्वा…पे… अस्सतिया अतिक्कमती’’ति, सहसा तं ठानं अतिक्कमतीतिआदिना (पारा. अट्ठ. १.१०७) च आरक्खट्ठानातिक्कमेयेव आपत्तिया वुच्चमानत्ता, आरक्खट्ठानातिक्कममेव सन्धाय ‘‘इदं पन थेय्यचित्तेन परिहरन्तस्स आकासेन गच्छतोपि पाराजिकमेवा’’ति वुत्तं. यञ्च ‘‘यत्थ कत्थचि नीतानम्पि दारूनं अरञ्ञसामिकानञ्ञेव सन्तकत्ता’’ति कारणं वुत्तं, तम्पि आरक्खट्ठानतो बहि पाराजिकापज्जनस्स कारणं न होति भण्डदेय्यभावस्सेव कारणत्ता. तेसं सन्तकत्तेनेव हि बहि कतस्सापि भण्डदेय्यं जातं, इतरथा च भण्डदेय्यम्पि न सिया सुङ्कघातातिक्कमे विय. अद्धिकेहि दिन्नमेव सुङ्किकानं सन्तकं होति, नादिन्नं, तेन तं ठानं यतो कुतोचि पच्चयतो सुद्धचित्तेन अतिक्कन्तस्स भण्डदेय्यम्पि न होति. इध पन अरञ्ञसामिकानं सन्तकत्ता सब्बत्थापि भण्डदेय्यमेव होति, तेनेवेतं अरञ्ञे आरक्खट्ठानं सुङ्कघाततोपि गरुतरं जातं. यदि हि आरक्खट्ठानतो बहिपि थेय्यचित्ते सति अवहारो भवेय्य, आरक्खट्ठानं पत्वातिआदिना ठाननियमो निरत्थको सिया यत्थ कत्थचि थेय्यचित्ते उप्पन्ने पाराजिकन्ति वत्तब्बतो. तस्मा आरक्खट्ठानतो बहि थेय्यचित्तेन गच्छन्तस्स अवहारो न भवति एवाति निट्ठमेत्थ गन्तब्बं. इदं पन थेय्यचित्तेन परिहरन्तस्साति यस्मिं पदेसे अतिक्कन्ते तेसं अरञ्ञं आरक्खट्ठानञ्च अतिक्कन्तो नाम होति, तं पदेसं आकासेनापि अतिक्कमनवसेन गच्छन्तस्सापीति अत्थो.
उदककथावण्णना
१०८. उदककथायं महाकुच्छिका उदकचाटि उदकमणिको, ‘‘समेखला चाटि उदकमणिको’’तिपि वदन्ति. तत्थाति तेसु भाजनेसु. भूतगामेन सद्धिम्पीति पि-सद्देन अकप्पियपथविम्पि सङ्गण्हाति. तळाकरक्खणत्थायाति ‘‘महोदकं आगन्त्वा तळाकमरियादं मा छिन्दी’’ति तळाकरक्खणत्थं. निब्बहनउदकन्ति एत्थ तळाकस्स एकेन उन्नतेन पस्सेन अधिकजलं निब्बहति निगच्छति एतेनाति ‘‘निब्बहन’’न्ति अधिकजलनिक्खमनमातिका वुच्चति. तत्थ गच्छमानं उदकं निब्बहनउदकं नाम. निद्धमनतुम्बन्ति सस्सादीनं अत्थाय इट्ठकादीहि कतं उदकनिक्खमनपनाळि. मरियादं दुब्बलं कत्वाति एत्थ दुब्बलं अकत्वापि यथावुत्तप्पयोगे कते मरियादं छिन्दित्वा निक्खन्तउदकग्घानुरूपेन अवहारेन कत्तब्बमेव. यत्तकं तप्पच्चया सस्सं उप्पज्जतीति बीजकसिकम्मादिब्बयं ठपेत्वा यं अधिकलाभं उप्पज्जति, तं सन्धाय वुत्तं. न हि तेहि कातब्बं वयकरणम्पि एतस्स दातब्बं. इदञ्च तरुणसस्से जाते उदकं विनासेन्तस्स युज्जति, सस्से पन सब्बथा अकतेयेव उदकं विनासेन्तेन च उदकग्घमेव दातब्बं, न तप्पच्चया सकलं सस्सं तेन विनासितभण्डस्सेव भण्डदेय्यत्ता, इतरथा वाणिज्जादिअत्थाय परेहि ठपितभण्डं अवहरन्तस्स तदुभयम्पि गहेत्वा भण्डग्घं कातब्बं सिया, तञ्च न युत्तन्ति अम्हाकं खन्ति. सामिकानं धुरनिक्खेपेनाति एत्थ एकस्स सन्तके तळाके खेत्ते च जाते तस्सेव धुरनिक्खेपेन पाराजिकं, यदि पन तं तळाकं सब्बसाधारणं, खेत्तानि पाटिपुग्गलिकानि, तस्स तस्स पुग्गलस्सेव धुरनिक्खेपे अवहारो, अथ खेत्तानिपि सब्बसाधारणानि, सब्बेसं धुरनिक्खेपेयेव पाराजिकं, नासतीति दट्ठब्बं.
अनिग्गतेति अनिक्खन्ते, तळाकेयेव ठितेति अत्थो. परेसं मातिकामुखन्ति खुद्दकमातिकामुखं. असम्पत्तेवाति तळाकतो निक्खमित्वा महामातिकायं एव ठिते. अनिक्खन्ते बद्धा सुबद्धाति तळाकतो अनिक्खन्ते भण्डदेय्यम्पि न होति सब्बसाधारणत्ता उदकस्साति अधिप्पायो. निक्खन्ते पन पाटिपुग्गलिकं होतीति आह ‘‘निक्खन्ते बद्धा भण्डदेय्य’’न्ति. इध पन खुद्दकमातिकायं अप्पविट्ठत्ता अवहारो न जातो, ‘‘तळाकतो अनिग्गते परेसं मातिकामुखं असम्पत्तेवा’’ति हेट्ठा वुत्तस्स विकप्पद्वयस्स ‘‘अनिक्खन्ते बद्धा सुबद्धा, निक्खन्ते बद्धा भण्डदेय्य’’न्ति इदं द्वयं यथाक्कमेन योजनत्थं वुत्तं. नत्थि अवहारोति एत्थ ‘‘अवहारो नत्थि, भण्डदेय्यं पन होती’’ति केचि वदन्ति, तं न युत्तं. वत्थुं…पे… न समेतीति एत्थ तळाकगतउदकस्स सब्बसाधारणत्ता परसन्तकवत्थु न होतीति अधिप्पायो.
दन्तपोनकथावण्णना
१०९. दन्तकट्ठकथायं ततो पट्ठाय अवहारो नत्थीति ‘‘यथासुखं भिक्खुसङ्घो परिभुञ्जतू’’ति अभाजेत्वाव यावदिच्छकं गहणत्थमेव ठपितत्ता अरक्खितत्ता सब्बसाधारणत्ता च अञ्ञं सङ्घिकं विय न होतीति थेय्यचित्तेन गण्हन्तस्सापि नत्थि अवहारो. खादन्तु, पुन सामणेरा आहरिस्सन्तीति केचि थेरा वदेय्युन्ति योजेतब्बं.
वनप्पतिकथावण्णना
११०. वनप्पतिकथायं सन्धारितत्ताति छिन्नस्स रुक्खस्स पतितुं आरद्धस्स सन्धारणमत्तेन वुत्तं, न पन मरिचवल्लिआदीहि पुब्बे वेठेत्वा ठितभावेन. तादिसे हि छिन्नेपि अवहारो नत्थि अरञ्ञट्ठकथायं वेठितवल्लियं विय. उजुकमेव तिट्ठतीति इमिना सब्बसो छिन्दनमेव वल्लिआदीहि असम्बद्धस्स रुक्खस्स ठानाचावनं पुब्बे विय आकासादीसु फुट्ठसकलपदेसतो मोचनन्ति आवेणिकमिध ठानाचावनं दस्सेति. केचि पन ‘‘रुक्खभारेन किञ्चिदेव भस्सित्वा ठितत्ता होतियेव ठानाचावन’’न्ति वदन्ति, तन्न, रुक्खेन फुट्ठस्स सकलस्स आकासपदेसस्स पञ्चहि छहि वा आकारेहि अनतिक्कमितत्ता. वातमुखं सोधेतीति यथा वातो आगन्त्वा रुक्खं पातेति, एवं वातस्स आगमनमग्गं रुन्धित्वा ठितानि साखागुम्बादीनि छिन्दित्वा अपनेन्तो सोधेति. मण्डूककण्टकं वाति मण्डूकानं नङ्गुट्ठे अग्गकोटियं ठितकण्टकन्ति वदन्ति, एके ‘‘विसमच्छकण्टक’’न्तिपि वदन्ति.
हरणककथावण्णना
१११. हरणककथायं हरणकन्ति वत्थुसामिना हरियमानं. सो च पादं अग्घति, पाराजिकमेवाति ‘‘अन्तं न गण्हिस्सामी’’ति असल्लक्खितत्ता सामञ्ञतो ‘‘गण्हिस्सामि एत’’न्ति सल्लक्खितस्सेव पटस्स एकदेसताय तम्पि गण्हितुकामोवाति पाराजिकं वुत्तं. सभण्डहारकन्ति सहभण्डहारकं, सकारादेसस्स विकप्पत्ता सह सद्दोव ठितो, भण्डहारकेन सह तं भण्डन्ति अत्थो. सासङ्कोति ‘‘यदि उपसङ्कमित्वा भण्डं गण्हिस्सामि, आवुधेन मं पहरेय्या’’ति भयेन सञ्जातासङ्को. एकमन्तं पटिक्कम्माति भयेनेव अनुपगन्त्वा मग्गतो सयं पटिक्कम्म. सन्तज्जेत्वाति फरुसवाचाय चेव आवुधपरिवत्तनादिकायविकारेन च सन्तज्जेत्वा. अनज्झावुत्थकन्ति अपरिग्गहितकं. आलयेन अनधिमुत्तम्पि भण्डं अनज्झावुत्थकं नाम होतीति आह ‘‘आहरापेन्ते दातब्ब’’न्ति, इमिना पठमं परिच्चत्तालयानम्पि यदि पच्छापि सकसञ्ञा उप्पज्जति, तेसञ्ञेव तं भण्डं होति, बलक्कारेनापि सकसञ्ञाय तस्स गहणे दोसो नत्थि, अददन्तस्सेव अवहारोति दस्सेति. यदि पन सामिनो ‘‘परिच्चत्तं मया पठमं, इदानि मम सन्तकं वा एतं, नो’’ति आसङ्का होति, बलक्कारेन गहेतुं न वट्टति सकसञ्ञाबलेनेव पुन गहेतब्बभावस्स आपन्नत्ता. ‘‘अदेन्तस्स पाराजिक’’न्ति वचनतो चोरस्स सकसञ्ञाय विज्जमानायपि सामिकेसु सालयेसु अदातुं न वट्टतीति दीपितं होति. अञ्ञेसूति महापच्चरियादीसु. विचारणायेव नत्थीति इमिना तत्थापि पटिक्खेपाभावतो अयमेव अत्थोति दस्सेति.
उपनिधिकथावण्णना
११२. उपनिधिकथायं सङ्गोपनत्थाय अत्तनो हत्थे निक्खित्तस्स भण्डस्स गुत्तट्ठाने पटिसामनप्पयोगं विना नाहं गण्हामीतिआदिना अञ्ञस्मिं पयोगे अकते रज्जसङ्खोभादिकाले ‘‘न दानि तस्स दस्सामि, न मय्हं दानि दस्सती’’ति उभोहिपि सकसकट्ठाने निसीदित्वा धुरनिक्खेपे कतेपि अवहारो नत्थि. केचि पनेत्थ ‘‘पाराजिकमेव पटिसामनप्पयोगस्स कतत्ता’’ति वदन्ति, तं तेसं मतिमत्तं, न सारतो पच्चेतब्बं. पटिसामनकाले हिस्स थेय्यचित्तं नत्थि, ‘‘न दानि तस्स दस्सामी’’ति थेय्यचित्तुप्पत्तिक्खणे पन सामिनो धुरनिक्खेपचित्तुप्पत्तिया हेतुभूतो कायवचीपयोगो नत्थि, येन सो आपत्तिं आपज्जेय्य. न हि अकिरियसमुट्ठानायं आपत्तीति. दाने सउस्साहो, रक्खति तावाति अवहारं सन्धाय अवुत्तत्ता नाहं गण्हामीतिआदिना मुसावादकरणे पाचित्तियमेव होति, न दुक्कटं थेय्यचित्ताभावेन सहपयोगस्सापि अभावतोति गहेतब्बं. यदिपि मुखेन दस्सामीति वदति…पे… पाराजिकन्ति एत्थ कतरपयोगेन आपत्ति, न ताव पठमेन भण्डपटिसामनप्पयोगेन तदा थेय्यचित्ताभावा, नापि ‘‘दस्सामी’’ति कथनप्पयोगेन तदा थेय्यचित्ते विज्जमानेपि पयोगस्स कप्पियत्ताति? वुच्चते – सामिना ‘‘देही’’ति बहुसो याचियमानोपि अदत्वा येन पयोगेन अत्तनो अदातुकामतं सामिकस्स ञापेति, येन च सो ‘‘अदातुकामो अयं विक्खिपती’’ति ञत्वा धुरं निक्खिपति, तेनेव पयोगेनस्स आपत्ति. न हेत्थ उपनिक्खित्तभण्डे परियायेन मुत्ति अत्थि. अदातुकामताय हि कदा ते दिन्नं, कत्थ ते दिन्नन्तिआदिपरियायवचनेनापि सामिकस्स धुरे निक्खिपापिते आपत्तियेव. तेनेव अट्ठकथायं वुत्तं – ‘‘किं तुम्हे भणथ…पे… एवं उभिन्नं धुरनिक्खेपेन भिक्खुनो पाराजिक’’न्ति (पारा. अट्ठ. १.१११). परसन्तकस्स परेहि गण्हापने एव परियायतो मुत्ति, न सब्बत्थाति गहेतब्बं. अत्तनो हत्थे निक्खित्तत्ताति एत्थ अत्तनो हत्थे सामिना दिन्नताय भण्डागारिकट्ठाने ठितत्ता च ठानाचावनेपि नत्थि अवहारो, थेय्यचित्तेन पन गहणे दुक्कटतो न मुच्चतीति वेदितब्बं.
एसेव नयोति उद्धारेयेव चोरस्स पाराजिकं, कस्मा? अञ्ञेहि साधारणस्स अभिञ्ञाणस्स वुत्तत्ता. अञ्ञं तादिसमेव गण्हन्ते युज्जतीति सञ्ञाणतो ओकासतो च तेन सदिसमेव अञ्ञं गण्हन्ते युज्जति, चोरेन सल्लक्खितप्पदेसतो तं अपनेत्वा केहिचि तत्थ तादिसे अञ्ञस्मिं पत्ते ठपिते तं गण्हन्तेयेव युज्जतीति अधिप्पायो, तेन चोरेन दिवा सल्लक्खितपत्तं अञ्ञत्थ अपनेत्वा तदञ्ञे तादिसे पत्ते तत्थ ठपितेपि चोरस्स पच्छा रत्तिभागे उप्पज्जमानं थेय्यचित्तं दिवा सल्लक्खितप्पदेसे ठपितं अञ्ञं तादिसं पत्तमेव आलम्बित्वा उप्पज्जतीति दस्सितं होति. पदवारेनाति थेरेन नीहरित्वा दिन्नं पत्तं गहेत्वा गच्छतो चोरस्स पदवारेन. अतादिसमेव गण्हन्ते युज्जतीति अतादिसस्स थेरेन गहणक्खणे अवहाराभावतो पच्छा हत्थपत्तं ‘‘त’’न्ति वा ‘‘अञ्ञ’’न्ति वा सञ्ञाय ‘‘इदं गहेत्वा गच्छामी’’ति गमने पदवारेनेव अवहारो युज्जतीति अधिप्पायो.
पाराजिकं नत्थीति पदवारेपि पाराजिकं नत्थि उपनिधिभण्डे वियाति गहेतब्बं. गामद्वारन्ति बहिगामे विहारस्स पतिट्ठितत्ता गामप्पवेसस्स आरम्भप्पदेसदस्सनवसेन वुत्तं, अन्तोगामन्ति अत्थो. द्विन्नम्पि उद्धारेयेव पाराजिकन्ति थेरस्स अभण्डागारिकत्ता वुत्तं. यदि हि सो भण्डागारिको भवेय्य, सब्बम्पि उपनिक्खित्तमेव सिया, उपनिक्खित्तभण्डे च थेय्यचित्तेन गण्हतोपि न ताव थेरस्स अवहारो होति, चोरस्सेव अवहारो. उभिन्नम्पि दुक्कटन्ति थेरस्स अत्तनो सन्तकताय चोरस्स सामिकेन दिन्नत्ता अवहारो न जातो, उभिन्नम्पि असुद्धचित्तेन गहितत्ता दुक्कटन्ति अत्थो.
आणत्तिया गहितत्ताति ‘‘पत्तचीवरं गण्हा’’ति एवं थेरेन कतआणत्तिया गहितत्ता. अटविं पविसति, पदवारेन कारेतब्बोति ‘‘पत्तचीवरं गण्ह, असुकं नाम गामं गन्त्वा पिण्डाय चरिस्सामा’’ति थेरेन विहारतो पट्ठाय गाममग्गेपि सकलेपि गामे विचरणस्स नियमितत्ता मग्गतो ओक्कम्म गच्छन्तस्सेव पदवारेन आपत्ति वुत्ता. विहारस्स हि परभागे उपचारतो पट्ठाय याव तस्स गामस्स परतो उपचारो, ताव सब्बं दहरस्स थेराणत्तिया सञ्चरणूपचारोव होति, न पन ततो परं. तेनेव ‘‘उपचारातिक्कमे पाराजिकं. गामूपचारातिक्कमे पाराजिक’’न्ति च वुत्तं. पटिनिवत्तने चीवरधोवनादिअत्थाय पेसनेपि एसेव नयो. अट्ठत्वा अनिसीदित्वाति एत्थ विहारं पविसित्वा सीसादीसु भारं भूमियं अनिक्खिपित्वा तिट्ठन्तो वा निसीदन्तो वा विस्समित्वा थेय्यचित्ते वूपसन्ते पुन थेय्यचित्तं उप्पादेत्वा गच्छति चे, पादुद्धारेन कारेतब्बो. सचे भूमियं निक्खिपित्वा पुन तं गहेत्वा गच्छति, उद्धारेन कारेतब्बो. कस्मा? आणापकस्स आणत्तिया यं कत्तब्बं, तस्स तावता परिनिट्ठितत्ता. ‘‘असुकं नाम गाम’’न्ति अनियमेत्वा ‘‘अन्तोगामं गमिस्सामा’’ति अविसेसेन वुत्ते विहारसामन्ता पुब्बे पिण्डाय पविट्ठपुब्बा सब्बे गोचरगामापि खेत्तमेवाति वदन्ति. सेसन्ति मग्गुक्कमनविहाराभिमुखगमनादि सब्बं. पुरिमसदिसमेवाति अनाणत्तिया गहितेपि सामिकस्स कथेत्वा गहितत्ता हेट्ठा वुत्तविहारूपचारादि सब्बं खेत्तमेवाति कत्वा वुत्तं. एसेव नयोति अन्तरामग्गे थेय्यचित्तं उप्पादेत्वातिआदिना (पारा. अट्ठ. १.११२) वुत्तं नयं अतिदिसति.
निमित्ते वा कतेति चीवरं मे किलिट्ठं, को नु खो रजित्वा दस्सतीतिआदिना निमित्ते कते. वुत्तनयेनेवाति अनाणत्तस्स थेरेन सद्धिं पत्तचीवरं गहेत्वा गमनवारे वुत्तनयेनेव. एकपस्सेति विहारस्स महन्तताय अत्तानं अदस्सेत्वा एकस्मिं पस्से. थेय्यचित्तेन परिभुञ्जन्तो जीरापेतीति थेय्यचित्ते उप्पन्ने ठानाचावनं अकत्वा निवत्थपारुतनीहारेनेव परिभुञ्जन्तो जीरापेति, ठाना चावेन्तस्स पन थेय्यचित्ते सति पाराजिकमेव सीसे भारं खन्धे करणादीसु विय (पारा. १०१). यथा वा तथा वा नस्सतीति अग्गिआदिना नस्सति, अञ्ञो वा कोचीति इमिना येन ठपितं, सोपि सङ्गहितोति वेदितब्बं.
इतरस्साति चोरस्स. इतरं गण्हतो उद्धारे पाराजिकन्ति एत्थ ‘‘पविसित्वा तव साटकं गण्हाही’’ति इमिनाव उपनिधिभावतो मोचितत्ता, सामिकस्स इतरं गण्हतो अत्तनो साटके आलयस्स सब्भावतो च ‘‘उद्धारे पाराजिक’’न्ति वुत्तं. सामिको चे ‘‘मम सन्तकं इदं वा होतु, अञ्ञं वा, किं तेन, अलं मय्हं इमिना’’ति एवं सुट्ठु निरालयो होति, चोरस्स पाराजिकं नत्थीति गहेतब्बं. न जानन्तीति तेन वुत्तवचनं असुणन्ता न जानन्ति. एसेव नयोति एत्थ सचे जानित्वापि चित्तेन न सम्पटिच्छन्ति, एसेव नयोति दट्ठब्बं. पटिक्खिपन्तीति एत्थ चित्तेन पटिक्खेपोपि सङ्गहितोवाति वेदितब्बं. उपचारे विज्जमानेति भण्डागारस्स समीपे उच्चारपस्सावट्ठाने विज्जमाने. मयि च मते सङ्घस्स च सेनासने विनट्ठेति एत्थ ‘‘तं मारेस्सामा’’ति एत्तके वुत्तेपि विवरितुं वट्टति गिलानपक्खे ठितत्ता अविसयोति वुत्तत्ता. मरणतो हि परं गेलञ्ञं अविसयत्तञ्च नत्थि. ‘‘द्वारं छिन्दित्वा परिक्खारं हरिस्सामा’’ति एत्तके वुत्तेपि विवरितुं वट्टतियेव. सहायेहि भवितब्बन्ति तेहिपि भिक्खाचारादीहि परियेसित्वा अत्तनो सन्तकेपि किञ्चि किञ्चि दातब्बन्ति वुत्तं होति. अयं सामीचीति भण्डागारे वसन्तानं इदं वत्तं.
लोलमहाथेरोति मन्दो मोमूहो आकिण्णविहारी. इतरेहीति तस्मिंयेव गब्भे वसन्तेहि इतरभिक्खूहि. विहाररक्खणवारे नियुत्तो विहारवारिको, वुड्ढपटिपाटिया अत्तनो वारे विहाररक्खणको. निवापन्ति भत्तवेतनं. चोरानं पटिपथं गतेसूति चोरानं आगमनं ञत्वा ‘‘पठमतरञ्ञेव गन्त्वा सद्दं करिस्सामा’’ति चोरानं अभिमुखं गतेसु, ‘‘चोरेहि हटभण्डं आहरिस्सामा’’ति तदनुपथं गतेसुपि एसेव नयो. निबद्धं कत्वाति ‘‘असुककुले यागुभत्तं विहारवारिकानञ्ञेवा’’ति एवं नियमनं कत्वा. द्वे तिस्सो यागुसलाका चत्तारि पञ्च सलाकभत्तानि च लभमानोवाति इदं निदस्सनमत्तं, ततो ऊनं वा होतु अधिकं वा अत्तनो वेय्यावच्चकरस्स च यापनमत्तं लभनमेव पमाणन्ति गहेतब्बं. निस्सितके जग्गेन्तीति तेहि विहारं जग्गापेन्तीति अत्थो. असहायकस्साति सहायरहितस्स. अत्तदुतियस्साति अप्पिच्छस्स अत्ता सरीरमेव दुतियो अस्स नाञ्ञोति अत्तदुतियो. तदुभयस्सापि अत्थस्स विभावनं यस्सातिआदि, एतेन सब्बेन एकेकस्स वारो न पापेतब्बोति दस्सितन्ति वेदितब्बं. पाकवत्तत्थायाति निच्चं पचितब्बयागुभत्तसङ्खातवत्तत्थाय. ठपेन्तीति दायका ठपेन्ति. तं गहेत्वाति तं आरामिकादीहि दिय्यमानं भागं गहेत्वा. न गाहापेतब्बोति एत्थ अब्भोकासिकस्सापि अत्तनो अधिकपरिक्खारो वा ठपितो अत्थि, चीवरादिसङ्घिकभागेपि आलयो वा अत्थि, सोपि गाहापेतब्बोव. दिगुणन्ति अञ्ञेहि लब्भमानतो दिगुणं. पक्खवारेनाति अड्ढमासवारेन.
सुङ्कघातकथावण्णना
११३. सुङ्कघातकथायं सुङ्कं यत्थ राजपुरिसा हनन्ति अददन्तानं सन्तकं अच्छिन्दित्वापि गण्हन्ति, तं ठानं सुङ्कघातन्ति एवम्पि अत्थो दट्ठब्बो. वुत्तमेवत्थं पाकटं कातुं तञ्हीतिआदि वुत्तं. दुतियं पादं अतिक्कामेतीति एत्थ पठमपादं परिच्छेदतो बहि ठपेत्वा दुतियपादे उद्धटमत्ते पाराजिकं. उद्धरित्वा बहि अट्ठपितेपि बहि ठितो एव नाम होतीति कत्वा एवं सब्बत्थ पदवारेसुपीति दट्ठब्बं. परिवत्तित्वा अब्भन्तरिमं बहि ठपेति, पाराजिकन्ति इदं सयं बहि ठत्वा पठमं अब्भन्तरिमं उक्खिपित्वा वा समकं उक्खिपित्वा वा परिवत्तनं सन्धाय वुत्तं. बहि ठत्वा उक्खित्तमत्ते हि सब्बं बहिगतमेव होतीति. सचे पन सो बहि ठत्वापि बाहिरपुटकं पठमं अन्तो ठपेत्वा पच्छा अब्भन्तरिमं उक्खिपित्वा बहि ठपेति, तदापि एकाबद्धताय अविजहितत्ता अवहारो न दिस्सति. केचि पन ‘‘भूमियं पतित्वा वत्तन्तं पुन अन्तो पविसति, पाराजिकमेवाति (पारा. अट्ठ. १.११३) वुत्तत्ता बाहिरपुटके अन्तोपविट्ठेपि बहिगतभावतो न मुच्चति, अन्तोगतं पन पुटकं पठमं, पच्छा एव वा बहि ठपितमत्ते वा पाराजिकमेवा’’ति वदन्ति, तं न युत्तं. बहि भूमियं पातितस्स केनचि सद्धिं एकाबद्धताय अभावेन अन्तोपविट्ठेपि पाराजिकमेवाति वत्तुं युत्तं, इदं पन एकाबद्धत्ता तेन सद्धिं न समेति. तस्मा यथा अन्तोभूमिगतेन एकाबद्धता न होति, एवं उभयस्सापि बहिगतभावे साधितेयेव अवहारोति विञ्ञायति, वीमंसित्वा गहेतब्बं. ये पन परिवत्तित्वाति इमस्स निवत्तित्वाति अत्थं वदन्ति, तेहि पन अब्भन्तरिमं बहि ठपेतीति अयमत्थो गहितो होतीति तत्थ सङ्कायेव नत्थि. एकाबद्धन्ति काजकोटियं रज्जुया बन्धनं सन्धाय वुत्तं. अबन्धित्वा काजकोटियं ठपितमत्तमेव होति, पाराजिकन्ति बहि गहितकाजकोटियं ठपितं यदि पादं अग्घति, पाराजिकमेव, अन्तोठपितेन एकाबद्धताय अभावाति अधिप्पायो. गच्छन्ते याने वा…पे… ठपेतीति सुङ्कघातं पविसित्वा अप्पविसित्वा वा ठपेति. सुङ्कट्ठानस्स बहि ठितन्ति यानादीहि नीहटत्ता बहि ठितं. केचि पन ‘‘बहि ठपित’’न्ति पाठं विकप्पेत्वा सुङ्कट्ठानतो पुब्बेव बहि ठपितन्ति अत्थं वदन्ति, तं न सुन्दरं; सुङ्कट्ठाने पविसित्वा याने ठपितेपि पवत्तित्वा गते विय दोसाभावतो. यो पन सुङ्कट्ठानस्स अन्तोव पविसित्वा ‘‘सुङ्कट्ठान’’न्ति ञत्वा थेय्यचित्तेन आगतमग्गेन पटिनिवत्तित्वा गच्छति, तस्सापि यदि तेन दिसाभागेन गच्छन्तानम्पि हत्थतो सुङ्कं गण्हन्ति, पाराजिकमेव. इमस्मिं ठानेति यानादीहि नीहरणे. तत्राति तस्मिं एळकलोमसिक्खापदे (पारा. ५७१ आदयो).
पाणकथावण्णना
११४. पाणकथायं आठपितोति मातापितूहि इणं गण्हन्तेहि ‘‘याव इणदाना अयं तुम्हाकं सन्तिके होतू’’ति इणदायकानं निय्यातितो. अवहारो नत्थीति मातापितूहि पुत्तस्स अपरिच्चत्तत्ता मातापितूनञ्च असन्तकत्ता अवहारो नत्थि. धनं पन गतट्ठाने वड्ढतीति इमिना आठपेत्वा गहितधनं वड्ढिया सह आठपितपुत्तहारकस्स गीवाति दस्सितन्ति वदन्ति. दासस्स जातोति उक्कट्ठलक्खणं दस्सेतुं वुत्तं. दासिकुच्छियं पन अदासस्स जातोपि एत्थेव सङ्गहितो. परदेसतो पहरित्वाति परदेसविलुम्पकेहि राजचोरादीहि पहरित्वा. सुखं जीवाति वदतीति थेय्यचित्तेन सामिकानं सन्तिकतो पलापेतुकामताय वदति, तथा पन अचिन्तेत्वा कारुञ्ञेन ‘‘सुखं गन्त्वा जीवा’’ति वदन्तस्स नत्थि अवहारो, गीवा पन होति. दुतियपदवारेति यदि दुतियपदं अवस्सं उद्धरिस्सति, भिक्खुस्स ‘‘पलायित्वा सुखं जीवा’’ति वचनक्खणेयेव पाराजिकं. अनापत्ति पाराजिकस्साति तस्स वचनेन वेगवड्ढने अकतेपि दुक्कटा न मुच्चतीति दस्सेति. ‘‘अदिन्नं थेय्यसङ्खातं आदियेय्या’’ति (पारा. ८९, ९१) आदानस्सेव वुत्तत्ता वुत्तपरियायेन मुच्चतीति.
चतुप्पदकथावण्णना
११७. चतुप्पदकथायं पाळियं आगतावसेसाति पाळियं आगतेहि हत्थि आदीहि अञ्ञे पसु-सद्दस्स सब्बसाधारणत्ता. भिङ्कच्छापन्ति ‘‘भिङ्का भिङ्का’’ति सद्दायनतो एवं लद्धनामं हत्थिपोतकं. अन्तोवत्थुम्हीति परिक्खित्ते. बहिनगरे ठितस्साति परिक्खित्तनगरं सन्धाय वुत्तं, अपरिक्खित्तनगरे पन अन्तोनगरे ठितस्सापि ठितट्ठानमेव ठानं. खण्डद्वारन्ति अत्तना खण्डितद्वारं. एको निपन्नोति एत्थापि बन्धोति आनेत्वा सम्बन्धितब्बं, तेनाह ‘‘निपन्नस्स द्वे’’ति. घातेतीति एत्थ थेय्यचित्तेन विनासेन्तस्स सहपयोगत्ता दुक्कटमेवाति वदन्ति.
ओचरककथावण्णना
११८. ओचरककथायं परियायेन हि अदिन्नादानतो मुच्चतीति इदं आणत्तिकपयोगं सन्धाय वुत्तं, सयमेव पन अभियुञ्जनादीसु परियायेनपि मोक्खो नत्थि.
ओणिरक्खकथावण्णना
ओणिरक्खकथायं ओणिन्ति ओणीतं, आनीतन्ति अत्थो. ओणिरक्खस्स सन्तिके ठपितभण्डं उपनिधि (पारा. ११२) विय गुत्तट्ठाने ठपेत्वा सङ्गोपनत्थाय अनिक्खिपित्वा यथाठपितट्ठाने एव मुहुत्तमत्तं ओलोकनत्थाय ठपितत्ता तस्स भण्डस्स ठानाचावनमत्तेन ओणिरक्खकस्स पाराजिकं होति.
संविदावहारकथावण्णना
संविदावहारकथायं संविधायाति संविदहित्वा. तेन नेसं दुक्कटापत्तियोति आणत्तिवसेन पाराजिकापत्तिया असम्भवे सतीति वुत्तं. यदि हि तेन आणत्ता यथाणत्तिवसेन हरन्ति, आणत्तिक्खणे एव पाराजिकापत्तिं आपज्जन्ति. पाळियं ‘‘सम्बहुला संविदहित्वा एको भण्डं अवहरति, आपत्ति सब्बेसं पाराजिकस्सा’’ति (पारा. ११८) एत्थापि आणापकानं आणत्तिक्खणेयेव आपत्ति, अवहारकस्स उद्धारेति गहेतब्बो. सम्बहुला भिक्खू एकं आणापेन्ति ‘गच्छेतं आहरा’ति, तस्सुद्धारे सब्बेसं पाराजिकन्तिआदीसुपि एवमेव अत्थो गहेतब्बो. साहत्थिकं वा आणत्तिकस्स आणत्तिकं वा साहत्थिकस्स अङ्गं न होतीति भिन्नकालिकत्ता अञ्ञमञ्ञस्स अङ्गं न होति. तथा हि सहत्था अवहरन्तस्स ठानाचावनक्खणे आपत्ति, आणत्तिया पन आणत्तिक्खणेयेवाति भिन्नकालिकत्ता आपत्तियोति.
सङ्केतकम्मकथावण्णना
११९. सङ्केतकम्मकथायं ओचरके वुत्तनयेनेवाति एत्थ अवस्सं हारिये भण्डेतिआदिना (पारा. अट्ठ. १.११८) वुत्तनयेनेव. पाळियं ‘‘तं सङ्केतं पुरे वा पच्छा वा’’ति तस्स सङ्केतस्स पुरे वा पच्छा वाति अत्थो. ‘‘तं निमित्तं पुरे वा पच्छा वा’’ति एत्थापि एसेव नयो.
निमित्तकम्मकथावण्णना
१२०. निमित्तकम्मकथायं अक्खिनिखणनादिनिमित्तकम्मं पन लहुकं इत्तरकालं, तस्मा तङ्खणेयेव तं भण्डं अवहरितुं न सक्का. निमित्तकम्मानन्तरमेव गण्हितुं आरद्धत्ता तेनेव निमित्तेन अवहरतीति वुच्चति. यदि एवं पुरेभत्तप्पयोगोव एसोति वादो पमाणभावं आपज्जतीति? नापज्जति. न हि सङ्केतकम्मं (पारा. ११९) विय निमित्तकम्मं कालपरिच्छेदयुत्तं. कालवसेन हि सङ्केतकम्मं वुत्तं, किरियावसेन निमित्तकम्मन्ति अयमेव तेसं विसेसो. ‘‘तं निमित्तं पुरे वा पच्छा वा तं भण्डं अवहरति, मूलट्ठस्स अनापत्ती’’ति इदं पन निमित्तकरणतो पुरे गण्हन्तस्स चेव निमित्तकम्मे च कतेपि गण्हितुं अनारभित्वा पच्छा सयमेव गण्हन्तस्स च वसेन वुत्तं.
आणत्तिकथावण्णना
१२१. आणत्तिकथायं असम्मोहत्थन्ति यस्मा सङ्केतकम्मनिमित्तकम्मानि करोन्तो न केवलं पुरेभत्तादिकालसङ्केतकम्मं अक्खिनिखणनादिनिमित्तकम्ममेव वा करोति, अथ खो एवंवण्णसण्ठानभण्डं गण्हाति, भण्डनियमम्पि करोति, त्वं इत्थन्नामस्स पावद, सो अञ्ञस्स पावदतूतिआदिना पुग्गलपटिपाटिया च आणापेति, तस्मा पुब्बण्हादिकालवसेन अक्खिनिखणनादिकिरियावसेन भण्डपुग्गलपटिपाटिवसेन च आणत्ते एतेसु सङ्केतकम्मनिमित्तकम्मेसु विसङ्केता विसङ्केतभावे सम्मोहो जायति, तदपगमेन असम्मोहत्थं. यं आणापकेन निमित्तसञ्ञं कत्वा वुत्तन्ति पुब्बण्हादीसु अक्खिनिखणनादीसु वा गहणत्थं आणापेन्तेन ईदिसवण्णसण्ठानादियुत्तं गण्हाति एवं गहणस्स निमित्तभूतसञ्ञाणं कत्वा यं भण्डं वुत्तं. अयं युत्ति सब्बत्थाति हेट्ठा वुत्तेसु उपरि वक्खमानेसु च सब्बत्थ आणत्तिप्पसङ्गेसु आणत्तिक्खणेयेव पाराजिकादीनं भावसङ्खाता विनययुत्ति, सा च आणत्तस्स किरियानिट्ठापनक्खणे आणापकस्स पयोगे थेय्यचित्तानं अभावा आणत्तिक्खणे एका एव आपत्ति होतीति एवं उपपत्तिया पवत्तत्ता युत्तीति वुत्ता. ‘‘मूलट्ठस्स थुल्लच्चय’’न्ति वुत्तत्ता सङ्घरक्खितेन पटिग्गहितेपि बुद्धरक्खितधम्मरक्खितानं दुक्कटमेव, कस्मा पनेत्थ आचरियस्स थुल्लच्चयन्ति आह ‘‘महाजनो ही’’तिआदि. महाजनोति च बुद्धरक्खितधम्मरक्खितसङ्घरक्खिते सन्धाय वुत्तं. मूलट्ठस्सेव दुक्कटन्ति बुद्धरक्खितस्स दुक्कटं. इदञ्च मूलट्ठस्स थुल्लच्चयाभावदस्सनत्थं पठमं आणत्तिक्खणे दुक्कटं सन्धाय वुत्तं, न पन सङ्घरक्खितस्स पटिग्गहणपच्चया पुन दुक्कटसम्भवं सन्धाय. न हि सो एकपयोगेन दुक्कटद्वयं आपज्जति. केचि पन ‘‘विसङ्केतत्ता पाळियं ‘मूलट्ठस्सा’ति अवत्वा ‘पटिग्गण्हाति, आपत्ति दुक्कटस्सा’ति सामञ्ञेन वुत्तत्ता इदं सङ्घरक्खितस्स दुक्कटं सन्धाय वुत्त’’न्ति वदन्ति, तं किञ्चापि अट्ठकथाय न समेति, पाळितो पन युत्तं विय दिस्सति. न हि तस्स पटिग्गहणप्पयोगे अनापत्ति होतीति. इमिनाव हेट्ठा आगतवारेसुपि पटिग्गण्हन्तानं दुक्कटं वेदितब्बं. ‘‘पण्णे वा सिलादीसु वा ‘चोरियं कातब्ब’न्ति लिखित्वा ठपिते पाराजिकमेवा’’ति केचि वदन्ति, तं पन ‘‘असुकस्स गेहे भण्ड’’न्ति एवं नियमेत्वा लिखिते युज्जति, न अनियमेत्वा लिखितेति वीमंसितब्बं. मग्गानन्तरफलसदिसाति इमिना यथा अरियपुग्गलानं मग्गानन्तरे फले उप्पन्ने किलेसपटिप्पस्सद्धिपरियोसानं भावनाकिच्चं निप्फन्नं नाम होति, एवमेतिस्सा अत्थसाधकचेतनाय उप्पन्नाय आणत्तिकिच्चं निप्फन्नमेवाति दस्सेति, तेनाह ‘‘तस्मा अयं आणत्तिक्खणेयेव पाराजिको’’ति, आणत्तिवचीपयोगसमुट्ठापकचेतनाक्खणेयेव पाराजिको होतीति अत्थो.
आणत्तिकथावण्णनानयो निट्ठितो.
आपत्तिभेदवण्णना
१२२. तत्थ तत्थाति भूमट्ठथलट्ठादीसु. पाळियं मनुस्सपरिग्गहितं सन्धाय ‘‘परपरिग्गहित’’न्ति वुत्तं. आमसति फन्दापेति ठाना चावेतीति इमेहि तीहि पदेहि पुब्बपयोगसहितं पञ्चमं अवहारङ्गं वुत्तं, ठाना चावेतीति च इदं उपलक्खणमत्तं. आणत्तिकादयो सब्बेपि पयोगा धुरनिक्खेपो च इध सङ्गहेतब्बावाति दट्ठब्बं.
१२५. ठानाचावनन्ति इदं पाळिअनुसारतो वुत्तं धुरनिक्खेपस्सापि सङ्गहेतब्बतो. एस नयो उपरिपि सब्बत्थ. तत्थ हि न च सकसञ्ञीति इमिना परपरिग्गहितता वुत्ता, न च विस्सासग्गाही न च तावकालिकन्ति इमेहि परपरिग्गहितसञ्ञिता, तीहि वा एतेहि परपरिग्गहितता परपरिग्गहितसञ्ञिता च वुत्ताति वेदितब्बा. अनज्झावुत्थकन्ति ‘‘ममेद’’न्ति परिग्गहवसेन अनज्झावुत्थकं अरञ्ञे दारुतिणपण्णादि. छड्डितन्ति पठमं परिग्गहेत्वा पच्छा अनत्थिकताय छड्डितं यं किञ्चि. छिन्नमूलकन्ति नट्ठं परियेसित्वा आलयसङ्खातस्स मूलस्स छिन्नत्ता छिन्नमूलकं. अस्सामिकन्ति अनज्झावुत्थकादीहि तीहि आकारेहि दस्सितं अस्सामिकवत्थु. उभयम्पीति अस्सामिकं अत्तनो सन्तकञ्च.
अनापत्तिभेदवण्णना
१३१. तस्मिंयेव अत्तभावे निब्बत्ताति तस्मिंयेव मतसरीरे पेतत्तभावेन निब्बत्ता. रुक्खादीसु लग्गितसाटके वत्तब्बमेव नत्थीति मनुस्सेहि अगोपितं सन्धाय वुत्तं, सचे पनेतं देवालयचेतियरुक्खादीसु नियुत्तेहि पुरिसेहि रक्खितगोपितं होति, गहेतुं न वट्टति. थोके खायिते…पे… गहेतुं वट्टतीति इदं अदिन्नादानाभावं सन्धाय वुत्तं. जिघच्छितपाणिना खादियमानमंसस्स अच्छिन्दित्वा खादनं नाम कारुञ्ञहानितो लोलभावतो च असारुप्पमेव. तेनेव हि अरियवंसिका अत्तनो पत्ते भत्तं खादन्तम्पि सुनखादिं तज्जेत्वा न वारेन्ति, तिरच्छानानं आमिसदाने कुसलं विय तेसं आमिसस्स अच्छिन्दनेपि अकुसलमेवाति गहेतब्बं, तेनेव वक्खति ‘‘परानुद्दयताय च न गहेतब्ब’’न्ति (पारा. अट्ठ. १.१४०).
पकिण्णककथावण्णना
बहु एकतो दारुआदिभारियस्स एकस्स भण्डस्स उक्खिपनकाले ‘‘गण्हथ उक्खिपथा’’ति वचीपयोगेन सद्धिं कायपयोगसब्भावट्ठानं सन्धाय ‘‘साहत्थिकाणत्तिक’’न्ति वुत्तं. ‘‘त्वं एतं वत्थुं गण्ह, अहं अञ्ञ’’न्ति एवं पवत्ते पन अवहारे अत्तना गहितं साहत्थिकमेव, परेन गाहापितं आणत्तिकमेव, तेनेव तदुभयग्घेन पञ्चमासेपि पाराजिकं न होति, एकेकभण्डग्घवसेन थुल्लच्चयादिमेव होति. वुत्तञ्हि ‘‘साहत्थिकं वा आणत्तिकस्स अङ्गं न होती’’तिआदि. उपनिक्खित्तभण्डं भण्डदेय्यञ्च अदातुकामताय ‘‘देमि दम्मी’’ति विक्खिपन्तो तुण्हीभावेन विहेठेन्तोपि तेन तेन कायविकारादिकिरियाय परस्स धुरं निक्खिपापेसीति ‘‘किरियासमुट्ठानञ्चा’’ति वुत्तं.
पदभाजनीयवण्णनानयो निट्ठितो.
विनीतवत्थुवण्णना
१३५. विनीतवत्थूसु निरुत्तियेव तंतंअत्थग्गहणस्स उपायताय पथोति निरुत्तिपथो, तेनेवाह ‘‘वोहारवचनमत्ते’’ति. यथाकम्मं गतोति ततो पेतत्तभावतो मतभावं दस्सेति. अब्भुण्हेति आसन्नमरणताय सरीरस्स उण्हसमङ्गितं दस्सेति, तेनेवाह ‘‘अल्लसरीरे’’ति. कुणपभावं उपगतम्पि भिन्नमेव अल्लभावतो भिन्नत्ता. विसभागसरीरेति इत्थिसरीरे. सीसे वातिआदि अधक्खके उब्भजाणुमण्डले पदेसे चित्तविकारप्पत्तिं सन्धाय वुत्तं, यत्थ कत्थचि अनामसन्तेन कतं सुकतमेव. मतसरीरम्पि हि येन केनचि आकारेन सञ्चिच्च फुसन्तस्स अनामासदुक्कटमेवाति वदन्ति, तं युत्तमेव. न हि अपाराजिकवत्थुकेपि चित्तादिइत्थिरूपे भवन्तं दुक्कटं पाराजिकवत्थुभूते मतित्थिसरीरे निवत्तति.
कुससङ्कामनवत्थुकथावण्णना
१३८. बलसाति बलेन. साटको भविस्सति, गण्हिस्सामीति अनागतवचनं पसिब्बकग्गहणतो पुरेतरं समुप्पन्नपरिकप्पदस्सनवसेन वुत्तं. गहणक्खणे पन ‘‘साटको चे, गण्हामी’’ति पसिब्बकं गण्हातीति एवमेत्थ अधिप्पायो गहेतब्बो, न पन बहि नीहरित्वा साटकभावं ञत्वा गहेस्सामीति, तेनाह ‘‘उद्धारेयेव पाराजिक’’न्ति. इतरथा ‘‘इदानि न गण्हामि, पच्छा अन्धकारे जाते विजाननकाले वा गण्हिस्सामि, इदानि ओलोकेन्तो विय हत्थगतं करोमी’’ति गण्हन्तस्सापि गहणक्खणे अवहारो भवेय्य, न च तं युत्तं तदा गहणे सन्निट्ठानाभावा. सन्निट्ठापकचेतनाय एव हि पाणातिपातादिअकुसलं विय. न हि ‘‘पच्छा वधिस्सामी’’ति पाणं गण्हन्तस्स तदेव तस्मिं मतेपि पाणातिपातो होति वधकचेतनाय पयोगस्स अकतत्ता, एवमिधापि अत्थङ्गते सूरिये अवहरिस्सामीतिआदिना कालपरिकप्पनवसेन ठाना चावितेपि तदापि अवहारो न होति ओकासपरिकप्पे (पारा. अट्ठ. १.१३८) विय, तस्मिं पन यथापरिकप्पितट्ठाने काले आगते भण्डं भूमियं अनिक्खिपित्वापि थेय्यचित्तेन गच्छतो पदवारेन अवहारोति खायति. तस्मा भण्डपरिकप्पो ओकासपरिकप्पो कालपरिकप्पोति तिविधोपि परिकप्पो गहेतब्बो. अट्ठकथायं पन ओकासपरिकप्पे समोधानेत्वा कालपरिकप्पो विसुं न वुत्तोति अम्हाकं खन्ति, वीमंसित्वा गहेतब्बं. पदवारेन कारेतब्बोति भूमियं अनिक्खिपित्वा वीमंसितत्ता वुत्तं. परियुट्ठितोति अनुबद्धो.
परिकप्पो दिस्सतीति गहणक्खणे परिकप्पो दिस्सति, न तदा तेसं मतेन अवहारोति दस्सेति. दिस्वा हटत्ता परिकप्पावहारो न दिस्सतीति पच्छा पन बहि वीमंसित्वा साटकभावं ञत्वा ततो पच्छा थेय्यचित्तेन हटत्ता पुब्बे कतस्स परिकप्पस्स अवहारानङ्गत्ता ‘‘सुत्त’’न्ति ञत्वा हरणे विय थेय्यावहारो एव सिया. तस्मा परिकप्पावहारो न दिस्सति. साटको चे भविस्सतीतिआदिकस्स परिकप्पस्स तदा अविज्जमानत्ता केवलं अवहारो एव, न परिकप्पावहारोति अधिप्पायो, तेन भण्डपरिकप्पावहारस्स ‘‘साटको चे भविस्सति, गहेस्सामी’’ति एवं भण्डसन्निट्ठानाभावक्खणेयेव पवत्तिं दस्सेति, तेनाह ‘‘यं परिकप्पितं, तं अदिट्ठं परिकप्पितभावे ठितंयेव उद्धरन्तस्स अवहारो’’ति. यदि एवं कस्मा ओकासपअप्पावहारो भण्डं दिस्वा अवहरन्तस्स परिकप्पावहारो सियाति? नायं दोसो अभण्डविसयत्ता तस्स परिकप्पस्स, पुब्बेव दिस्वा ञातभण्डस्सेव हि ओकासपरिकप्पो वुत्तो. तं मञ्ञमानो तं अवहरीति इदं सुत्तं किञ्चापि ‘‘तञ्ञेवेत’’न्ति नियमेत्वा गण्हन्तस्स वसेन वुत्तं, तथापि ‘‘तञ्चे गण्हिस्सामी’’ति एवं पवत्ते इमस्मिं परिकप्पेपि ‘‘गण्हिस्सामी’’ति गहणे नियमसब्भावा अवहारत्थसाधकं होतीति उद्धटं, तेनेव ‘‘समेती’’ति वुत्तं.
केचीति महाअट्ठकथायमेव एकच्चे आचरिया. महापच्चरियं पनातिआदिनापि केचिवादो गारय्हो, महाअट्ठकथावादोव युत्ततरोति दस्सेति.
अलङ्कारभण्डन्ति अङ्गुलिमुद्दिकादि. कुसं पातेत्वाति विलीवमयं वा तालपण्णादिमयं वा कतसञ्ञाणं पातेत्वा. परकोट्ठासतो कुसे उद्धटेपि न ताव कुसस्स परिवत्तनं जातन्ति वुत्तं ‘‘उद्धारे रक्खती’’ति. हत्थतो मुत्तमत्ते पाराजिकन्ति इमिना ठानाचावनं धुरनिक्खेपञ्च विना कुससङ्कामनं नाम विसुं एकोयं अवहारोति दस्सेति. सब्बेपि हि अवहारा साहत्थिकाणत्तिकाधिप्पाययोगेहि निप्फादियमाना अत्थतो ठानाचावनधुरनिक्खेपकुससङ्कामनेसु तीसु समोसरन्तीति दट्ठब्बं. इतरो तस्स भागं उद्धरति, उद्धारे पाराजिकन्ति पुरिमस्स अत्तनो कोट्ठासे आलयस्स अविगतत्ता वुत्तं, आलये पन सब्बथा असति अवहारो न होति, तेनाह ‘‘विचिनितावसेसं गण्हन्तस्सापि अवहारो नत्थेवा’’ति.
नायं ममाति जानन्तोपीति एत्थ पि-सद्देन तत्थ वेमतिकोपि हुत्वा थेय्यचित्तेन गण्हन्तोपि सङ्गय्हति. सिवेय्यकन्ति सिविरट्ठे जातं.
१४०-१. कप्पियं कारापेत्वाति पचापेत्वा. तस्मिं पाचित्तियन्ति अदिन्नादानभावेन सहपयोगस्सापि अभावा दुक्कटं न वुत्तन्ति वेदितब्बं. आणत्तेहीति सम्मतेन आणत्तेहि. आणत्तेनाति सामिकेहि आणत्तेन. भण्डदेय्यन्ति सम्मतादीहि दिन्नत्ता न पराजिकं जातं, असन्तं पुग्गलं वत्वा गहितत्ता पन भण्डदेय्यं वुत्तं. अञ्ञेन दिय्यमानन्ति सम्मतादीहि चतूहि अञ्ञेन दिय्यमानं. गण्हन्तोति ‘‘अपरस्स भागं देही’’ति वत्वा गण्हन्तो. अपरस्साति असन्तं पुग्गलं अदस्सेत्वा पन ‘‘अपरं भागं देही’’ति वा कूटवस्सानि गणेत्वा वा गण्हतो गिहिसन्तके सामिना च ‘‘इमस्स देही’’ति एवं आणत्तेन च दिन्ने भण्डदेय्यम्पि न होति, सङ्घसन्तके पन होतीति इमं विसेसं दस्सेतुं असम्मतेन वा अनाणत्तेन वातिआदि पुन वुत्तं. इतरेहि दिय्यमानन्ति सम्मतेन आणत्तेन वा दिय्यमानं. एवं गण्हतोति ‘‘अपरम्पि भागं देही’’ति वत्वा कूटवस्सानि गणेत्वा वा गण्हतो. सामिकेन पनाति एत्थ पन-सद्दो विसेसत्थजोतको, तेन ‘‘अपरम्पि भागं देही’’ति वा कूटवस्सानि गणेत्वा वा गण्हन्ते सामिकेन सयं देन्ते वा दापेन्ते वा विसेसो अत्थीति वुत्तं होति. सुदिन्नन्ति भण्डदेय्यं न होतीति अधिप्पायो. हेट्ठा पन सामिकेन तेन आणत्तेन वा दिय्यमानं गिहिसन्तकं ‘‘अपरस्स भागं देही’’ति वत्वा गण्हतो अपरस्स अभावतो सामिसन्तकमेव होतीति भण्डदेय्यं जातं, इध पन तेहियेव दिय्यमानं ‘‘अपरम्पि भागं देही’’ति वत्वा वा कूटवस्सानि गणेत्वा वा गण्हतो ‘‘देही’’ति वुत्तत्ता अञ्ञातकविञ्ञत्तिमत्तं ठपेत्वा भण्डदेय्यं न होतीति सुदिन्नमेवाति वुत्तं. अस्सामिकेन पन आणत्तेन दिन्नं भण्डं गण्हतो भण्डदेय्यमेवाति वदन्ति, पत्तचतुक्के विय अवहारतावेत्थ युत्ता, सङ्घसन्तके पन ‘‘देही’’ति वुत्तेपि सामिकस्स कस्सचि अभावा सम्मतेन दिन्नेपि भण्डदेय्यं वुत्तन्ति गहेतब्बं.
१४६-९. आहरापेन्तेसु भण्डदेय्यन्ति ‘‘गहिते अत्तमनो होती’’ति वचनतो अनत्तमनस्स सन्तकं गहितम्पि पुन दातब्बमेवाति वुत्तं. ‘‘सम्मुखीभूतेहि भाजेतब्ब’’न्ति वचनतो भाजनीयभण्डं उपचारसीमट्ठानमेव पापुणातीति आह ‘‘अन्तोउपचारसीमायं ठितस्सेव गहेतुं वट्टती’’ति. भण्डदेय्यन्ति उभिन्नं सालयभावेपि चोरस्स अदत्वा सामिकस्सेव दातब्बं चोरेनापि सामिकस्सेव दातब्बतो. एसेव नयोति पंसुकूलसञ्ञाय गहिते भण्डदेय्यं, थेय्यचित्तेन पाराजिकन्ति अत्थो.
वुट्ठहन्तेसूति गामं छड्डेत्वा पलायन्तेसु. अविसेसेनाति सउस्साहतादिविसेसं अपरामसित्वा सामञ्ञतो. सउस्साहमत्तमेव आपत्तिभावस्स पमाणं सामिकानं परिच्छिन्नभावतो. ततोति गणसन्तकादितो. कुलसङ्गहणत्थाय देतीति पंसुकूलविस्सासिकादिसञ्ञाय गहेत्वा देति, तदा कुलसङ्गहपच्चया च दुक्कटं भण्डदेय्यञ्च, थेय्यचित्ते पन सति कुलसङ्गहणत्थाय गण्हतोपि पाराजिकमेव. ऊनपञ्चमासकादीसु कुलदूसकदुक्कटेन सद्धिं थुल्लच्चयदुक्कटानि. सेनासनत्थाय नियमितन्ति इदं इस्सरवताय ददतो थुल्लच्चयदस्सनत्थं वुत्तं. इतरपच्चयत्थाय दिन्नम्पि अथेय्यचित्तेन इस्सरवताय कुलसङ्गहणत्थाय वा ञातकादीनं वा ददतो दुक्कटं भण्डदेय्यञ्च होतेव. इस्सरवतायाति ‘‘मयि देन्ते को निवारेस्सति, अहमेवेत्थ पमाण’’न्ति एवं अत्तनो इस्सरियभावेन. थुल्लच्चयन्ति कुलसङ्गहणत्थाय वा अञ्ञथा वा कारणेन ददतो सेनासनत्थाय नियमितस्स गरुभण्डताय थुल्लच्चयं भण्डदेय्यञ्च. गीवाति एत्थ सेनासनत्थाय नियमिते थुल्लच्चयेन सद्धिं गीवा, इतरस्मिं दुक्कटेन सद्धिन्ति वेदितब्बं. सुखादितमेवाति अन्तोउपचारसीमायं ठत्वा भाजेत्वा अत्तनो सन्तकं कत्वा खादितत्ता वुत्तं. सङ्घिकञ्हि विहारपटिबद्धं वेभङ्गियं बहिउपचारसीमट्ठं भण्डं अन्तोउपचारट्ठेहि भिक्खूहि एव भाजेतब्बं, न बहि ठितेहि उपचारसीमाय भाजेतब्बन्ति.
१५०. ‘‘वुत्तो वज्जेमी’’ति वुत्तभिक्खुस्मिं ‘‘वुत्तो वज्जेही’’ति वुत्तस्स पच्छा उप्पज्जनकपाराजिकादिदोसारोपनतो, गहट्ठानं वा ‘‘भदन्ता अपरिच्छेदं कत्वा वदन्ती’’ति एवं दोसारोपनतो.
१५३-५. छातज्झत्तन्ति तेन छातेन जिघच्छाय उदरग्गिना झत्तं, दड्ढं पीळितन्ति अत्थो. धनुकन्ति खुद्दकधनुसण्ठानं लग्गनकदण्डं. मद्दन्तो गच्छति, भण्डदेय्यन्ति एत्थ एकसूकरग्घनकभण्डं दातब्बं एकस्मिं बन्धे अञ्ञेसं तत्थ अबज्झनतो. अदूहलन्ति यन्तपासाणो, येन अज्झोत्थटत्ता मिगा पलायितुं न सक्कोन्ति. पच्छा गच्छतीति तेन कतपयोगेन अगन्त्वा पच्छा सयमेव गच्छति, हेट्ठा वुत्तेसुपि ईदिसेसु ठानेसु एसेव नयो. रक्खं याचित्वाति राजपुरिसानं सन्तिकं गन्त्वा अनुद्दिस्स रक्खं याचित्वा. कुमीनमुखन्ति कुमीनस्स अन्तो मच्छानं पविसनमुखं.
१५६. थेरानन्ति आगन्तुकत्थेरानं. तेसम्पीति आवासिकभिक्खूनम्पि. परिभोगत्थायाति सङ्घिके कत्तब्बविधिं कत्वा परिभुञ्जनत्थाय. गहणेति पाठसेसो दट्ठब्बो. यत्थाति यस्मिं आवासे. अञ्ञेसन्ति अञ्ञेसं आगन्तुकानं. तेसुपि आगन्तुका अनिस्सराति सेनासने निरन्तरं वसन्तानं चीवरत्थाय दायकेहि भिक्खूहि वा नियमेत्वा दिन्नत्ता भाजेत्वा खादितुं अनिस्सरा, आगन्तुकेहिपि इच्छन्तेहि तस्मिं विहारे वस्सानादीसु पविसित्वा चीवरत्थाय गहेतब्बं. तेसं कतिकाय ठातब्बन्ति सब्बानि फलाफलानि अभाजेत्वा ‘‘एत्तकेसु रुक्खेसु फलानि भाजेत्वा परिभुञ्जिस्साम, अञ्ञेसु फलाफलेहि सेनासनानि पटिजग्गिस्सामा’’ति वा, ‘‘पिण्डपातादिपच्चयं सम्पादेस्सामा’’ति वा, ‘‘किञ्चिपि अभाजेत्वा चतुपच्चयत्थायेव उपनेमा’’ति वा एवं सम्मा उपनेन्तानं आवासिकानं कतिकाय आगन्तुकेहि ठातब्बं. महाअट्ठकथायं ‘‘अनिस्सरा’’ति वचनेन दीपितो एव अत्थो, महापच्चरियं चतुन्नं पच्चयानन्तिआदिना वित्थारेत्वा दस्सितो. परिभोगवसेनेवाति एत्थ एव-सद्दो अट्ठानप्पयुत्तो, परिभोगवसेन तमेव भाजेत्वाति योजेतब्बं. एत्थाति एतस्मिं विहारे, रट्ठे वा.
सेनासनपच्चयन्ति सेनासनञ्च तदत्थाय नियमेत्वा ठपितञ्च. एकं वा द्वे वा वरसेनासनानि ठपेत्वाति वुत्तमेवत्थं पुन ब्यतिरेकमुखेन दस्सेतुं ‘‘मूलवत्थुच्छेदं पन कत्वा न उपनेतब्ब’’न्ति वुत्तं, सेनासनसङ्खातवत्थुनो मूलच्छेदं कत्वा सब्बानि सेनासनानि न विस्सज्जेतब्बानीति अत्थो. केचि पनेत्थ ‘‘एकं वा द्वे वा वरसेनासनानि ठपेत्वा लामकतो पट्ठाय विस्सज्जेन्तेहिपि सेनासनभूमियो न विस्सज्जेतब्बाति अयमत्थो वुत्तो’’ति वदन्ति, तम्पि युत्तमेव इमस्सापि अत्थस्स अवस्सं वत्तब्बतो, इतरथा केचि सह वत्थुनापि विस्सज्जेतब्बं मञ्ञेय्युं.
पण्णं आरोपेत्वाति ‘‘एत्तके रुक्खे रक्खित्वा ततो एत्तकं गहेतब्ब’’न्ति पण्णं आरोपेत्वा. निमित्तसञ्ञं कत्वाति सङ्केतं कत्वा. दारकाति तेसं पुत्तनत्तादयो ये केचि गोपेन्ति, ते सब्बेपि इध ‘‘दारका’’ति वुत्ता. ततोति यथावुत्तदारुसम्भारतो. आपुच्छित्वाति कारकसङ्घं आपुच्छित्वा. तं सब्बम्पि आहरित्वाति अनापुच्छित्वापि तावकालिकं आहरित्वा. अयमेव भिक्खु इस्सरोतिआदितो पट्ठाय अत्तनो सन्तकेहि दारुसम्भारादीहि च कारापितत्ता पटिजग्गितत्ता च सङ्घिकसेनासने भागिताय च अयमेव इस्सरो, न च सो ततो वुट्ठापेतब्बोति वुत्तं होति. उदकपूजन्ति चेतियङ्गणे सिञ्चनादिपूजं. वत्तसीसेनाति केवलं सद्धाय, न वेतनादिअत्थाय. सवत्थुकन्ति सह भूमिया. कुट्टन्ति गेहभित्तिं. पाकारन्ति परिक्खेपपाकारं. ततोति छड्डितविहारतो. ततो आहरित्वा सेनासनं कतं होतीति सामन्तगामवासीहि भिक्खूहि छड्डितविहारतो दारुसम्भारादिं आहरित्वा सेनासनं कतं होति.
१५७. ‘‘पुग्गलिकपरिभोगेन परिभुञ्जती’’ति वुत्तमत्थंयेव पाकटं कातुं ‘‘आगतागतानं वुड्ढतरानं न देती’’ति वुत्तं. चतुभागउदकसम्भिन्नेति चतुत्थभागेन सम्भिन्ने. पाळियं ‘‘अनापत्ति, भिक्खवे, पाराजिकस्सा’’ति (पारा. १५७) सामिकेहि थुल्लनन्दं उद्दिस्स एतिस्सा हत्थे दिन्नत्ता, अथेय्यचित्तेन परिभुञ्जितत्ता च वुत्तं. थेय्यचित्तेन परिभुत्तेपि चस्सा भण्डदेय्यमेव उपनिक्खित्तभण्डट्ठानियत्ता. ओदनभाजनीयवत्थुस्मिन्ति ‘‘अपरस्स भागं देही’’ति आगतवत्थुस्मिं (पारा. १४१).
१५९. तस्स कुलस्स अनुकम्पाय पसादानुरक्खणत्थायातिआदिना कुलसङ्गहत्थं नाकासीति दस्सेति. ‘‘याव दारका पासादं आरोहन्ति, ताव पासादो तेसं सन्तिके होतू’’ति पुब्बे कालपरिच्छेदं कत्वा अधिट्ठितत्ता एव यथाकालपरिच्छेदमेव तत्थ तिट्ठति, ततो परं पासादो सयमेव यथाठानं गच्छति, तथागमनञ्च इद्धिविस्सज्जनेन सञ्जातं विय होतीति वुत्तं ‘‘थेरो इद्धिं पटिसंहरी’’ति. यस्मा एवं इद्धिविधञाणेन करोन्तस्स कायवचीपयोगा न सन्ति थेय्यचित्तञ्च नत्थि पासादस्सेव विचारितत्ता, तस्मा ‘‘एत्थ अवहारो नत्थी’’ति थेरो एवमकासीति दट्ठब्बं. अथ वा दारकेसु अनुकम्पाय आनयनत्थमेव पासादे उपनीते पासे बद्धसूकरादीनं आमिसं दस्सेत्वा ठानाचावनं विय करमरानीतेसु दारकेसु पासादं आरुळ्हेसुपि पुन पटिसंहरणे च इध अवहारो नत्थि कारुञ्ञाधिप्पायत्ता, भण्डदेय्यम्पि न होति कायवचीपयोगाभावा. कायवचीपयोगे सतियेव हि आपत्ति भण्डदेय्यं वा होति, तेनेव भगवा ‘‘अनापत्ति, भिक्खवे, अथेय्यचित्तस्सा’’तिआदिं अवत्वा ‘‘अनापत्ति, भिक्खवे, इद्धिमस्स इद्धिविसये’’ति (पारा. १५९) एत्तकमेव अवोच. इद्धिविसयेति चेत्थ परभण्डादायककायवचीपयोगासमुट्ठापकस्स केवलं मनोद्वारिकस्स अथेय्यचित्तभूतस्स इद्धिचित्तस्स विसये आपत्ति नाम नत्थीति अधिप्पायो गहेतब्बो. किं पन पटिक्खित्तं इद्धिपाटिहारियं कातुं वट्टतीति चोदनं सन्धायाह ‘‘ईदिसाय अधिट्ठानिद्धिया अनापत्ती’’ति. ‘‘अनापत्ति, भिक्खवे, इद्धिमस्स इद्धिविसये’’ति हि इमिनायेव सुत्तेन अधिट्ठानिद्धिया अप्पटिक्खित्तभावो सिज्झति. अत्तनो पकतिवण्णं अविजहित्वा बहिद्धा हत्थिआदिदस्सनं, ‘‘एकोपि हुत्वा बहुधा होती’’ति (दी. नि. १.२३८, २३९; म. नि. १.१४७; पटि. म. १.१०२) आगतञ्च अधिट्ठानवसेन निप्फन्नत्ता अधिट्ठानिद्धि नाम, ‘‘सो पकतिवण्णं विजहित्वा कुमारकवण्णं वा दस्सेति, नागवण्णं…पे… विविधम्पि सेनाब्यूहं दस्सेती’’ति (पटि. म. ३.१३) एवं आगता इद्धि पकतिवण्णविजहनविकारवसेन पवत्तत्ता विकुब्बनिद्धि नाम. अत्तनो पन पकतिरूपं यथासभावेन ठपेत्वाव बहि हत्थिआदिदस्सनं विकुब्बनिद्धि नाम न होति, अत्तनो रूपमेव हत्थिआदिरूपेन निम्मानं विकुब्बनिद्धीति वेदितब्बं.
पराजितकिलेसेनाति विजितकिलेसेन, निक्किलेसेनाति अत्थो. इधाति इमस्मिं सासने, तेन दुतियपाराजिकसिक्खापदेन समं अञ्ञं अनेकनयवोकिण्णं गम्भीरत्थविनिच्छयं किञ्चि सिक्खापदं न विज्जतीति योजना. तत्थ अत्थो नाम पाळिअत्थो, विनिच्छयो पाळिमुत्तकविनिच्छयो, ते गम्भीरा यस्मिं, तं गम्भीरत्थविनिच्छयं. वत्थुम्हि ओतिण्णेति चोदनावसेन वा अत्तनाव अत्तनो वीतिक्कमारोचनवसेन वा सङ्घमज्झे अदिन्नादानवत्थुस्मिं ओतिण्णे. एत्थाति ओतिण्णवत्थुम्हि. विनिच्छयोति आपत्तानापत्तिनियमनं. कप्पियेपि च वत्थुस्मिन्ति अत्तना गहेतुं युत्ते मातापितादीनं सन्तकेपि.
इति समन्तपासादिकाय विनयट्ठकथाय विमतिविनोदनियं
दुतियपाराजिकवण्णनानयो निट्ठितो.