१. पठमपाराजिकं
सुदिन्नभाणवारवण्णना
२४. विक्कायिकभण्डस्स विक्किणनं इणदानञ्च भण्डप्पयोजनं नाम. एवं पयोजितस्स मूलस्स सह वड्ढिया गहणवायामो उद्धारो नाम. असुकदिवसे दिन्नन्तिआदिना पमुट्ठस्स सतुप्पादनादि सारणं नाम. चतुब्बिधायाति खत्तियब्राह्मणगहपतिसमणानं वसेन, भिक्खुआदीनं वा वसेन चतुब्बिधाय. दिस्वानस्स एतदहोसीति हेतुअत्थे अयं दिस्वान-सद्दो असमानकत्तुकत्ता, यथा घतं पिवित्वा बलं होतीति, एवमञ्ञत्थापि एवरूपेसु. भब्बकुलपुत्तोति उपनिस्सयमत्तसभावेन वुत्तं, न पच्छिमभविकताय. तेनेवस्स मातादिअकल्याणमित्तसमायोगेन कतवीतिक्कमनं निस्साय उप्पन्नविप्पटिसारेन अधिगमन्तरायो जातो. पच्छिमभविकानं पुब्बबुद्धुप्पादेसु लद्धब्याकरणानं न सक्का केनचि अन्तरायं कातुं. तेनेव अङ्गुलिमालत्थेरादयो अकुसलं कत्वापि अधिगमसम्पन्ना एव अहेसुन्ति. चरिमकचित्तन्ति चुतिचित्तं. सङ्खं विय लिखितं घंसित्वा धोवितं सङ्खलिखितन्ति आह धोतइच्चादि. अज्झावसताति अधि-सद्दयोगेन अगारन्ति भुम्मत्थे उपयोगवचनन्ति आह ‘‘अगारमज्झे’’ति. कसायरसरत्तानि कासायानीति आह ‘‘कसायरसपीतताया’’ति. कसायतो निब्बत्तताय च हि रसोपि ‘‘कसायरसो’’ति वुच्चति.
२६. यदा जानाति-सद्दो बोधनत्थो न होति, तदा तस्स पयोगे सप्पिनो जानाति मधुनो जानातीतिआदीसु विय करणत्थे सामिवचनं सद्दसत्थविदू इच्छन्तीति आह ‘‘किञ्चि दुक्खेन नानुभोसी’’ति. केनचि दुक्खेन नानुभोसीति अत्थो, किञ्चीति एत्थापि हि करणत्थे सामिवचनस्स लोपो कतो, तेनेव वक्खति ‘‘विकप्पद्वयेपि पुरिमपदस्स उत्तरपदेन समानविभत्तिलोपो दट्ठब्बो’’ति. यदा पन जानाति-सद्दो सरणत्थो होति, तदा मातु सरतीतिआदीसु विय उपयोगत्थे सामिवचनं सद्दसत्थविदू वदन्तीति आह ‘‘अथ वा किञ्चि दुक्खं नस्सरतीति अत्थो’’ति, कस्सचि दुक्खस्स अननुभूतताय नस्सरतीति अत्थो. विकप्पद्वयेपीति अनुभवनसरणत्थवसेन वुत्ते दुतियततियविकप्पद्वये. पुरिमपदस्साति किञ्चीति पदस्स. उत्तरपदेनाति दुक्खस्सातिपदेन. समानाय सामिवचनभूताय विभत्तिया ‘‘कस्सचि दुक्खस्सा’’ति वत्तब्बे ‘‘किञ्चि दुक्खस्सा’’ति लोपोति दट्ठब्बो. मरणेनपि मयं तेति एत्थ तेति पदस्स सहत्थे करणवसेनपि अत्थं दस्सेतुं तया वियोगं वा पापुणिस्सामाति अत्थन्तरं वुत्तं.
२८. गन्धब्बा नाम गायनका. नटा नाम रङ्गनटा. नाटका लङ्घनकादयो. सुखूपकरणेहि अत्तनो परिचरणं करोन्तो यस्मा लळन्तो कीळन्तो नाम होति, तस्मा दुतिये अत्थविकप्पे लळातिआदि वुत्तं. दानप्पदानादीनीति एत्थ निच्चदानं दानं नाम, विसेसदानं पदानं नाम, आदि-सद्देन सीलादीनि सङ्गण्हाति.
३०. चुद्दस भत्तानीति सङ्घभत्तं उद्देसभत्तं निमन्तनं सलाकं पक्खिकं उपोसथिकं पाटिपदिकं आगन्तुकं गमिकं गिलानं गिलानुपट्ठाकं विहार-धुर-वारभत्तन्ति इमानि चुद्दस भत्तानि. एत्थ च सेनासनादिपच्चयत्तयनिस्सितेसु आरञ्ञकङ्गादिपधानङ्गानं गहणवसेन सेसधुतङ्गानिपि गहितानेव होन्तीति वेदितब्बं. वज्जीनन्ति वज्जीराजूनं. वज्जीसूति जनपदापेक्खं बहुवचनं, वज्जीनामके जनपदेति अत्थो. पञ्चकामगुणायेव उपभुञ्जितब्बतो परिभुञ्जितब्बतो च उपभोगपरिभोगा, इत्थिवत्थादीनि च तदुपकरणानीति आह ‘‘येहि तेस’’न्तिआदि. उक्कट्ठपिण्डपातिकत्ताति सेसधुतङ्गपरिवारितेन उक्कट्ठपिण्डपातिकधुतङ्गेन समन्नागतत्ता, तेनाह ‘‘सपदानचारं चरितुकामो’’ति.
३१. दोसाति रत्ति. तत्थ अभिवुत्थं परिवुसितं आभिदोसिकं, अभिदोसं वा पच्चूसकालं गतो पत्तो अतिक्कन्तो आभिदोसिको, तेनाह एकरत्तातिक्कन्तस्स वातिआदि.
३२. उदककञ्जियन्ति पानीयपरिभोजनीयउदकञ्च यागु च. तथाति समुच्चयत्थे.अनोकप्पनं असद्दहनं, अमरिसनं असहनं.
३४. तद्धितलोपन्ति पितामहतो आगतं ‘‘पेतामह’’न्ति वत्तब्बे तद्धितपच्चयनिमित्तस्स ए-कारस्स लोपं कत्वाति अत्थो. येसं सन्तकं धनं गहितं, ते इणायिका. पलिबुद्धोति ‘मा गच्छ मा भुञ्जा’तिआदिना कतावरणो, पीळितोति अत्थो.
३५. अत्तनाति सयं. सपतिनो धनसामिनो इदं सापतेय्यं, धनं. तदेव विभवो.
३६. भिज्जन्तीति अगहितपुब्बा एव भिज्जन्ति. दिन्नापि पटिसन्धीति पितरा दिन्नं सुक्कं निस्साय उप्पन्नस्स सत्तस्स पटिसन्धिपि तेन दिन्ना नाम होतीति वुत्तं. सुक्कमेव वा इध पटिसन्धिनिस्सयत्ता ‘‘पटिसन्धी’’ति वुत्तं, तेनाह ‘‘खिप्पं पतिट्ठाती’’ति. न हि पितु संयोगक्खणेयेव सत्तस्स उप्पत्तिनियमो अत्थि सुक्कमेव तथा पतिट्ठाननियमतो. सुक्के पन पतिट्ठिते याव सत्त दिवसानि, अड्ढमासमत्तं वा, तं गब्भसण्ठानस्स खेत्तमेव होति मातु मंसस्स लोहितलेसस्स सब्बदापि विज्जमानत्ता. पुब्बेपि पञ्ञत्तसिक्खापदानं सब्भावतो अपञ्ञत्ते सिक्खापदेति इमस्स पठमपाराजिकसिक्खापदे अट्ठपितेति अत्थो वुत्तो. एवरूपन्ति एवं गरुकसभावं, पाराजिकसङ्घादिसेसवत्थुभूतन्ति अत्थो, तेनाह ‘‘अवसेसे पञ्चखुद्दकापत्तिक्खन्धे एव पञ्ञपेसी’’ति. यं आदीनवन्ति सम्बन्धो. कायविञ्ञत्तिचोपनतोति कायविञ्ञत्तिया निब्बत्तचलनतो.
तेनेवाति अवधारणेन यानि गब्भग्गहणकारणानि निवत्तितानि, तानिपि दस्सेतुं किं पनातिआदि वुत्तं. तत्थ उभयेसं छन्दरागवसेन कायसंसग्गो वुत्तो. इत्थिया एव छन्दरागवसेन नाभिपरामसनं विसुं वुत्तं. सामपण्डितस्स हि माता पुत्तुप्पत्तिया सञ्जातादरा नाभिपरामसनकाले कामरागसमाकुलचित्ता अहोसि, इतरथा पुत्तुप्पत्तिया एव असम्भवतो. ‘‘सक्को चस्सा कामरागसमुप्पत्तिनिमित्तानि अकासी’’तिपि वदन्ति, वत्थुवसेन वा एतं नाभिपरामसनं कायसंसग्गतो विसुं वुत्तन्ति दट्ठब्बं. मातङ्गपण्डितस्स दिट्ठमङ्गलिकाय नाभिपरामसनेन मण्डब्यस्स निब्बत्ति अहोसि. चण्डपज्जोतमातु नाभियं विच्छिका फरित्वा गता, तेन चण्डपज्जोतस्स निब्बत्ति अहोसीति आह एतेनेव नयेनातिआदि.
अयन्ति सुदिन्नस्स पुराणदुतियिका. यं सन्धायाति यं अज्झाचारं सन्धाय. मातापितरो च सन्निपतिता होन्तीति इमिना सुक्कस्स सम्भवं दीपेति, माता च उतुनी होतीति इमिना सोणितस्स. गन्धब्बोति तत्रुपगो सत्तो अधिप्पेतो, गन्तब्बोति वुत्तं होति, त-कारस्स चेत्थ ध-कारो कतो. अथ वा गन्धब्बा नाम रङ्गनटा, ते विय तत्र तत्र भवेसु नानावेसग्गहणतो अयम्पि ‘‘गन्धब्बो’’ति वुत्तो, सो मातापितूनं सन्निपातक्खणतो पच्छापि सत्ताहब्भन्तरे तत्र उपपन्नो ‘‘पच्चुपट्ठितो’’ति वुत्तो. गब्भस्साति कललरूपसहितस्स पटिसन्धिविञ्ञाणस्स. तञ्हि इध ‘‘गब्भो’’ति अधिप्पेतं सा तेन गब्भं गण्हीतिआदीसु (पारा. ३६) विय. अस्स तं अज्झाचारन्ति सम्बन्धो. पाळियं निरब्बुदो वत भो भिक्खुसङ्घो निरादीनवोति इमस्स अनन्तरं तस्मिं भिक्खुसङ्घेति अज्झाहरित्वा सुदिन्नेन…पे… आदीनवो उप्पादितोति योजना वेदितब्बा. इतिहाति निपातसमुदायस्स एवन्ति इदं अत्थभवनं. मुहुत्तेनाति इदं खणेनाति पदस्स वेवचनं. याव ब्रह्मलोका अब्भुग्गतोपि देवानं तावमहन्तो सद्दो तेसं रूपं विय मनुस्सानं गोचरो न होति. तस्मा पच्छा सुदिन्नेन वुत्ते एव जानिंसूति दट्ठब्बं.
३७. मग्गब्रह्मचरियन्ति मग्गपदट्ठानं सिक्खत्तयमेव उपचारतो वुत्तं तस्सेव यावजीवं चरितब्बत्ता. अविप्फारिकोति उद्देसादीसु अब्यावटो. वहच्छिन्नोति छिन्नपादो, छिन्नखन्धो वा. चिन्तयीति इमिना पज्झायीति पदस्स किरियापदत्तं दस्सेति. तेन ‘‘किसो अहोसि…पे… पज्झायि चा’’ति च-कारं आनेत्वा पाळियोजना कातब्बा.
३८. गणे जनसमागमे सन्निपातनं गणसङ्गणिका, साव पपञ्चा, तेन गणसङ्गणिकापपञ्चेन. यस्साति ये अस्स. कथाफासुकाति विस्सासिकभावेन फासुककथा, सुखसम्भासाति अत्थो. उपादारूपं भूतरूपमुखेनेव मन्दनं पीननञ्च होतीति आह पसादइच्चादि. दानीति निपातो इध पन-सद्दत्थे वत्तति तक्कालवाचिनो एतरहि-पदस्स विसुं वुच्चमानत्ताति आह ‘‘सो पन त्व’’न्ति. नो-सद्दोपि नु-सद्दो विय पुच्छनत्थोति आह ‘‘कच्चि नु त्व’’न्ति. तमेवाति गिहिभावपत्थनालक्खणमेव. अनभिरतिमेवाति एव-कारेन निवत्तिताय पन तदञ्ञाय अनभिरतिया विज्जमानत्तं दस्सेतुं अधिकुसलानन्तिआदि वुत्तं, समथविपस्सना अधिकुसला नाम. इदं पनातिआदि उपरि वत्तब्बविसेसदस्सनं. परियायवचनमत्तन्ति सद्दत्थकथनमत्तं.
तस्मिन्ति धम्मे, एवं विरागाय देसिते सतीति अत्थो. नामाति गरहायं. लोकुत्तरनिब्बानन्ति विरागायातिआदिना वुत्तकिलेसक्खयनिब्बानतो विसेसेति. जातिं निस्साय उप्पज्जनकमानो एव मदजननट्ठेन मदोति मानमदो. ‘‘अहं पुरिसो’’ति पवत्तो मानो पुरिसमदो. ‘‘असद्धम्मसेवनासमत्थतं निस्साय मानो, रागो एव वा पुरिसमदो’’ति केचि. आदि-सद्देन बलमदादिं सङ्गण्हाति. तेभूमकवट्टन्ति तीसु भूमीसु कम्मकिलेसविपाका पवत्तनट्ठेन वट्टं. विरज्जतीति विगच्छति. योनियोति अण्डजादयो, ता पन यवन्ति ताहि सत्ता अमिस्सितापि समानजातिताय मिस्सिता होन्तीति ‘‘योनियो’’ति वुत्ता.
ञाततीरणपहानवसेनाति एत्थ लक्खणादिवसेन सप्पच्चयनामरूपपरिग्गहो ञातपरिञ्ञा नाम. कलापसम्मसनादिवसेन पवत्ता लोकियविपस्सना तीरणपरिञ्ञा नाम. अरियमग्गो पहानपरिञ्ञा नाम. इध पन ञाततीरणकिच्चानम्पि असम्मोहतो मग्गक्खणे सिज्झनतो अरियमग्गमेव सन्धाय तिविधापि परिञ्ञा वुत्ता, तेनेव ‘‘लोकुत्तरमग्गोव कथितो’’ति वुत्तं. कामेसु पातब्यतानन्ति वत्थुकामेसु पातब्यतासङ्खातानं सुभादिआकारानं तदाकारगाहिकानं तण्हानन्ति अत्थो. विसयमुखेन हेत्थ विसयिनो गहिता. तीसु ठानेसूति ‘‘विरागाय धम्मो देसितो…पे… नो सउपादानाया’’ति एवं वुत्तेसु.
३९. कलिसासनारोपनत्थायाति दोसारोपनत्थाय. कलीति कोधस्स नामं, तस्स सासनं कलिसासनं, कोधवसेन वुच्चमाना गरहा. अज्झाचारोव वीतिक्कमो. समणकरणानं धम्मानन्ति समणभावकरानं हिरोत्तप्पादिधम्मानं. पाळियं कथं-सद्दयोगेन न सक्खिस्ससीति अनागतवचनं कतं, ‘‘नाम-सद्दयोगेना’’तिपि वदन्ति. अतिविय दुक्खविपाकन्ति गहट्ठानं नातिसावज्जम्पि कम्मं पब्बजितानं भगवतो आणावीतिक्कमतो चेव समादिन्नसिक्खत्तयविनासनतो च महासावज्जं होतीति वुत्तं. उदके भवं ओदकं, धोवनकिच्चन्ति आह उदककिच्चन्तिआदि. समापज्जिस्ससीति अनागतवचनं नाम-सद्दयोगेन कतन्ति आह ‘‘नाम-सद्देन योजेतब्ब’’न्ति. दुब्भरतादीनं हेतुभूतो असंवरो इध दुब्भरतादि-सद्देन वुत्तो कारणे कारियोपचारेनाति आह ‘‘दुब्भरतादीनं वत्थुभूतस्स असंवरस्सा’’ति. अत्ताति अत्तभावो. दुब्भरतन्ति अत्तना उपट्ठाकेहि च दुक्खेन भरितब्बतं. सत्तेहि किलेसेहि च सङ्गणनं समोधानं सङ्गणिकाति आह गणसङ्गणिकायातिआदि. अट्ठकुसीतवत्थुपारिपूरियाति एत्थ कम्मं कातब्बन्ति एकं, तथा अकासिन्ति, मग्गो गन्तब्बोति अगमासिन्ति, नालत्थं भोजनस्स पारिपूरिन्ति, अलत्थन्ति, उप्पन्नो मे आबाधोति, अचिरवुट्ठितो गेलञ्ञाति एकन्ति इमानि अट्ठ कुसीतवत्थूनि नाम. एत्थ च कोसज्जं कुसीत-सद्देन वुत्तं. विनापि हि भावजोतनपच्चयं भावत्थो विञ्ञायति यथा पटस्स सुक्कन्ति. सब्बकिलेसापचयभूताय विवट्टायाति रागादिसब्बकिलेसानं अपचयहेतुभूताय निब्बानाय, निब्बानत्थन्ति अत्थो. संवरप्पहानपटिसंयुत्तन्ति सीलसंवरादीहि पञ्चहि संवरेहि चेव तदङ्गप्पहानादीहि पञ्चहि पहानेहि च उपेतं. असुत्तन्त विनिबद्धन्ति तीसु पिटकेसु पाळिसङ्खातसुत्तन्तवसेन अरचितं, सङ्गीतिकारेहि च अनारोपितं, तेनाह ‘‘पाळिविनिमुत्त’’न्ति. तेन च अट्ठकथासु यथानुरूपं सङ्गहितन्ति दस्सेति. एवरूपा हि पकिण्णकदेसना अट्ठकथाय मूलं. ओक्कन्तिकधम्मदेसना नाम तस्मिं तस्मिं पसङ्गे ओतारेत्वा ओतारेत्वा नानानयेहि कथियमाना धम्मदेसना, तेनाह भगवा किरातिआदि. पटिक्खिपनाधिप्पायाति पञ्ञत्तम्पि सिक्खापदं ‘‘किमेतेना’’ति मद्दनचित्ता.
वुत्तत्थवसेनाति पतिट्ठाअधिगमुपायवसेन. सिक्खापदविभङ्गे या तस्मिं समये कामेसुमिच्छाचारा आरति विरतीतिआदिना (विभ. ७०६) निद्दिट्ठविरतियो चेव, या तस्मिं समये चेतना सञ्चेतनातिआदिना (विभ. ७०४) निद्दिट्ठचेतना च, कामेसुमिच्छाचारा विरमन्तस्स फस्सो…पे… अविक्खेपोतिआदिना (विभ. ७०५) निद्दिट्ठफस्सादिधम्मा च सिक्खापदन्ति दस्सेतुं ‘‘अयञ्च अत्थो सिक्खापदविभङ्गे वुत्तनयेनेव वेदितब्बो’’ति वुत्तं. ‘‘यो तत्थ नामकायो पदकायोति इदं महाअट्ठकथायं वुत्त’’न्ति वदन्ति. नामकायोति नामसमूहो नामपञ्ञत्तियेव, सेसानिपि तस्सेव वेवचनानि. सिक्खाकोट्ठासोति विरतिआदयो वुत्ता तप्पकासकञ्च वचनं.
अत्थवसेति हितविसेसे आनिसंसविसेसे, ते च सिक्खापदपञ्ञत्तिया हेतूति आह ‘‘कारणवसे’’ति. सुखविहाराभावे सहजीवनस्स अभावतो सहजीविताति सुखविहारोव वुत्तो. दुस्सीलपुग्गलाति निस्सीला दूसितसीला च. पाराजिकसिक्खापदप्पसङ्गे हि निस्सीला अधिप्पेता, सेससिक्खापदपसङ्गे तेहि तेहि वीतिक्कमेहि खण्डछिद्दादिभावप्पत्तिया दूसितसीला अधिप्पेता. उभयेनपि अलज्जिनोव इध ‘‘दुस्सीला’’ति वुत्ताति वेदितब्बा. सब्बसिक्खापदानम्पि दस अत्थवसे पटिच्चेव पञ्ञत्तत्ता उपरि दुस्सीलपुग्गले निस्सायाति एत्थापि एसेव नयो, तेनेव ‘‘ये मङ्कुतं…पे… निग्गहेस्सती’’ति सब्बसिक्खापदसाधारणवसेन अत्थो वुत्तो. तत्थ मङ्कुतन्ति नित्तेजतं अधोमुखतं. धम्मेनातिआदीसु धम्मोति भूतं वत्थु. विनयोति चोदना चेव सारणा च. सत्थुसासनन्ति ञत्तिसम्पदा चेव अनुसावनसम्पदा च. सन्दिट्ठमानाति संसयं आपज्जमाना. उब्बाळ्हाति पीळिता. दुस्सीलपुग्गले निस्साय हि उपोसथो न तिट्ठति, पवारणा न तिट्ठति, सङ्घकम्मानि नप्पवत्तन्ति, सामग्गी न होतीति इमिना अलज्जीहि सद्धिं उपोसथादिसकलसङ्घकम्मं कातुं न वट्टति धम्मपरिभोगत्ताति दस्सेति. उपोसथपवारणानं नियतकालिकताय च अवस्सं कत्तब्बत्ता सङ्घकम्मतो विसुं गहणं वेदितब्बं. अकित्ति गरहा. अयसो परिवारहानि.
चुद्दस खन्धकवत्तानि नाम वत्तक्खन्धके (चूळव. ३५६ आदयो) वुत्तानि आगन्तुकवत्तं आवासिकगमिकअनुमोदनभत्तग्गपिण्डचारिकआरञ्ञकसेनासनजन्ताघरवच्चकुटिउपज्झायसद्धिविहारिकआचरियअन्तेवासिकवत्तन्ति इमानि चुद्दस वत्तानि, एतानि च सब्बेसं भिक्खूनं सब्बदा च यथारहं चरितब्बानि. द्वे असीति महावत्तानि पन तज्जनीयकम्मकतादिकालेयेव चरितब्बानि, न सब्बदा. तस्मा विसुं गणितानि. तानि पन ‘‘पारिवासिकानं भिक्खूनं वत्तं पञ्ञपेस्सामी’’ति (चूळव. ७५) आरभित्वा ‘‘न उपसम्पादेतब्बं…पे… न छमाय चङ्कमन्ते चङ्कमे चङ्कमितब्ब’’न्ति वुत्तावसानानि छसट्ठि, ततो परं ‘‘न, भिक्खवे, पारिवासिकेन भिक्खुना पारिवासिकेन वुड्ढतरेन भिक्खुना सद्धिं, मूलायपटिकस्सनारहेन, मानत्तचारिकेन, मानत्तारहेन, अब्भानारहेन भिक्खुना सद्धिं एकच्छन्ने आवासे वत्थब्ब’’न्तिआदिना (चूळव. ८२) वुत्तवत्तानि पकतत्तेन चरितब्बेहि अनञ्ञत्ता विसुं अगणेत्वा पारिवासिकवुड्ढतरादीसु पुग्गलन्तरेसु चरितब्बत्ता तेसं वसेन सम्पिण्डेत्वा एकेकं कत्वा गणितानि पञ्चाति एकसत्ततिवत्तानि च उक्खेपनीयकम्मकतवत्तेसु च वुत्तं ‘‘न पकतत्तस्स भिक्खुनो अभिवादनं पच्चुट्ठानं…पे… नहाने पिट्ठिपरिकम्मं सादितब्ब’’न्ति (चूळव. ८६) इदं अभिवादनादीनं असादियनं एकं, ‘‘न पकतत्तो भिक्खु सीलविपत्तिया अनुद्धंसेतब्बो’’तिआदीनि (चूळव. ५१) च दसाति एवं द्वासीति वत्तानि होन्ति, एतेस्वेव पन कानिचि तज्जनीयकम्मादिवत्तानि कानिचि पारिवासिकादिवत्तानीति अग्गहितग्गहणेन द्वासीतियेव. अञ्ञत्थ पन अट्ठकथापदेसे अप्पकं ऊनमधिकं वा गणनूपगं न होतीति असीतिखन्धकवत्तानीति आगतं. अथ वा पुरिमेहि चुद्दसवत्तेहि असङ्गहितानि विनयागतानि सब्बानि वत्तानि यथा द्वासीति वत्तानि, असीति वत्तानि एव वा होन्ति, तथा सङ्गहेत्वा ञातब्बानि.
संवरविनयोति सीलसंवरो सतिसंवरो ञाणसंवरो खन्तिसंवरो वीरियसंवरोति पञ्चविधोपि संवरो यथासकं संवरितब्बानं विनेतब्बानञ्च कायदुच्चरितादीनं संवरणतो संवरो, विनयनतो विनयोति वुच्चति. पहानविनयोति तदङ्गप्पहानं विक्खम्भनप्पहानं समुच्छेदप्पहानं पटिप्पस्सद्धिप्पहानं निस्सरणप्पहानन्ति पञ्चविधम्पि पहानं, यस्मा चागट्ठेन पहानं, विनयनट्ठेन विनयो, तस्मा ‘‘पहानविनयो’’ति वुच्चति. समथविनयोति सत्त अधिकरणसमथा. पञ्ञत्तिविनयोति सिक्खापदमेव. तम्पि हि भगवतो सिक्खापदपञ्ञत्तियाव अनुग्गहितं होति तब्भावे एव भावतो. सङ्खलिकनयं कत्वा दसक्खत्तुं योजनञ्च कत्वा यं वुत्तन्ति सम्बन्धो. तत्थ पुरिमपुरिमपदस्स अनन्तरपदेनेव योजितत्ता अयोसङ्खलिकसदिसन्ति ‘‘सङ्खलिकनय’’न्ति वुत्तं. दससु पदेसु एकमेकं पदं तदवसेसेहि नवनवपदेहि योजितत्ता ‘‘एकेकपदमूलिक’’न्ति वुत्तं.
अत्थसतं धम्मसतन्ति एत्थ यो हि सो परिवारे (परि. ३३४) यं सङ्घसुट्ठु, तं सङ्घफासूति आदिंकत्वा यं सद्धम्मट्ठितिया, तं विनयानुग्गहायाति परियोसानं खण्डचक्कवसेनेव सङ्खलिकनयो वुत्तो, तस्मिं एकमूलकनये आगतबद्धचक्कनयेन यं विनयानुग्गहाय, तं सङ्घसुट्ठूति इदम्पि योजेत्वा बद्धचक्के कते पुरिमपुरिमानि दस धम्मपदानि, पच्छिमपच्छिमानि दस अत्थपदानि चाति वीसति पदानि होन्ति. एकमूलकनये पन एकस्मिं वारे नवेव अत्थपदानि लब्भन्ति. एवं दसहि वारेहि नवुति अत्थपदानि नवुति धम्मपदानि च होन्ति, तानि सङ्खलिकनये वुत्तेहि दसहि अत्थपदेहि दसहि धम्मपदेहि च सद्धिं योजितानि यथावुत्तं अत्थसतं धम्मसतञ्च होन्तीति वेदितब्बं. यं पनेत्थ सारत्थदीपनियं (सारत्थ टी. पाराजिककण्ड २.३९) सङ्खलिकनयेपि एकमूलकनयेपि पच्चेकं अत्थसतस्स धम्मसतस्स योजनामुखं वुत्तं, तं तथा सिद्धेपि अत्थसतं धम्मसतन्ति (परि. ३३४) गाथाय न समेति द्वे अत्थसतानि द्वे धम्मसतानि चत्तारि निरुत्तिसतानि अट्ठ ञाणसतानीति वत्तब्बतो. तस्मा इध वुत्तनयेनेव अत्थसतं धम्मसतन्ति वुत्तन्ति गहेतब्बं. द्वे च निरुत्तिसतानीति अत्थजोतिकानं निरुत्तीनं वसेन निरुत्तिसतं, धम्मभूतानं निरुत्तीनञ्च वसेन निरुत्तिसतन्ति द्वे निरुत्तिसतानि. चत्तारि च ञाणसतानीति अत्थसते ञाणसतं, धम्मसते ञाणसतं, द्वीसु निरुत्तिसतेसु द्वे ञाणसतानीति चत्तारि ञाणसतानि. अतिरेकानयनत्थोति अवुत्तसमुच्चयत्थो.
पठमपञ्ञत्तिकथावण्णनानयो निट्ठितो.
सुदिन्नभाणवारवण्णना निट्ठिता.
मक्कटीवत्थुकथावण्णना
४०. पचुरत्थे हि वत्तमानवचनन्ति एकदा पटिसेवित्वा पच्छा अनोरमित्वा दिवसे दिवसे सेवनिच्छाय वत्तमानत्ता सेवनाय अभावक्खणेपि इह मल्ला युज्झन्तीतिआदीसु विय अब्बोच्छिन्नतं बाहुल्लवुत्तितञ्च उपादाय पटिसेवतीति वत्तमानवचनं कतन्ति अत्थो. आहिण्डन्ताति विचरन्ता.
४१. सहोड्ढग्गहितोति सभण्डग्गहितो, अयमेव वा पाठो. तं सिक्खापदं तथेव होतीति मनुस्सामनुस्सादिपुग्गलविसेसं किञ्चि अनुपादियित्वा सामञ्ञतो ‘‘यो पन भिक्खु मेथुनं धम्मं पटिसेवेय्या’’ति (पारा. ३९) वुत्तत्ता मनुस्सामनुस्सतिरच्छानगतानं इत्थिपुरिसपण्डकउभतोब्यञ्जनानं तिंसविधेपि मग्गे मेथुनं सेवन्तस्स तं सिक्खापदं मूलच्छेज्जकरं होति एवाति अधिप्पायो. एतेन यं अनुपञ्ञत्तिमूलपञ्ञत्तिया एव अधिप्पायप्पकासनवसेन सुबोधत्थाय वत्थुवसेन पवत्तानं विसेसत्थजोतकवसेनाति दस्सितं होति. आमसनं आमट्ठमत्तं. ततो दळ्हतरं फुसनं. घट्टनं पन ततो दळ्हतरं कत्वा सरीरेन सरीरस्स सङ्घट्टनं. तं सब्बम्पीति अनुरागेन पवत्तितं दस्सनादिसब्बम्पि.
४२. पाणातिपातादिसचित्तकसिक्खापदानं सुरापानादिअचित्तकसिक्खापदानञ्च (पाचि. ३२६ आदयो) एकेनेव लक्खणवचनेन लोकवज्जतं दस्सेतुं ‘‘यस्स सचित्तकपक्खे चित्तं अकुसलमेव होति, तं लोकवज्जं नामा’’ति वुत्तं. तत्थ सचित्तकपक्खेति इदं किञ्चापि अचित्तकसिक्खापदं सन्धायेव वत्तुं युत्तं तस्सेव सचित्तकपक्खसम्भवतो, तथापि सचित्तकसिक्खापदानम्पि असञ्चिच्च चङ्कमनादीसु लोके पाणघातवोहारसम्भवेन अचित्तकपक्खं परिकप्पेत्वा उभिन्नम्पि सचित्तकाचित्तकसिक्खापदानं साधारणवसेन ‘‘सचित्तकपक्खे’’ति वुत्तं. इतरथा सचित्तकसिक्खापदानं इमस्मिं वाक्ये लोकवज्जतालक्खणं न वुत्तं सिया. ‘‘सचित्तकपक्खे चित्तं अकुसलमेवा’’ति वुत्ते पन सचित्तकसिक्खापदानं चित्तं अकुसलमेव, इतरेसं सचित्तकपक्खेयेव अकुसलनियमो, न अचित्तकपक्खे. तत्थ पन यथासम्भवं कुसलं वा सिया, अकुसलं वा, अब्याकतं वाति अयमत्थो सामत्थियतो सिज्झतीति वेदितब्बं. सचित्तकपक्खेति वत्थुवीतिक्कमविजाननचित्तेन सचित्तकपक्खेति गहेतब्बं, न पण्णत्तिविजाननचित्तेन तथा सति सब्बसिक्खापदानम्पि लोकवज्जतापसङ्गतो. ‘‘पटिक्खित्तमिदं कातुं न वट्टती’’ति जानन्तस्स हि पण्णत्तिवज्जेपि अनादरियवसेन पटिघचित्तमेव उप्पज्जति, तस्मा इदं वाक्यं निरत्थकमेव सिया सब्बसिक्खापदानिपि लोकवज्जानीति एत्तकमत्तस्सेव वत्तब्बतापसङ्गतो.
एत्थ च सचित्तकपक्खेयेव चित्तं अकुसलन्ति नियमस्स अकतत्ता सुरापानादीसु अचित्तकपक्खे चित्तं अकुसलं न होतेवाति न सक्का नियमेतुं, केवलं पन सचित्तकपक्खे चित्तं अकुसलमेव, न कुसलादीति एवमेत्थ नियमो सिज्झति, एवञ्च सुराति अजानित्वा पिवन्तानम्पि अकुसलचित्तेनेव पानं गन्धवण्णकादिभावं अजानित्वा लिम्पन्तीनं भिक्खुनीनं विनापि अकुसलचित्तेन लिम्पनञ्च, उभयत्थापि आपत्तिसम्भवो च समत्थितो होति. यं पन सारत्थदीपनियं (सारत्थ. टी. पाराजिककण्ड २.४२) ‘‘सचित्तकपक्खे चित्तं अकुसलमेवाति वचनतो अचित्तकस्स वत्थुअजाननवसेन अचित्तकपक्खे चित्तं अकुसलमेवाति अयं नियमो नत्थीति विञ्ञायती’’ति वुत्तं, तं न युत्तं. अचित्तकेसु हि तेरससु लोकवज्जेसु सुरापानस्सेव अचित्तकपक्खेपि अकुसलचित्तनियमो, न इतरेसं द्वादसन्नं अकुसलादिचित्तेनापि आपज्जितब्बतो. यं पन एवं केनचि अनिच्छमानं सद्दतोपि अपतीयमानमिमं नियमं पराधिप्पायं कत्वा दस्सेतुं ‘‘यदि हि अचित्तकस्स अचित्तकपक्खेपि चित्तं अकुसलमेव सिया, सचित्तकपक्खेति इदं विसेसनं निरत्थकं सिया’’तिआदि वुत्तं, तं निरत्थकमेव एवं नियमस्स केनचि अनधिप्पेतत्ता. न हि कोचि सद्दसत्थविदू नियमं इच्छति, येन सचित्तकपक्खेति इदं विसेसनं निरत्थकं सियातिआदि वुत्तं भवेय्य, किन्तु सचित्तकपक्खे चित्तं अकुसलमेव, अचित्तकपक्खे पन चित्तं अनियतं अकुसलमेव वा सिया, कुसलादीसु वा अञ्ञतरन्ति एवमेव इच्छति. तेन सचित्तकपक्खेति विसेसनम्पि सात्थकं सिया. अचित्तकसिक्खापदानं सचित्तकपक्खेसु अकुसलनियमेन लोकवज्जता च सिज्झति. तेसु च सुरापानस्सेव अचित्तकपक्खेपि लोकवज्जता अकुसलचित्तता च, इतरेसं पन सचित्तकपक्खे एवाति वादोपि न विरुज्झतीति न किञ्चेत्थ अनुपपन्नं नाम.
यं पनेत्थ ‘‘सुराति अजानित्वा पिवन्तस्स…पे… विनापि अकुसलचित्तेन आपत्तिसम्भवतो…पे… सुरापानादिअचित्तकसिक्खापदानं लोकवज्जता न सिया’’तिआदि वुत्तं. यञ्च तमत्थं साधेतुं गण्ठिपदेसु आगतवचनं दस्सेत्वा बहुं पपञ्चितं, तं न सारतो पच्चेतब्बं अट्ठकथाहि विरुद्धत्ता. तथा हि ‘‘वत्थुअजाननताय चेत्थ अचित्तकता वेदितब्बा अकुसलेनेव पातब्बताय लोकवज्जता’’ति वुत्तं. यञ्चेतस्स ‘‘सचित्तकपक्खे अकुसलेनेव पातब्बतो लोकवज्जता’’ति वुत्तं अट्ठकथावचनं, तं न सुन्दरं. ‘‘सचित्तकपक्खे चित्तं अकुसलमेवा’’ति सब्बेसं लोकवज्जानं इधेव पाराजिकट्ठकथाय सामञ्ञतो वत्वा सुरापानसिक्खापदट्ठकथायं ‘‘अकुसलेनेव पातब्बताया’’ति एवं अचित्तकपक्खेपि अकुसलचित्तताय विसेसेत्वा वुत्तत्ता. न हि ‘‘सामञ्ञतो इध वुत्तोव अत्थो पुन सुरापानट्ठकथायम्पि वुत्तो’’ति सक्का वत्तुं वुत्तस्सेव पुन वचने पयोजनाभावा, तदञ्ञेसुपि अचित्तकलोकवज्जेसु वत्तब्बतापसङ्गतो च, नापि एकत्थ वुत्तो नयो तदञ्ञेसुपि एकलक्खणताय वुत्तो एव होतीति ‘‘सुरापानसिक्खापदेयेव (पाचि. ३२६ आदयो) वुत्तो’’ति सक्का वत्तुं अचित्तकलोकवज्जानं सब्बपठमे उय्युत्तसिक्खापदेयेव (पाचि. ३११ आदयो) वत्तब्बतो, सुरापानसिक्खापदेयेव वा वत्वा एसेव नयो सेसेसु अचित्तकलोकवज्जेसुपीति अतिदिसितब्बतो च.
अपिच वुत्तमेवत्थं वदन्तेन ‘‘सचित्तकपक्खे अकुसलेनेव पातब्बताया’’ति पुब्बे वुत्तक्कमेनेव वत्तब्बं सन्देहादिविगमत्थत्ता पुन वचनस्स. सिक्खापदविसये च विसेसितब्बं विसेसेत्वाव वुच्चति, इतरथा आपत्तानापत्तादिभेदस्स दुविञ्ञेय्यत्ता. तथा हि भिक्खुनीविभङ्गट्ठकथायं ‘‘विनापि चित्तेन आपज्जितब्बत्ता अचित्तकानि, चित्ते पन सति अकुसलेनेव आपज्जितब्बत्ता लोकवज्जानि चेव अकुसलचित्तानि चा’’ति गिरग्गसमज्जादीनं सचित्तकपक्खे एव लोकवज्जता अकुसलचित्तता च विसेसेत्वा वुत्ता, न एवं सुरापानस्स. तस्स पन पक्खद्वयस्सापि साधारणवसेन ‘‘अकुसलेनेव पातब्बताया’’ति वुत्तं, न पन ‘‘सचित्तकपक्खे’’ति विसेसेत्वा. तस्मा इदं सुरापानं सचित्तकाचित्तकपक्खद्वयेपि लोकवज्जं अकुसलचित्तञ्चाति दस्सेतुमेव ‘‘अकुसलेनेव पातब्बताय लोकवज्जता’’ति विसुं वुत्तन्ति सुट्ठु सिज्झति. एतेनेव यं सारत्थदीपनियं ‘‘सचित्तकपक्खे अकुसलेनेव पातब्बताय लोकवज्जता’’ति वुत्तस्स इमस्सेव अधिप्पायस्स पटिपादकमेतन्ति सञ्ञाय इमिना एव हि अधिप्पायेन अञ्ञेसुपि लोकवज्जेसु अचित्तकसिक्खापदेसु अकुसलचित्तता एव वुत्ता, न पन तिचित्तता. तेनेव भिक्खुनीविभङ्गट्ठकथायं वुत्तं ‘‘गिरग्गसमज्जं चित्तागारसिक्खापदं सङ्घाणि इत्थालङ्कारो गन्धवण्णको वासितकपिञ्ञाको भिक्खुनीआदीहि उम्मद्दनपरिमद्दनानीति इमानि दस सिक्खापदानि अचित्तकानि अकुसलचित्तानि, अयं पनेत्थ अधिप्पायो विनापि चित्तेन आपज्जितब्बत्ता अचित्तकानि, चित्ते पन सति अकुसलेनेव आपज्जितब्बत्ता लोकवज्जानि चेव अकुसलचित्तानि चा’’ति वुत्तं, तम्पि पटिसिद्धं होति तब्बिपरीतस्सेव अत्थस्स यथावुत्तनयेन साधनतो. तस्मा सुरापानस्स अचित्तकपक्खेपि चित्तं अकुसलमेवाति इमं विसेसं दस्सेतुमेव इदं वचनं वुत्तन्ति गहेतब्बं. अयञ्हेत्थ अत्थो वत्थुअजाननताय चेत्थाति एत्थ च-कारो विसेसत्थजोतको अपिचाति इमिना समानत्थो. तस्मा यदिदं अञ्ञेसु अचित्तकलोकवज्जेसु विनापि चित्तेन आपज्जितब्बत्ता अचित्तकानि, चित्ते पन सति अकुसलेनेव आपज्जितब्बत्ता लोकवज्जानि चेव अकुसलचित्तानि चाति लोकवज्जताय अकुसलचित्तताय च लक्खणं वुच्चति, तं एत्थ सुरापानसिक्खापदे नागच्छति, इध पन विसेसो अत्थीति वुत्तं होति. सो कतरोति चे? वत्थुअजाननताय एव वत्थुजाननचित्तेन विनापि आपज्जितब्बताय एव अचित्तकता वेदितब्बा, नत्थेत्थ अचित्तकताय विसेसो. किन्तु वत्थुअजाननसङ्खातअचित्तकपक्खेपि अकुसलचित्तेनेव सुरामेरयस्स अज्झोहरितब्बतायाति इमस्स सिक्खापदस्स सचित्तकपक्खेपि अचित्तकपक्खेपि लोकवज्जता अकुसलचित्तता च वेदितब्बाति अयमेत्थ विसेसो. इध हि ‘‘चित्ते पन सती’’ति अविसेसेत्वा ‘‘अकुसलेनेवा’’ति सामञ्ञतो वुत्तत्ता उभयपक्खेपि लोकवज्जता अकुसलचित्तता च सिद्धाति वेदितब्बा. तेनेव परमत्थजोतिकाय (खु. पा. अट्ठ. २.पच्छिमपञ्चसिक्खापदवण्णना) खुद्दकट्ठकथाय सिक्खापदवण्णनाय ‘‘सुरामेरयमज्जपमादट्ठानं कायतो च कायचित्ततो चाति द्विसमुट्ठान’’न्ति वुत्तं. सुराति जाननचित्ताभावेनेव हेत्थ चित्तङ्गविरहितो केवलोपि कायो एकसमुट्ठानं वुत्तो, तस्मिञ्च एकसमुट्ठानक्खणेपि याय चेतनाय पिवति, सा एकन्तअकुसला एव होति. तेनेव तत्थेव अट्ठकथायं ‘‘पठमा चेत्थ पञ्च एकन्तअकुसलचित्तसमुट्ठानत्ता पाणातिपातादीनं पकतिवज्जतो वेरमणियो, सेसा पण्णत्तिवज्जतो’’ति एवं पञ्चन्नम्पि सामञ्ञतो अकुसलचित्तता लोकवज्जतासङ्खाता पकतिवज्जता च वुत्ता. अङ्गेसु च जाननङ्गं न वुत्तं. तथा हि ‘‘सुरामेरयमज्जपमादट्ठानस्स पन सुरादीनं अञ्ञतरं होति मदनीयं, पातुकामताचित्तञ्च पच्चुपट्ठितं होति, तज्जञ्च वायामं आपज्जति, पीते च पविसतीति इमानि चत्तारि अङ्गानी’’ति वुत्तं, न पन सुराति जाननङ्गेन सद्धिं पञ्चाति. यदि हि सुराति जाननम्पि अङ्गं सिया, अवस्समेव तं वत्तब्बं सिया, न च वुत्तं. यथा चेत्थ, एवं अञ्ञासुपि सुत्तपिटकादिअट्ठकथासु कत्थचि जाननङ्गं न वुत्तं. तस्मा ‘‘अकुसलेनेव पातब्बताय लोकवज्जता’’ति इमस्स अट्ठकथापाठस्स अचित्तकपक्खेपि ‘‘अकुसलेनेव पातब्बताय लोकवज्जता’’ति एवमेव अत्थोति निट्ठमेत्थ गन्तब्बं.
अपिच यं गण्ठिपदेसु ‘‘एतं सत्तं मारेस्सामीति तस्मिंयेव पदेसे निपन्नं अञ्ञं मारेन्तस्स पाणसामञ्ञस्स अत्थिताय यथा पाणातिपातो होति, एवं एतं मज्जं पिविस्सामीति अञ्ञं मज्जं पिवन्तस्स मज्जसामञ्ञस्स अत्थिताय अकुसलमेव होति, यथा पन कट्ठसञ्ञाय सप्पं घातेन्तस्स पाणातिपातो न होति, एवं नाळिकेरपानसञ्ञाय मज्जं पिवन्तस्स अकुसलं न होती’’ति पाणातिपातेन सद्धिं सब्बथा समानत्तेन उपमेत्वा वुत्तं, तं अतिविय अयुत्तं सब्बेसं सिक्खापदानं पाणातिपातादिअकुसलानञ्च अञ्ञमञ्ञं समानताय नियमाभावा. पाणातिपातो हि परियायेनापि सिज्झति, न तथा अदिन्नादानं. तं पन आणत्तियापि सिज्झति, न च मेथुनादीसु. तस्मा पयोगङ्गादीहिपि भिन्नानमेव संसट्ठं सब्बथा समीकरणं अयुत्तमेव. ‘‘पाणातिपातो विय अदिन्नादानमेथुनादीनिपि परियायकथादीहि सिज्झन्ती’’ति केनचि वुत्ते तं किन्ति न गय्हति तथा वचनाभावाति चे? इधापि ‘‘तथा पाणातिपातसदिसं सुरापान’’न्ति वचनाभावा इदम्पि न गहेतब्बमेव. किञ्चि अट्ठकथावचनेनेव सिद्धमेवत्थं पटिबाहन्तेन विनयञ्ञुना सुत्तसुत्तानुलोमादीहि तस्स विरोधं दस्सेत्वा पटिबाहेतब्बं, न पन पयोगङ्गादीहि अच्चन्तविभिन्नेन सिक्खापदन्तरेन सह समीकरणमत्तेन. न हि ‘‘सुराति अजानित्वा पिवन्तस्सापि अकुसलमेवा’’ति एत्थ सुत्तादिविरोधो अत्थि, विनयपिटके ताव एतस्स अत्थस्स विरुद्धं सुत्तादिकं न दिस्सति, नापि सुत्तपिटकादीसु.
यं पनेत्थ केचि वदन्ति ‘‘मनोपुब्बङ्गमा धम्माति (ध. प. १, २) वुत्तत्ता सब्बानि अकुसलानि पुब्बे वीतिक्कमवत्थुं जानन्तस्सेव होन्ती’’ति. तं तेसं सुत्ताधिप्पायानभिञ्ञातमेव पकासेति. न हि ‘‘मनोपुब्बङ्गमा धम्मा’’ति इदं वचनं पुब्बे वीतिक्कमवत्थुं जानन्तस्सेव अकुसला धम्मा उप्पज्जन्तीति इममत्थं दीपेति, अथ खो कुसलाकुसला धम्मा उप्पज्जमाना उप्पादपच्चयट्ठेन पुब्बङ्गमभूतं सहजातचित्तं निस्सायेव उप्पज्जन्ति, न विना चित्तेनाति इममत्थं दीपेति. न हेत्थ ‘‘सुराति अजानित्वा पिवन्तस्स अकुसलमेवा’’ति वुत्ते सहजातचित्तं विनापि लोभादिअकुसलचेतसिका धम्मा उप्पज्जन्तीति अयमत्थो आपज्जति. येन तं निसेधाय इदं सुत्तं आहरणीयं सिया, अभिधम्मविरोधोपेत्थ नत्थि पुब्बे नामजातिआदिवसेन अजानन्तस्सेव पञ्चविञ्ञाणवीथियं कुसलाकुसलजवनुप्पत्तिवचनतो.
अपिच बालपुथुज्जनानं छसु द्वारेसु उप्पज्जमानानि जवनानि येभुय्येन अकुसलानेव उप्पज्जन्ति. कुसलानि पन तेसं कल्याणमित्तादिउपनिस्सयबलेन अप्पकानेव उप्पज्जन्ति, तुण्हीभूतानम्पि निद्दायित्वा सुपिनं पस्सन्तानम्पि उद्धच्चादिअकुसलजवनस्सेव येभुय्यप्पवत्तितो कुसलाकुसलविरहितस्स जवनस्स तेसं अभावा. अकुसला हि विसयानुगुणं वासनानुगुणञ्च यथापच्चयं समुप्पज्जन्ति, तत्थ किं पुब्बे जाननाजानननिबद्धेन. ये पन जाननादिअङ्गसम्पन्ना पाणातिपातादयो, ये च जाननादिं विनापि सिज्झमाना सुरापानमिच्छादिट्ठिआदयो, ते ते तथा तथा याथावतो ञत्वा सम्मासम्बुद्धेन निद्दिट्ठा, तेसञ्च यथानिद्दिट्ठवसेन गहणे को नाम अभिधम्मविरोधो. एवं सुत्तादिविरोधाभावतो, अट्ठकथाय च वुत्तत्ता यथावुत्तवसेनेवेत्थ अत्थो गहेतब्बो. यदि एवं कस्मा ‘‘सामणेरो जानित्वा पिवन्तो सीलभेदं आपज्जति, न अजानित्वा’’ति अट्ठकथायं वुत्तन्ति? नायं दोसो सीलभेदस्स भगवतो आणायत्तत्ता उक्खित्तानुवत्तिकादीनं सीलभेदो विय. न हि तासं अकुसलुप्पत्तिया एव सीलभेदो होति सङ्घायत्तसमनुभासनानन्तरेयेव विहितत्ता. एवमिधापि जानित्वा पिवने एव विहितो, न अजानित्वा पिवने. अञ्ञो हि सिक्खापदविसयो, अञ्ञो अकुसलविसयो. तेनेव सामणेरानं पुरिमेसु पञ्चसु सिक्खापदेसु एकस्मिं भिन्ने सब्बानिपि सिक्खापदानि भिज्जन्ति. अकुसलं पन यं भिन्नं, तेन एकेनेव होति, नाञ्ञेहि. तस्मा सामणेरस्स अजानित्वा पिवन्तस्स सीलभेदाभावेपि कम्मपथप्पत्तं अकुसलमेवाति गहेतब्बं.
यं पन सारत्थदीपनियं (सारत्थ. टी. पाराजिककण्ड २.४२) ‘‘सामणेरस्स सुराति अजानित्वा पिवन्तस्स पाराजिकं नत्थि, अकुसलं पन होती’’ति केहिचि वुत्तवचनं ‘‘तं तेसं मतिमत्त’’न्ति पटिक्खिपित्वा ‘‘भिक्खुनो अजानित्वापि बीजतो पट्ठाय मज्जं पिवन्तस्स पाचित्तियं. सामणेरो जानित्वा पिवन्तो सीलभेदं आपज्जति, न अजानित्वाति एत्तकमेव हि अट्ठकथायं वुत्तं, अकुसलं पन होतीति न वुत्त’’न्ति तत्थ कारणं वुत्तं, तं अकारणं. न हि अट्ठकथायं सामणेरानं जानित्वा पिवने एव सीलभेदो, न अजानित्वाति सीलभेदकथनट्ठाने अकुसलं पन होतीति अवचनं अजाननपक्खे अकुसलाभावस्स कारणं होति, तत्थ पसङ्गाभावा, वत्तब्बट्ठाने एव ‘‘अकुसलेनेव पातब्बताय लोकवज्जता’’ति वुत्तत्ता च. न च ते ‘‘अकुसलं पन होती’’ति वदन्ता आचरिया इमं सामणेरानं सीलभेदप्पकासकं खन्धकट्ठकथापाठमेव गहेत्वा अवोचुं, येन ‘‘एत्तकमेव अट्ठकथायं वुत्त’’न्ति वत्तब्बं सिया, अथ खो सुरापानट्ठकथागतं सुत्तपिटकट्ठकथागतञ्च अनेकविधं वचनं, महाविहारवासीनं परम्परोपदेसञ्च गहेत्वा अवोचुं. भिन्नलद्धिकानं अभयगिरिकादीनं मतञ्हेतं, यदिदं जानित्वा पिवन्तस्सेव अकुसलन्ति गहणं. तस्मा यं वुत्तं केहिचि ‘‘सामणेरस्स सुराति अजानित्वा पिवन्तस्स पाराजिकं नत्थि, अकुसलं पन होती’’ति, तं सुवुत्तन्ति गहेतब्बं.
यञ्च सारत्थदीपनियं (सारत्थ. टी. पाराजिककण्ड २.४२) ‘‘अजानित्वा पिवन्तस्सापि सोतापन्नस्स मुखं सुरा न पविसति कम्मपथप्पत्तअकुसलचित्तेनेव पातब्बतो’’ति केहिचि वुत्तवचनं ‘‘न सुन्दर’’न्ति पटिक्खिपित्वा ‘‘बोधिसत्ते कुच्छिगते बोधिसत्तमातु सीलं विय हि इदम्पि अरियसावकानं धम्मतासिद्धन्ति वेदितब्ब’’न्ति वत्वा धम्मतासिद्धत्तंयेव समत्थेतुं ‘‘भवन्तरेपि हि अरियसावको जीवितहेतुपि नेव पाणं हनति, न सुरं पिवति. सचे पिस्स सुरञ्च खीरञ्च मिस्सेत्वा मुखे पक्खिपन्ति, खीरमेव पविसति, न सुरा. यथा किं? यथा कोञ्चसकुणानं खीरमिस्सके उदके खीरमेव पविसति, न उदकं. इदं योनिसिद्धन्ति चे, इदम्पि धम्मतासिद्धन्ति वेदितब्ब’’न्ति इदं अट्ठकथावचनं दस्सितं, तम्पि न युत्तमेव. यथा हि बोधिसत्तमातु सीलं विय अरियसावकानं धम्मतासिद्धन्ति एत्थ बोधिसत्तमातु धम्मता नाम बोधिसत्तस्स च अत्तनो च पारमितानुभावेन अकुसलानुप्पत्तिनियमो एव. तथा अरियसावकानम्पि भवन्तरे पाणातिपातादीनं दसन्नं कम्मपथानं अञ्ञेसञ्च अपायहेतुकानं अकुसलानं अच्चन्तप्पहायकस्स मग्गस्स आनुभावेन तंतंसीलवीतिक्कमहेतुकस्स अकुसलस्स अनुप्पत्तिनियमो एव धम्मता. न हि सभाववादीनं धम्मता विय अहेतुकता इध धम्मता नाम. यथा वा एवंधम्मतानये कारणस्स भावे अभावे च कारियस्स भावो अभावो च धम्मता, न अहेतुअप्पच्चयाभावाभावो, एवमिधापि पाणातिपातादिकम्मपथानं हेतुभूतस्स किलेसस्स अच्चन्ताभावेन तेसं अभावो, तदवसेसानं अकुसलानं हेतुनो भावेन भावो च धम्मता, न अहेतुकता. तस्मा अपायहेतुनो रागस्स अभावेनेव अरियानं अजानित्वापि सुराय अनज्झोहरणन्ति सुवुत्तमेविदं केहिचि ‘‘अजानित्वा पिवन्तस्सापि सोतापन्नस्स मुखं सुरा न पविसति कम्मपथप्पत्तअकुसलचित्तेनेव पातब्बतो’’ति, तं केन हेतुना न सुन्दरं जातन्ति न ञायति, धम्मतासिद्धन्ति वा कथनेन कथं तं पटिक्खित्तन्ति.
यम्पि दीघनिकायट्ठकथायं (दी. नि. अट्ठ. १.३५२) ‘‘सुरञ्च खीरञ्च मिस्सेत्वा…पे… इदं धम्मतासिद्ध’’न्ति वचनं, तम्पि सुरापानस्स अचित्तकपक्खेपि अकुसलचित्तञ्ञेव साधेति. तथा हि ‘‘भवन्तरेपि हि अरियसावको जीवितहेतुपि पाणं न हनति, नादिन्नं आदियति…पे… न सुरं पिवती’’ति वुत्ते ‘‘पुरिमानं ताव चतुन्नं कम्मपथानं सचित्तकत्ता विरमणं सुकरं, पच्छिमस्स पन सुरापानस्स अचित्तकत्ता कथं विरमणं भवेय्या’’ति चोदनासम्भवं मनसिकत्वा वत्थुअजाननवसेन अचित्तकत्तेपि यस्मा कम्मपथप्पत्तअकुसलेनेव सुरा अज्झोहरितब्बा, तादिसी च अकुसलप्पवत्ति अरियसावकस्स मग्गेनेव हता, तस्मास्स परगलं सुराय पविसनं नत्थीति अत्थतो गम्यमानत्थं परिहारवचनं वदता ‘‘सचे पिस्स सुरञ्च खीरञ्चा’’तिआदि वुत्तं. तत्थ खीरमेव पविसति, न सुराति इदं सुराय सब्बथापि परगलप्पवेसाभावदस्सनपरं, न पन सुरामिस्सखीरस्स सुराय वियोजनसामत्थियदस्सनपरं. अयञ्हेत्थ अधिप्पायो – यदि हि सुरामिस्से खीरे किञ्चि पविसेय्य, खीरमेव पविसेय्य, न सुरा. खीरे पन सुराय अवियुत्ते न किञ्चि पविसतीति. इदं योनिसिद्धन्ति उदकस्स मुखे अप्पविसनं योनिसिद्धं. योनीति चेत्थ जाति अधिप्पेता. तस्मा कोञ्चजातिकानं मुखतुण्डसङ्खातानं रूपधम्मानं खीरमिस्सउदकज्झोहरणहेतुत्ताभावेन तं अप्पविसनं सिद्धन्ति अत्थो. इदम्पि हि खीरमिस्साय सुराय खीरे पविसन्तेपि परगलापविसनन्ति. धम्मतासिद्धन्ति अरियसावकस्स अरूपधम्मानं सुरापिवनहेतुभूतकिलेससहितत्ताभावसङ्खाताय धम्मताय सिद्धं. एवमेत्थ अचित्तकपक्खेपि सुराय अकुसलचित्तेनेव पातब्बतो अरियसावकानं अपिवनं समत्थितन्ति वेदितब्बं. अथापि सिया अजाननपक्खे अकुसलचित्तेन विनाव पातब्बत्तेपि सुराय अपिवनं अरियानं धम्मताति समत्थनपरमेतन्ति, तं न, अट्ठकथावचनन्तरेहि विरुज्झनतो. यथा हि वचनन्तरेहि न विरुज्झति, तथायेव अत्थो गहेतब्बो.
अपिच पाणातिपातादीनं पञ्चन्नं कम्मपथानं भवन्तरेपि अकरणं अरियानं धम्मतासीलमेव, तेसञ्च यदि सचित्तकतं समानं. सुरापानं विय इतरानिपि चत्तारि अजानन्तेनापि अरियसावकेन न कत्तब्बानि सियुं, तथा च अजानन्तानं अरियानं कुसलाब्याकतचित्तेहिपि विरमणपरमारणपरसन्तकगहणादीसु कायवचीपवत्ति न सम्पज्जेय्य, नो चे सम्पज्जति, चक्खुपालत्थेरस्स चङ्कमनेन पाणवियोगस्स, उप्पलवण्णत्थेरिया बलक्कारेन मग्गेनमग्गफुसनस्स च पवत्तत्ता. तस्मा सुरापानस्स अचित्तकपक्खेपि अकुसलेनेव पातब्बताय सुरा अरियानं परगलं न पविसतीति विसेसेत्वा वुत्तन्ति वेदितब्बं.
ननु वत्थुं जानन्तस्सेव सब्बे कम्मपथा वुत्ताति? न, मिच्छादिट्ठिया विपरीतग्गहणेनेव पवत्तत्ता. कथञ्हि नाम असब्बञ्ञुं सब्बञ्ञुतो, अनिच्चादिं निच्चादितो च गहणन्ती दिट्ठि वत्थुं विजानाति. यदि हि जानेय्य, मिच्छादिट्ठियेव न सिया. सा च कम्मपथेसु गणिताति कुतो जानन्तस्सेव कम्मपथप्पवत्तिनियमो. अथ सब्बञ्ञुं सब्बञ्ञूति गण्हन्तीपि ‘‘अयं सत्तो’’ति तस्स सरूपग्गहणतो दिट्ठिपि वत्थुं विजानातीति चे? न, सुरापानस्सपि ‘‘अयं न सुरा’’ति सरूपग्गहणस्स समानत्ता. ‘‘अय’’न्ति च वत्थुपरामसनेपि ‘‘सुरा’’ति विसेसविजाननाभावा न जानातीति चे? ‘‘अय’’न्ति पुग्गलत्तं जानन्तीपि ‘‘असब्बञ्ञू’’तिपि विसेसजाननाभावा दिट्ठिपि वत्थुं न जानातीति समानमेव. एवञ्हि तेसं बुद्धाति अहितोति अहितं वा पूरणकस्सपादिं हितो पटिघस्स वा अनुनयस्स वा उप्पादनेपि एसेव नयो. विपल्लासपुब्बकञ्हि सब्बं अकुसलं.
अपिच सुराय पीयमानाय नियमेन अकुसलुप्पादनं सभावो पीताय विय. खीरादिसञ्ञाय पीतसुरस्स पुग्गलस्स मातुभगिनिआदीसुपि रागदोसादिअकुसलप्पबन्धो वत्थुसभावेनेव उप्पज्जति, एवं पीयमानक्खणेपि तिखिणो रागो उप्पज्जतेव, तेनेव सागतत्थेरस्स अजानित्वा पिवनकाले पञ्चाभिञ्ञादिझानपरिहानि, पच्छा च बुद्धादीसु अगारवादिअकुसलप्पबन्धो याव सुराविगमा पवत्तित्थ. तेनेव भगवापि तस्स अगारवादिअकउसलप्पवत्तिदस्सनमुखेन सुरादोसं पकासेत्वा सिक्खापदं पञ्ञपेसि. न हि पञ्चनीवरणुप्पत्तिं विना झानपरिहानि होति. तस्मा अजानन्तस्सापि सुरा पीयमाना पीता च अत्तनो सभावेनेव अकुसलुप्पादिकाति अयमत्थो सागतत्थेरस्स झानपरिहानिया अन्वयतोपि, अरियानं किलेसाभावेन मुखेन सुराय अप्पवेससङ्खातब्यतिरेकतोपि सिज्झतीति निट्ठमेत्थ गन्तब्बं, एवं गहणमेव हि विभज्जवादीमतानुसारं.
यं पन ‘‘जानित्वा पिवन्तस्सेव अकुसल’’न्ति गहणं, तं भिन्नलद्धिकानं अभयगिरिकादीनमेव मतं, तं पन गण्ठिपदकारकादीहि ‘‘परवादो’’ति अजानन्तेहि अत्तनो मतिया संसन्दित्वा लिखितं विभज्जवादीमण्डलम्पि पविसित्वा यावज्जतना सासनं दूसेति, पुरापि किर इमस्मिम्पि दमिळरट्ठे कोचि भिन्नलद्धिको नागसेनो नाम थेरो कुण्डलकेसीवत्थुं परवादमथननयदस्सनत्थं दमिळकब्बरूपेन कारेन्तो ‘‘इमं सुरापानस्स जानित्वाव पिवने अकुसलनयं, अञ्ञञ्च देसकालादिभेदेन अनन्तम्पि ञेय्यं सब्बञ्ञुतञ्ञाणं सलक्खणवसेनेव ञातुं न सक्कोति ञाणेन परिच्छिन्नत्तेन ञेय्यस्स अनन्तत्तहानिप्पसङ्गतो. अनिच्चादिसामञ्ञलक्खणवसेनेव पन ञातुं सक्कोती’’ति च, ‘‘परमत्थधम्मेसु नामरूपन्तिआदिभेदो विय पुग्गलादिसम्मुतिपि विसुं वत्थुभेदो एवा’’ति च एवमादिकं बहुं विपरीतत्थनयं कब्बाकारस्स कविनो उपदिसित्वा तस्मिं पबन्धे कारणाभासेहि सतिं सम्मोहेत्वा पबन्धापेसि, तञ्च कब्बं निस्साय इमं भिन्नलद्धिकमतं इध विभज्जवादीमते सम्मिस्सं चिरं पवत्तित्थ. तं पन पच्छा आचरियबुद्धप्पियमहाथेरेन बाहिरब्भरिकं दिट्ठिजालं विघाटेत्वा इध परिसुद्धं सासनं पतिट्ठापेन्तेन सोधितम्पि सारत्थदीपनिया (सारत्थ. टी. पाराजिककण्ड २.४२) विनयटीकाय सुरापानस्स सचित्तकपक्खेयेव चित्तं अकुसलन्ति समत्थनवचनं निस्साय केहिचि विपल्लत्तचित्तेहि पुन उक्खित्तसिरं जातं, तञ्च महाथेरेहि विनिच्छिनित्वा गारय्हवादं कत्वा मद्दित्वा लद्धिगाहके च भिक्खू वियोजेत्वा धम्मेन विनयेन सत्थुसासनेन चिरेनेव वूपसमितं. तेनेवेत्थ मयं एवं वित्थारतो इदं पटिक्खिपिम्ह ‘‘मा अञ्ञेपि विभज्जवादिनो अयं लद्धि दूसेसी’’ति. तस्मा इध वुत्तानि अवुत्तानि च कारणानि सुट्ठु सल्लक्खेत्वा यथा आगमविरोधो न होति, तथा अत्थो गहेतब्बो.
सेसन्ति यस्स वत्थुविजाननचित्तेन सचित्तकपक्खेपि चित्तं अकुसलमेवाति नियमो नत्थि, तं सब्बन्ति अत्थो. रुन्धन्तीति ‘‘तिरच्छानगतित्थिया दोसो नत्थी’’तिआदिना अनापत्तिया लेसग्गहणं निवारेन्ती. द्वारं पिदहन्तीति ‘‘तञ्च खो मनुस्सित्थिया’’तिआदिना (पारा. ४१) लेसग्गहणस्स कारणसङ्खातं द्वारं पिदहन्ती. सोतं पच्छिन्दमानाति तदुभयलेसग्गहणद्वारानं वसेन अविच्छिन्नं वीतिक्कमसोतं पच्छिन्दमाना. गाळ्हतरं करोन्तीति यथावुत्तेहि कारणेहि पठमपञ्ञत्तिसिद्धं आपत्तिञ्ञेव दळ्हं करोन्ती, अनापत्तिया ओकासं अददमानाति अत्थो. सा च यस्मा वीतिक्कमाभावे, अविसयताय अब्बोहारिके वीतिक्कमे च लोकवज्जेपि सिथिलं करोन्ती उप्पज्जति, तस्मा तथा उप्पत्तिं उप्पत्तिकारणञ्च दस्सेन्तो आह अञ्ञत्र अधिमानातिआदि. अञ्ञत्र अधिमानाति इमिस्सा अनुपञ्ञत्तिया ‘‘वीतिक्कमाभावा’’ति कारणं वुत्तं. अञ्ञत्र सुपिनन्ताति इमिस्सा ‘‘अब्बोहारिकत्ता’’ति कारणं वुत्तं. तत्थ वीतिक्कमाभावाति पापिच्छाय अविज्जमानस्स उत्तरिमनुस्सधम्मस्स विज्जमानतो पकासनवसप्पवत्तविसंवादनाधिप्पायसङ्खातस्स वीतिक्कमस्स अभावतो. अधिमानिकस्स हि अनधिगते अधिगतसञ्ञिताय यथावुत्तवीतिक्कमो नत्थि. अब्बोहारिकत्ताति ‘‘अत्थेसा, भिक्खवे, चेतना, सा च खो अब्बोहारिका’’ति (पारा. २३५) वचनतो मोचनस्सादचेतनाय उपक्कमनस्स च विज्जमानत्तेपि थिनमिद्धेन अभिभूतताय अवसत्तेन अब्बोहारिकत्ता, आपत्तिकारणवोहाराभावाति अत्थो. वा-सद्दो चेत्थ समुच्चयत्थो दट्ठब्बो, ‘‘अब्बोहारिकत्ता चा’’ति वा पाठो. वुत्ताति दुविधापि चेसा अनुपञ्ञत्ति अनापत्तिकरा वुत्ताति अधिप्पायो.
अकते वीतिक्कमेति आपदासुपि भिक्खूहि सिक्खापदवीतिक्कमे अकते, कुक्कुच्चा न भुञ्जिंसूतिआदीसु विय वीतिक्कमं अकत्वा भिक्खूहि अत्तनो दुक्खुप्पत्तिया आरोचितायाति अत्थो. सिथिलं करोन्तीति पठमं सामञ्ञतो बद्धसिक्खापदं मोचेत्वा अत्तनो विसये अनापत्तिकरणवसेन सिथिलं करोन्ती. द्वारं ददमानाति अनापत्तिया द्वारं ददमाना. अपरापरम्पि अनापत्तिं कुरुमानाति दिन्नेन तेन द्वारेन उपरूपरि अनापत्तिभावं दीपेन्ती. पञ्ञत्तेपि सिक्खापदे उदायिना ‘‘मुहुत्तिकाय वेसिया न दोसो’’ति लेसेन वीतिक्कमित्वा सञ्चरित्तापज्जनवत्थुस्मिं (पारा. २९६ आदयो) पञ्ञत्तत्ता ‘‘कते वीतिक्कमे’’ति वुत्तं. पञ्ञत्तिगतिकाति अत्थतो मूलपञ्ञत्तियेवाति अधिप्पायो.
मक्कटीवत्थुकथावण्णनानयो निट्ठितो.
सन्थतभाणवारो
वज्जिपुत्तकवत्थुकथावण्णना
४३-४४. वज्जिपुत्तकवत्थुकथाय पाळियं ‘‘वेसालिका…पे… मेथुनं धम्मं पटिसेविंसू’’ति एत्थ ते ञातिकुलं गन्त्वा गिहिलिङ्गं गहेत्वा ‘‘गिहिभूता मय’’न्ति सञ्ञाय मेथुनं पटिसेविंसूति गहेतब्बं, तेनाह ञातिब्यसनेनपि फुट्ठातिआदि. ञातीनं विनासो राजदण्डादिकारणेन होतीति आह राजदण्डइच्चादि. धञ्ञहिरञ्ञदासिदासगोमहिंसादिधनानि भोगा नाम, तेसम्पि राजदण्डादिनाव विनासोति आह ‘‘एस नयो दुतियपदेपी’’ति. न सब्बञ्ञुबुद्धोतिआदिना तीसु वत्थूसु अप्पसन्नाव सासने अभब्बाति सञ्ञाय अत्तनो भब्बतं पकासेन्ता न मयन्तिआदिमाहंसूति वेदितब्बं. ‘‘अट्ठतिंसारम्मणेसू’’ति पाळियं अनागते आलोकाकासकसिणे वज्जेत्वा वुत्तं, तेहि पन सद्धिं चत्तालीस होन्ति. विभत्ता कुसला धम्माति ‘‘इमस्मिं आरम्मणे इदं होती’’ति विभागसो दस्सिता सउपचारज्झाना महग्गतकुसला धम्मा. गिहिपलिबोधन्ति सहसोकितादिवसेन गिहीसु ब्यावटतं. आवासपलिबोधन्ति सेनासनेसु नवकम्मादिवसेन निच्चब्यावटतं. दुप्परिच्चागानं इमेसं द्विन्नं पलिबोधानं वसेन सब्बेपि पलिबोधा सङ्गहिता एवाति वेदितब्बं.
येनाति कारणेन. असंवासोति इदं तस्मिं अत्तभावे केनचिपि परियायेन भिक्खु हुत्वा भिक्खूहि सद्धिं संवासं नारहतीति इममत्थं सन्धाय वुत्तन्ति आह ‘‘असंवासो’’ति. पञ्ञत्तं समूहनेय्याति ‘‘सो आगतो न पब्बाजेतब्बो’’ति अवत्वा ‘‘न उपसम्पादेतब्बो’’ति एत्तकस्सेव वुत्तत्ता पाराजिकस्स सामणेरभूमि अनुञ्ञाताति विञ्ञायति, तेनाह सामणेरभूमियं पन ठितोतिआदि. ‘‘यो पन भिक्खू’’ति वुत्तत्ता (पारा. ३९) पच्चक्खातसिक्खो यस्मा भिक्खु न होति, मेथुनसेवने च पाराजिकं नापज्जति, तस्मास्स ‘‘आगतो उपसम्पादेतब्बो’’ति उपसम्पदं अनुजानन्तो पाराजिकं न समूहनति नाम, तेनाह ‘‘भिक्खुभावे ठत्वा अविपन्नसीलताया’’ति. उत्तमत्थं अरहत्तं, निब्बानमेव वा.
चतुब्बिधविनयादिकथावण्णना
४५. नीहरित्वाति पाळितो उद्धरित्वा, तथा हि ‘‘पञ्चहुपालि, अङ्गेहि समन्नागतेन भिक्खुना नानुयुञ्जितब्बं. कतमेहि पञ्चहि? सुत्तं न जानाति, सुत्तानुलोमं न जानाती’’तिआदिपाळितो सुत्तं सुत्तानुलोमञ्च नीहरिंसु. ‘‘अनापत्ति एवं अम्हाकं आचरियानं उग्गहो परिपुच्छाति भणती’’ति एवमादितो आचरियवादं. ‘‘आयस्मा उपालि एवमाह – ‘अनापत्ति, आवुसो, सुपिनन्तेना’ति’’ एवमादितो अत्तनो मतिं नीहरिंसु, सा च थेरस्स अत्तनोमति सुत्तेन सङ्गहितत्ता सुत्तं जातं, एवमञ्ञापि सुत्तादीहि सङ्गहिताव गहेतब्बा, नेतराति वेदितब्बं. अथ वा नीहरित्वाति विभजित्वा साट्ठकथं सकलं विनयपिटकं सुत्तादीसु चतूसु पदेसेसु पक्खिपित्वा चतुधा विभजित्वा विनयं पकासेसुं तब्बिनिमुत्तस्स अभावाति अधिप्पायो. वुत्तन्ति नागसेनत्थेरेन मिलिन्दपञ्हे वुत्तं. कण्ठादिवण्णुप्पत्तिट्ठानकरणादीहि आहरित्वा अत्तनो वचीविञ्ञत्तियाव भासितवचनं आहच्चपदं. रसोति सारो ‘‘पत्तरसो’’तिआदीसु (ध. स. ६२८-६३०) विय, पटिक्खित्तअनुञ्ञातसुत्तसारोति अत्थो, रसोति वा लक्खणं पटिवत्थुकं अनुद्धरित्वा लक्खणानुलोमेन वुत्तत्ता. धम्मसङ्गाहकादिआचरियवंसेन आभता अट्ठकथा आचरियवंसोति आह ‘‘आचरियवंसोति आचरियवादो’’ति.
विनयपिटके पाळीति इध अधिकारवसेन वुत्तं. सेसपिटकेसुपि सुत्तादिचतुनया यथानुरूपं लब्भन्तेव. महापदेसाति महाओकासा महाविसया, ते अत्थतो ‘‘यं, भिक्खवे’’तिआदिपाळिवसेन अकप्पियानुलोमतो कप्पियानुलोमतो च पुग्गलेहि नयतो तथा तथा गय्हमाना अत्थनया एव. ते हि भगवता सरूपतो अवुत्तेसुपि पटिक्खित्तानुलोमेसु, अनुञ्ञातानुलोमेसु च सेसेसु किच्चेसु निवत्तिपवत्तिहेतुताय महागोचराति ‘‘महापदेसा’’ति वुत्ता, न पन ‘‘यं, भिक्खवे, मया इदं न कप्पती’’तिआदिना वुत्ता साधिप्पाया पाळियेव तस्सा सुत्ते पविट्ठत्ता. ‘‘सुत्तानुलोमम्पि सुत्ते ओतारेतब्बं…पे… सुत्तमेव बलवतर’’न्ति (पारा. अट्ठ. १.४५) हि वुत्तं, न हेसा साधिप्पाया पाळि सुत्ते ओतारेतब्बा, न गहेतब्बा वा होति, येनायं सुत्तानुलोमं सिया. तस्मा इमं पाळिअधिप्पायं निस्साय पुग्गलेहि गहिता यथावुत्तअत्थाव सुत्तानुलोमं. तप्पकासकत्ता पन अयं पाळिपि सुत्तानुलोमन्ति गहेतब्बं, तेनाह ये भगवता एवं वुत्तातिआदि. यं भिक्खवेतिआदिपाळिनयेन हि पुग्गलेहि गहेतब्बा ये अकप्पियानुलोमादयो अत्था वुत्ता, ते महापदेसाति अत्थो.
भगवतो पकिण्णकदेसनाभूता च सुत्तानुलोमभूता च अट्ठकथा. यस्मा धम्मसङ्गाहकत्थेरेहि पाळिवण्णनाक्कमेन सङ्गहेत्वा वुत्ता, तस्मा ‘‘आचरियवादो’’ति वुत्ता, एतेन च अट्ठकथा सुत्तसुत्तानुलोमेसु अत्थतो सङ्गय्हतीति वेदितब्बा. यथा च एसा, एवं अत्तनोमतिपि पमाणभूता. न हि भगवतो वचनं वचनानुलोमञ्च अनिस्साय अग्गसावकादयोपि अत्तनो ञाणबलेन सुत्ताभिधम्मविनयेसु कञ्चि सम्मुतिपरमत्थभेदं अत्थं वत्तुं सक्कोन्ति, तस्मा सब्बम्पि वचनं सुत्ते सुत्तानुलोमे च सङ्गय्हति. विसुं पन अट्ठकथादीनं सङ्गहितत्ता तदवसेसं सुत्तसुत्तानुलोमतो गहेत्वा चतुधा विनयो निद्दिट्ठो. सुत्तादयो निस्सायेव पवत्तापि अत्तनोमति तेसु सरूपेन अनागतत्ता वुत्तं ‘‘सुत्तसुत्तानुलोमआचरियवादे मुञ्चित्वा’’ति, तेनाह ‘‘अनुबुद्धिया नयग्गाहेना’’ति. तत्थ सुत्तादीनि अनुगताय एव बुद्धिया तेहि लद्धनयग्गाहेन चाति अत्थो.
थेरवादोति महासुमत्थेरादीनं गाहो. सुत्तादिं निस्सायेव विपरीततोपि अत्तनोमति उप्पज्जतीति आह तं पनातिआदि. अत्थेनाति अत्तना नयग्गहितेन अत्थेन. पाळिन्ति अत्तनो गाहस्स निस्सयभूतं साट्ठकथं पाळिं. पाळियाति तप्पटिक्खेपत्थं परेनाहटाय साट्ठकथाय पाळिया, अत्तना गहितं अत्थं निस्साय पाळिञ्च संसन्दित्वाति अत्थो. आचरियवादेति अत्तना परेन च समुद्धटअट्ठकथाय. ओतरति चेव समेति चाति अत्तना उद्धटेहि संसन्दनवसेन ओतरति, परेन उद्धटेन समेति. सब्बदुब्बलाति असब्बञ्ञुपुग्गलस्स दोसवासनाय याथावतो अत्थसम्पटिपत्तिअभावतो वुत्तं. पमादपाठवसेन आचरियवादस्स सुत्तानुलोमेन असंसन्दनापि सियाति आह ‘‘इतरो न गहेतब्बो’’ति.
समेन्तमेव गहेतब्बन्ति ये सुत्तेन संसन्दन्ति, एवरूपाव अत्था महापदेसतो उद्धरितब्बाति दस्सेति तथा तथा उद्धटअत्थानमेव सुत्तानुलोमत्ता, तेनाह ‘‘सुत्तानुलोमतो हि सुत्तमेव बलवतर’’न्ति. अप्पटिवत्तियन्ति अप्पटिबाहियं. कारकसङ्घसदिसन्ति पमाणत्ता सङ्गीतिकारकसङ्घसदिसं. बुद्धानं ठितकालसदिसन्ति धरमानकबुद्धसदिसन्ति अत्थो. सकवादी सुत्तं गहेत्वा कथेतीतिआदीसु यो यथाभूतमत्थं गहेत्वा कथनसीलो, सो सकवादी. सुत्तन्ति सङ्गीतित्तयारुळ्हं पाळिवचनं. परवादीति महाविहारवासी वा होतु अञ्ञनिकायवासी वा, यो विपरीततो अत्थं गहेत्वा कथनसीलो, सोव इध ‘‘परवादी’’ति वुत्तो. सुत्तानुलोमन्ति सङ्गीतित्तयारुळ्हं वा अनारुळ्हं वा यंकिञ्चि विपल्लासतो वा वञ्चनाय वा ‘‘सङ्गीतित्तयागतमिद’’न्ति दस्सियमानं सुत्तानुलोमं. केचि ‘‘अञ्ञनिकाये सुत्तानुलोम’’न्ति वदन्ति, तं न युत्तं सकवादीपरवादीनं उभिन्नम्पि सङ्गीतित्तयारुळ्हसुत्तादीनं एव गहेतब्बतो. तथा हि वक्खति ‘‘तिस्सो सङ्गीतियो आरुळ्हं पाळिआगतं पञ्ञायति, गहेतब्ब’’न्तिआदि. न हि सकवादी अञ्ञनिकायसुत्तादिं पमाणतो गण्हाति, येन तेसु सुत्तादीसु दस्सितेसु तत्थ ठातब्बं भवेय्य, वक्खति च ‘‘परो तस्स अकप्पियभावसाधकं सुत्ततो बहुं कारणञ्च विनिच्छयञ्च दस्सेति…पे… ‘साधू’ति सम्पटिच्छित्वा अकप्पियेयेव ठातब्ब’’न्ति (पारा. अट्ठ. १.४५). तस्मा परवादिनापि सङ्गीतित्तये अनारुळ्हम्पि अनारुळ्हमिच्चेव दस्सीयति, केवलं तस्स तस्स सुत्तादिनो सङ्गीतित्तये अनागतस्स कूटता, आगतस्स च ब्यञ्जनच्छायाय अञ्ञथा अधिप्पाययोजना च विसेसो. तत्थ च यं कूटं, तं अपनीयति. यं अञ्ञथा योजितं, तस्स विपरीततासन्दस्सनत्थं तदञ्ञेन सुत्तादिना संसन्दना करीयति. यो पन परवादिना गहितो अधिप्पायो सुत्तन्तादिना संसन्दति, सो सकवादिनापि अत्तनो गाहं विस्सज्जेत्वा गहेतब्बोति उभिन्नम्पि सङ्गीतित्तयागतमेव सुत्तादिपमाणन्ति वेदितब्बं. तेनेव कथावत्थुप्पकरणे सकवादे पञ्च सुत्तसतानि परवादे पञ्चाति (ध. स. अट्ठ. निदानकथा; कथा. अट्ठ. निदानकथा) सुत्तसहस्सम्पि अधिप्पायग्गहणनानत्तेन सङ्गीतित्तयागतमेव गहितं, न निकायन्तरे किञ्चीति.
खेपन्ति ‘‘किं इमिना’’ति पटिक्खेपं छड्डनं. गरहन्ति ‘‘किमेस बालो जानाती’’ति निन्दनं. सुत्ते ओतारेतब्बन्ति यस्स सुत्तस्स अनुलोमनतो इदं सुत्तानुलोमं अकासि, तस्मिं, तदनुरूपे वा अञ्ञतरस्मिं सुत्ते अत्तना गहितं सुत्तानुलोमं अत्थतो संसन्दनवसेन ओतारेतब्बं, ‘‘इमिना च इमिना च कारणेन इमस्मिं सुत्ते संसन्दती’’ति संसन्दित्वा दस्सेतब्बन्ति अत्थो. अयन्ति सकवादी. परोति परवादी. आचरियवादो सुत्ते ओतारेतब्बोति यस्स सुत्तस्स वण्णनावसेन अयं आचरियवादो पवत्तो, तस्मिं, तादिसे च अञ्ञतरस्मिं सुत्ते पुब्बापरअत्थसंसन्दनवसेन ओतारेतब्बं. गारय्हाचरियवादोति पमादलिखितो, भिन्नलद्धिकेहि वा ठपितो, एस नयो सब्बत्थ.
यं किञ्चि कूटसुत्तं बाहिरकसुत्तादिवचनं न गहेतब्बन्ति दस्सेतुं सुत्तं सुत्तानुलोमे ओतारेतब्बन्तिआदि वुत्तं. गुळ्हवेस्सन्तरादीनि महासङ्घिकादिभिन्नलद्धिकानं पकरणानि. आदि-सद्देन गुळ्हउम्मग्गादीनं गहणं. सकवादी सुत्तं गहेत्वा कथेति, परवादीपि सुत्तन्तिआदिना अञ्ञेपि वादालम्बना वुत्तनयेन सक्का ञातुन्ति इध न वुत्ता.
एवं सुत्तसुत्तानुलोमादिमुखेन सामञ्ञतो विवादं दस्सेत्वा इदानि विसेसतो विवादवत्थुं तब्बिनिच्छयमुखेन सुत्तादीनञ्च दस्सेतुं अथ पनायं कप्पियन्तिआदि वुत्तं. सुत्ते च सुत्तानुलोमे चाति एत्थ च-कारो विकप्पत्थो, तेन आचरियवादादीनम्पि सङ्गहो, तेनाह ‘‘कारणञ्च विनिच्छयञ्च दस्सेती’’ति. तत्थ कारणन्ति सुत्तादिनयं निस्साय अत्तनोमतिया उद्धटं हेतुं. विनिच्छयन्ति अट्ठकथाविनिच्छयं. कारणच्छायाति सुत्तादीसु ‘‘कप्पिय’’न्ति गाहस्स, ‘‘अकप्पिय’’न्ति गाहस्स च निमित्तभूतं किच्छेन पटिपादनीयं अविभूतकारणं कारणच्छाया, कारणपतिरूपकन्ति अत्थो. विनयञ्हि पत्वाति इमस्स विवरणं कप्पियाकप्पियविचारणमागम्माति. रुन्धितब्बन्ति कप्पियसञ्ञाय वीतिक्कमकरणं रुन्धितब्बं, तंनिवारणचित्तं दळ्हतरं कातब्बं. सोतं पच्छिन्दितब्बन्ति तत्थ वीतिक्कमप्पवत्ति पच्छिन्दितब्बा. गरुकभावेति अकप्पियभावे. सुत्तविनिच्छयकारणेहीति सुत्तेन अट्ठकथाविनिच्छयेन च लद्धकारणेहि. एवन्तिआदि यथावुत्तस्स अत्थस्स निगमनवचनं. अतिरेककारणन्ति सुत्तादीसु पुरिमं पुरिमं अतिरेककारणं नाम, बहुकारणं वा.
वाचुग्गतन्ति वाचाय उग्गतं, तत्थ निरन्तरं ठितन्ति अत्थो. ‘‘सुत्तं नाम सकलं विनयपिटक’’न्ति वुत्तत्ता पुन सुत्ततोति तदत्थपटिपादकं सुत्ताभिधम्मपाळिवचनं अधिप्पेतं. अनुब्यञ्जनतोति इमस्स विवरणं परिपुच्छतो च अट्ठकथातो चाति. तत्थ परिपुच्छाति आचरियस्स सन्तिका पाळिया अत्थसवनं. अट्ठकथाति पाळिमुत्तकविनिच्छयो. तदुभयम्पि हि पाळिं अनुगन्त्वा अत्थस्स ब्यञ्जनतो ‘‘अनुब्यञ्जन’’न्ति वुत्तं. विनयेति विनयाचारे, तेनेव वक्खति विनयं अविजहन्तो अवोक्कमन्तोतिआदि. तत्थ पतिट्ठानं नाम सञ्चिच्च आपत्तिया अनापज्जनादि होतीति आह ‘‘लज्जीभावेन पतिट्ठितो’’ति, तेन लज्जी होतीति वुत्तं होति. विनयधरस्स लक्खणे वत्तब्बे किं इमिना लज्जीभावेनाति आह अलज्जी हीतिआदि. तत्थ बहुस्सुतोपीति इमिना पठमलक्खणसमन्नागमं दस्सेति. लाभगरुतायातिआदिना विनये ठितताय अभावे पठमलक्खणयोगो किच्चकरो न होति, अथ खो अकिच्चकरो अनत्थकरो एवाति दस्सेति. सङ्घभेदस्स पुब्बभागो कलहो सङ्घराजि.
वित्थुनतीति वित्थम्भति, नित्थुनति वा सन्तिट्ठितुं न सक्कोति, तेनाह यं यन्तिआदि. आचरियपरम्पराति आचरियानं विनिच्छयपरम्परा, तेनेव वक्खति ‘‘अत्तनो मतिं पहाय…पे… यथा आचरियो च आचरियाचरियो च पाळिञ्च परिपुच्छञ्च वदन्ति, तथा ञातुं वट्टती’’ति. न हि आचरियानं नाममत्ततो परम्पराजानने पयोजनमत्थि. पुब्बापरानुसन्धितोति पुब्बवचनस्स अपरवचनेन सह अत्थसम्बन्धजाननतो. अत्थतोति पदत्थपिण्डत्थअधिप्पेतत्थादितो. कारणतोति तदत्थुपपत्तितो. थेरवादङ्गन्ति थेरवादपटिपाटिं, तेसं विनिच्छयपटिपाटिन्ति अत्थो.
इमेहि च पन तीहि लक्खणेहीति एत्थ पठमेन लक्खणेन विनयस्स सुट्ठु उग्गहितभावो वुत्तो. दुतियेनस्स लज्जीभावेन चेव अचलताय च पतिट्ठितता. ततियेन पाळिअट्ठकथासु अनुरूपेन अनागतम्पि तदनुलोमतो आचरियेहि दिन्ननयतो विनिच्छिनितुं समत्थता. ओतिण्णे वत्थुस्मिन्ति चोदनावसेन वीतिक्कमवत्थुस्मिं सङ्घमज्झे ओतिण्णे. चोदकेन चुदितकेन च वुत्ते वत्तब्बेति एवं ओतिण्णे वत्थुं निस्साय चोदकेन ‘‘दिट्ठं सुत’’न्तिआदिना चुदितकेन ‘‘अत्थि नत्थी’’तिआदिना च यं वत्तब्बं, तस्मिं वत्तब्बे वुत्तेति अत्थो. थुल्लच्चयदुब्भासितानं मातिकाय अनागतत्ता ‘‘पञ्चन्नं आपत्तीन’’न्ति वुत्तं. तिकदुक्कटन्ति ‘‘अनुपसम्पन्ने उपसम्पन्नसञ्ञी उज्झायति वा खीयति वा आपत्ति दुक्कटस्सा’’तिआदिना (पाचि. १०६ थोकं विसदिसं) आगतं तिकदुक्कटं. अञ्ञतरं वा आपत्तिन्ति ‘‘काले विकालसञ्ञी आपत्ति दुक्कटस्स, काले वेमतिको आपत्ति दुक्कटस्सा’’तिआदिकं (पाचि. २५०) दुकदुक्कटं सन्धाय वुत्तं. अन्तरापत्तिन्ति तस्मिं तस्मिं सिक्खापदे आगतवत्थुवीतिक्कमं विना अञ्ञस्मिं वत्थुवीतिक्कमे निदानतो पभुति विनीतवत्थुपरियोसाना अन्तरन्तरा वुत्तं आपत्तिं. इध पन ‘‘वत्थुं ओलोकेती’’ति विसुं गहितत्ता तदवसेसा अन्तरापत्तीति गहिता. पटिलातं उक्खिपतीति इदं विसिब्बनसिक्खापदे (पाचि. ३५०-३५१) आगतं. तत्थ डय्हमानं अलातं अग्गिकपालादितो बहि पतितं अविज्झातमेव पटिउक्खिपति, पुन यथाठाने ठपेतीति अत्थो. विज्झातं पन पक्खिपन्तस्स पाचित्तियमेव. अनापत्तिन्ति एत्थ अन्तरन्तरा वुत्ता अनापत्तिपि अत्थि, ‘‘अनापत्ति, भिक्खवे, इद्धिमस्स इद्धिविसये’’तिआदि (पारा. १५९) विय सापि सङ्गय्हति.
पाराजिकापत्तीति न ताव वत्तब्बन्ति इदं आपन्नपुग्गलेन लज्जीधम्मे ठत्वा यथाभूतं आविकरणेपि दुब्बिनिच्छयं अदिन्नादानादिं सन्धाय वुत्तं. यं पन मेथुनादीसु विजाननं, तं वत्तब्बमेव, तेनाह मेथुनधम्मवीतिक्कमो हीतिआदि. यो पन अलज्जिताय पटिञ्ञं अदत्वा विक्खेपं करोति, तस्स आपत्ति न सक्का ओळारिकापि विनिच्छिनितुं, याव सो यथाभूतं नावि करोति, सङ्घस्स च आपत्तिसन्देहो न विगच्छति, ताव नासितकोव भविस्सति. सुखुमाति चित्तपरिवत्तिया सुखुमताय सुखुमा. तेनाह ‘‘चित्तलहुका’’ति, चित्तं तस्स लहुकन्ति अत्थो. तेति वीतिक्कमे. तंवत्थुकन्ति अदिन्नादानादिमूलकं. यं आचरियो भणति, तं करोहीतिआदि सब्बं लज्जीपेसलं कुक्कुच्चकमेव सन्धाय वुत्तं. यो याथावतो पकासेत्वा सुद्धिमेव गवेसति, तेनापि, पाराजिकोसीति न वत्तब्बोति अनापत्तिकोटियापि सङ्कियमानत्ता वुत्तं, तेनेव ‘‘पाराजिकच्छाया’’ति वुत्तं. सीलानि सोधेत्वाति यस्मिं वीतिक्कमे पाराजिकासङ्का वत्तति, तत्थ पाराजिकाभावपक्खं गहेत्वा देसनावुट्ठानगामिनीनं आपत्तीनं सोधनवसेन सीलानि सोधेत्वा. द्वत्तिंसाकारन्ति पाकटभावतो उपलक्खणवसेन वुत्तं, यं किञ्चि अभिरुचितं मनसिकातुं वट्टतेव. कम्मट्ठानं घटियतीति विप्पटिसारमूलकेन विक्खेपेन अन्तरन्तरा खण्डं अदस्सेत्वा पबन्धवसेन चित्तेन सङ्घटियति. सङ्खाराति विपस्सनाकम्मट्ठानवसेन वुत्तं. सापत्तिकस्स हि पगुणम्पि कम्मट्ठानं न सुट्ठु उपट्ठाति, पगेव पाराजिकस्स. तस्स हि विप्पटिसारनिन्नताय चित्तं एकग्गं न होति. एकस्स पन वितक्कविक्खेपादिबहुलस्स सुद्धसीलस्सपि चित्तं न समाधियति, तं इध पाराजिकमूलकन्ति न गहेतब्बं. कतपापमूलकेन विप्पटिसारेनेवेत्थ चित्तस्स असमाधियनं सन्धाय ‘‘कम्मट्ठानं न घटियती’’ति वुत्तं, तेनाह विप्पटिसारग्गिनातिआदि. अत्तनाति चित्तेन करणभूतेन पुग्गलो कत्ता जानाति, पच्चत्ते वा करणवचनं, अत्ता सयं पजानातीति अत्थो.
चतुब्बिधविनयादिकथावण्णनानयो निट्ठितो.
पदभाजनीयवण्णना
यो विय दिस्सतीति यादिसो, यं-सद्दत्थे यथा-सद्दो वत्ततीति आह ‘‘येन वा तेन वा युत्तो’’ति. येन तेनाति हि पदद्वयेन अनियमतो यं-सद्दत्थोव दस्सितो. वासधुरयुत्तोति विपस्सनाधुरयुत्तो. या जाति अस्साति यंजाति, पुग्गलो, सोव यंजच्चो सकत्थे यपच्चयं कत्वा. गोत्तवसेन येन वा तेन वा गोत्तेन यथागोत्तो वा तथागोत्तो वा होतूति सम्बन्धो. सीलेसूति पकतीसु. अथ खोति इदं किन्तूति इमस्मिं अत्थे. किं वुत्तं होतीति अत्थो. इमस्मिं अत्थेति इमस्मिं पाराजिकविसये. एसोति यथावुत्तेहि पकारेहि युत्तो. अरियायाति ‘‘उद्दिस्स अरिया तिट्ठन्ति, एसा अरियानं याचना’’ति एवं वुत्ताय, न, ‘‘देहि मे’’ति कपणाय. लिङ्गसम्पटिच्छनेनाति ‘‘भिक्खं चरिस्सामी’’ति चित्ताभावेपि भिक्खाहारनिस्सितपब्बज्जालिङ्गस्स सम्पटिच्छनेन. काजभत्तन्ति काजेहि आनीतभत्तं. अधम्मिकायाति अधिसीलसिक्खादिभिक्खुगुणाभावतो वुत्तं, तेनाह ‘‘अभूताया’’ति. ‘‘मयं भिक्खू’’ति वदन्ता पटिञ्ञामत्तेनेव भिक्खू, न अत्थतोति अत्थो. इदञ्च ‘‘मयं भिक्खू’’ति पटिजाननस्सापि सम्भवतो वुत्तं. ‘‘मयं भिक्खू’’ति अप्पटिजानन्तापि हि भिक्खुवोहारनिमित्तस्स लिङ्गस्स गहणेन चेव भिक्खूनं दिन्नपच्चयभागग्गहणादिना च भिक्खुपटिञ्ञा एव नाम होन्ति. तथा हि वुत्तं पुग्गलपञ्ञत्तिअट्ठकथायं –
‘‘‘अब्रह्मचारी ब्रह्मचारिपटिञ्ञो’ति अञ्ञे ब्रह्मचारिनो सुनिवत्थे सुपारुते सुम्भकपत्तधरे गामनिगमजनपदराजधानीसु पिण्डाय चरित्वा जीविकं कप्पेन्ते दिस्वा सयम्पि तादिसेन आकारेन तथा पटिपज्जनतो ‘अहं ब्रह्मचारी’ति पटिञ्ञं देन्तो विय होति. ‘अहं भिक्खू’ति वत्वा उपोसथग्गादीनि पविसन्तो पन ब्रह्मचारिपटिञ्ञो होतियेव, तथा सङ्घिकं लाभं गण्हन्तो’’ति (पु. प. अट्ठ. ९१).
तस्मा एवरूपेहि पटिञ्ञाय भिक्खूहि गोत्रभुपरियोसानेहि सद्धिं सम्भोगपरिभोगो न वट्टति, अलज्जीपरिभोगोव होति. सञ्चिच्च आपत्तिआपज्जनादिअलज्जीलक्खणं पन उक्कट्ठानं भिक्खूनं वसेन वुत्तं सामणेरादीनम्पि अलज्जीवोहारदस्सनतो. ‘‘अलज्जीसामणेरेहि हत्थकम्मम्पि न कारेतब्ब’’न्ति हि वुत्तं. यथाविहितपटिपत्तियं अतिट्ठनञ्हि सब्बसाधारणं अलज्जीलक्खणं. दुस्सीला लिङ्गग्गहणतो पट्ठाय यथाविहितपटिपत्तिया अभावतो एकन्ता लज्जिनोव महासङ्घिकादिनिकायन्तरिका विय, लिङ्गत्थेनकादयो विय, च. याव ११ च तेसं भिक्खुपटिञ्ञा अनुवत्तति, ताव भिक्खु एव, तेहि च परिभोगो अलज्जिपअभोगोव, तेसञ्च भिक्खुसङ्घसञ्ञाय दिन्नं सङ्घे दिन्नं नाम होति. वुत्तञ्हि भगवता –
‘‘भविस्सन्ति खो पनानन्द, अनागतमद्धानं गोत्रभुनो कासावकण्ठा दुस्सीला पापधम्मा, तेसु दुस्सीलेसु सङ्घं उद्दिस्स दानं दस्सन्ति, तदापाहं, आनन्द, सङ्घगतं दक्खिणं असङ्ख्येय्यं अप्पमेय्यं वदामी’’ति (म. नि. ३.३८०).
भगवतो सङ्घं उद्दिस्स दिन्नत्ता दक्खिणा असङ्ख्येय्या अप्पमेय्या जाता. दुस्सीलानं दिन्नत्ता नाति चे? न, तेसु सङ्घं उद्दिस्साति गोत्रभूनं पटिग्गाहकत्तेन परामट्ठत्ता, इतरथा ‘‘येसु केसुचि गहट्ठेसु वा पब्बजितेसु वा सङ्घं उद्दिस्सा’’ति वत्तब्बतापसङ्गतो, तथा च ‘‘तदापाहं, आनन्दा’’ति हेट्ठिमकोटिदस्सनस्स पयोजनं न सिया. तस्मा गोत्रभूनम्पि अभावे सङ्घं उद्दिस्स दानं नत्थि, हेट्ठिमकोटिया तेसुपि दिन्ना सङ्घगता दक्खिणा असङ्ख्येय्या, न ततो परं सिज्झतीति तेपि पटिञ्ञाय भिक्खु एवाति गहेतब्बं.
ब्रह्मघोसन्ति उत्तमघोसं, ब्रह्मुनो घोससदिसं वा घोसं. एहि भिक्खूति ‘‘भिक्खू’’तिसम्बोधनं. संसारे भयइक्खक तस्स भयस्स सब्बसो विनासनत्थं तिसरणं, सासनं वा एहि मनसा ‘‘ताणं लेण’’न्ति पविस उपगच्छ. उपगन्त्वापि चर ब्रह्मचरियन्ति सासनब्रह्मचरियं मग्गब्रह्मचरियञ्च चरस्सु. भण्डूति मुण्डितकेसो. वासीति दन्तकट्ठादिच्छेदनवासि. बन्धनन्ति कायबन्धनं. युत्तो योगो समाधिपञ्ञावसेन सो युत्तयोगो, तस्स अट्ठेते परिक्खाराति सेसो. सरीरे पटिमुक्केहियेव उपलक्खितोति सेसो. ‘‘तीणि सतानी’’ति वत्तब्बे गाथाबन्धसुखत्थं ‘‘तीणि सत’’न्ति वुत्तं.
तस्माति भगवा हेट्ठा वुत्तं परामसति. हेट्ठा हि ‘‘अहं खो पन, कस्सप, जानञ्ञेव वदामि ‘जानामी’ति, पस्सञ्ञेव वदामि ‘पस्सामी’’’ति (सं. नि. २.१५४) वुत्तं, तं परामसति, यस्मा अहं जानं वदामि, तस्माति अत्थो. इहाति इमस्मिं सासने. तिब्बन्ति महन्तं. पच्चुपट्ठितं भविस्सतीति थेरादिउपसङ्कमनतो पुरेतरमेव तेसु यंनून मे हिरोत्तप्पं उपट्ठितं भविस्सतीति अत्थो. कुसलूपसंहितन्ति अनवज्जधम्मनिस्सितं. अट्ठिं कत्वाति अत्तानं तेन धम्मेन अट्ठिकं कत्वा, तं वा धम्मं ‘‘एस मे अत्थो’’ति अत्थं कत्वा. ओहितसोतोति धम्मे निहितसोतो. एवञ्हि ते, कस्सप, सिक्खितब्बन्ति ञाणसोतञ्च पसादसोतञ्च ओदहित्वा ‘‘धम्मं सक्कच्चमेव सुणिस्सामी’’ति एवमेव तया सिक्खितब्बं. सातसहगता च मे कायगतासतीति असुभेसु चेव आनापाने च पठमज्झानवसेन सुखसम्पयुत्तकायगतासति. यं पनेतस्स ओवादस्स सक्कच्चपटिग्गहणं, अयमेव थेरस्स पब्बज्जा च उपसम्पदा च अहोसि (सं. नि. अट्ठ. २.२.१५४).
उद्धुमातकपटिभागारम्मणं झानं उद्धुमातकसञ्ञा. कसिणारम्मणं रूपावचरज्झानं रूपसञ्ञा. इमेति सञ्ञासीसेन निद्दिट्ठा इमे द्वे झानधम्मा. सोपाको च भगवता पुट्ठो ‘‘रूपावचरभावेन एकत्था, ब्यञ्जनमेव नान’’न्ति आह. आरद्धचित्तोति आराधितचित्तो. गरुधम्मपटिग्गहणादिउपसम्पदा उपरि सयमेव आवि भविस्सति.
सब्बन्तिमेन परियायेनाति सब्बन्तिमेन परिच्छेदेन. ञत्तिचतुत्था कम्मवाचा उपसम्पदाकम्मस्स कारणत्ता ठानं, तस्स ठानस्स अरहं अनुच्छविकन्ति वत्थुदोसादिविनिमुत्तकम्मं ‘‘ठानारह’’न्ति वुत्तं वत्थादिदोसयुत्तस्स कम्मस्स सभावतो कम्मवाचारहत्ताभावा. अथ वा ठानन्ति निब्बानप्पत्तिहेतुतो सिक्खत्तयसङ्गहं सासनं वुच्चति, तस्स अनुच्छविकं कम्मं ठानारहं. यथाविहितलक्खणेन हि कम्मेन उपसम्पन्नोव सकलं सासनं समादाय परिपूरेतुमरहति. तस्मा परिसुद्धकम्मवाचापरियोसानं सब्बं सङ्घकिच्चं ठानारहं नाम, तेनाह ‘‘सत्थुसासनारहेना’’ति, सीलादिसकलसासनपरिपुण्णस्स अनुच्छविकेनाति अत्थो. अयं इमस्मिं अत्थेति ञत्तिचतुत्थकम्मेन उपसम्पन्नस्सेव सब्बसिक्खापदेसु वुत्तत्ता किञ्चापि एहिभिक्खूपसम्पदादीहि उपसम्पन्नानं सुद्धसत्तानं पण्णत्तिवज्जसिक्खापदवीतिक्कमेपि अभब्बता वा दोसाभावो वा सद्दतो पञ्ञायति, तथापि अत्थतो तेसम्पि पण्णत्तिवज्जेसु, लोकवज्जेसुपि वा सुरापानादिलहुकेसु मग्गुप्पत्तितो पुब्बे असञ्चिच्चादिना आपत्तिआपज्जनं सिज्झतियेव. तथा हि ‘‘द्वे पुग्गला अभब्बा आपत्तिं आपज्जितुं बुद्धा च पच्चेकबुद्धा च. द्वे पुग्गला भब्बा आपत्तिं आपज्जितुं भिक्खू च भिक्खुनियो चा’’ति (परि. ३२२) वुत्तं. ञत्तिचतुत्थेन कम्मेन उपसम्पन्नोति इदं पन सब्बसिक्खापदवीतिक्कमारहे सब्बकालिके च भिक्खू गहेत्वा येभुय्यवसेन वुत्तं. निरुत्तिवसेनाति निब्बचनवसेन. अभिलापवसेनाति वोहारवसेन. गुणवसेनाति भिक्खुवोहारनिमित्तानं गुणानं वसेन.
साजीवपदभाजनीयवण्णना
विवट्टूपनिस्सया सीलादयो लोकियेहि अभिविसिट्ठत्ता अधिसीलादिवोहारेन वुत्ताति दस्सेतुं कतमं पनातिआदि आरद्धं. तत्थ पञ्चङ्गदसङ्गसीलन्ति अबुद्धुप्पादकाले सीलं सन्धाय वुत्तं तस्स विवट्टूपनिस्सयत्ताभावा. यं पन बुद्धुप्पादे रतनत्तयगुणं तथतो ञत्वा सासने सुनिविट्ठसद्धाहि उपासकोपासिकाहि चेव सामणेरसिक्खमानाहि च रक्खियमानं पञ्चङ्गअट्ठङ्गदसङ्गसीलं, तम्पि अधिसीलमेव मग्गुप्पत्तिहेतुतो. विपस्सनामग्गुप्पत्तिनिमित्तताय हि पातिमोक्खसंवरसीलं लोकियानं सीलेहि अधिसीलं जातं अधिचित्तं विय. न हि विपस्सनामग्गनिमित्ततं मुञ्चित्वा लोकियचित्ततो अधिचित्तस्स अञ्ञो कोचि विसेसो उपलब्भति, तदुभयञ्च अनादिमतो संसारवट्टस्स अत्तादिसारविरहितताय तिलक्खणब्भाहतत्तं, ‘‘अहं ममा’’ति आकारेन पवत्तअविज्जातण्हादिदोसमूलकत्तञ्च, तंदोसमूलविद्धंसनसमत्थाय सीलचित्तबलोपत्थद्धाय विपस्सनाय उक्कंसेनेव तस्स संसारवट्टस्स विगमञ्च, तदुपदेसकस्स सम्मासम्बुद्धस्स सब्बञ्ञुतादिअपरिमितगुणगणयोगेन अविपरीतसद्धम्मदेसकत्तञ्च याथावतो ञत्वा पटिपन्नेन समादाय सिक्खितब्बताय विवट्टूपनिस्सयं जातं, न अञ्ञेन कारणेन, तञ्च विवट्टूपनिस्सयत्तं यदि सासने पञ्चसीलादिस्सापि समानं, किमिदं अधिसीलं न सिया. पञ्चसीलादिमत्ते ठितानञ्हि अनाथपिण्डिकादीनं गहट्ठानम्पि मग्गो उप्पज्जति. न हि अधिसीलाधिचित्तं विना मग्गुप्पत्ति होति, तञ्च किञ्चापि केसञ्चि अनुपनिस्सयताय तस्मिं अत्तभावे मग्गुप्पत्तिया हेतु न होति, तथापि भवन्तरे अवस्सं होतेवाति अधिसीलमेव कालं करोन्तानं कल्याणपुथुज्जनानं पातिमोक्खसंवरसीलं विय, तेनाह बुद्धुप्पादेयेव च पवत्ततीतिआदि. विवट्टं पत्थेत्वा रक्खियमानम्पि पञ्चसीलादि बुद्धुप्पादेयेव पवत्तति. न हि तं पञ्ञत्तिन्तिआदि पन उक्कट्ठवसेन सब्बं पातिमोक्खं सन्धाय वुत्तं. तदेकदेसभूतम्पि हि पाणातिपातादिन्नादानादिगहट्ठसीलम्पि. बुद्धायेव विनये पाराजिकसुत्तविभङ्गादीसु आगतवसेन सब्बसो कायवचीद्वारेसु मग्गुप्पत्तिया विबन्धकअज्झाचारसोतं विच्छिन्दित्वा मग्गुप्पत्तिया पदट्ठानभावेन पञ्ञपेतुं सक्कोन्ति, न अञ्ञे. मग्गुप्पत्तिं सन्धाय हिस्स अधिसीलता वुत्ता. तेनाह ‘‘पातिमोक्खसंवरतोपि च मग्गफलसम्पयुत्तमेव सीलं अधिसील’’न्ति. तस्सेव हि अधिसीलन्ति अब्यवधानेन मग्गाधिट्ठानाति. इध अनधिप्पेतन्ति इमस्मिं पठमपाराजिकविसये ‘‘सिक्खा’’ति अनधिप्पेतं.
लोकियअट्ठसमापत्तिचित्तानीति सासनसभावं अजानन्तेहि लोकियजनेहि समापज्जितब्बानि अट्ठ रूपारूपज्झानसम्पयुत्तचित्तानि सन्धाय वुत्तं. न हि महग्गतेसु लोकियलोकुत्तरभेदो अत्थि, येन लोकियविसेसनं लोकुत्तरनिवत्तनं सिया. तस्मा सासनिकेहि समापज्जितब्बमहग्गतज्झाननिवत्तनमेव लोकियविसेसनं कतं. यथा चेत्थ, एवं कामावचरानि पन अट्ठ कुसलचित्तानीति एत्थापि लोकियविसेसनं कातब्बमेव. अयमेव हि अधिचित्ततो चित्तस्स भेदो, यं सासनं अजानन्तस्स पुग्गलस्स समुप्पज्जनं. एवञ्च अबुद्धुप्पादेपि सासनसभावं जानन्तानं पच्चेकबुद्धादीनम्पि सीलचित्तानं अधिसीलाधिचित्तता समत्थिता होति. न विना बुद्धुप्पादाति इदं पन अञ्ञेसं अभिसमयहेतुभावेन पच्चेकबुद्धबोधिसत्तादीनं देसनासामत्थियाभावतो वुत्तं. आयतिं वासनाहेतुं पन सीलचित्तं तेपि देसेन्तियेव, तञ्च मग्गहेतुताय अधिसीलाधिचित्तम्पि होन्तं अप्पकताय विप्फारिकताबाहुजञ्ञत्ताभावेन अब्बोहारिकन्ति ‘‘बुद्धुप्पादेयेवा’’ति अवधारणं कतन्ति वेदितब्बं. न हि तंसमापन्नोतिआदिअट्ठकथावचनेहि इध अधिचित्तनिद्देसे, उपरि अधिपञ्ञानिद्देसे च मग्गफलसम्पयुत्तअधिचित्तअधिपञ्ञानमेव पटिक्खेपतो लोकियाधिचित्ताधिपञ्ञानं इध अधिप्पेतता, तं द्वयं समापन्नस्सापि मेथुनधम्मसमापज्जनसभावो च विञ्ञायति, पाळियं पन ‘‘यायं अधिसीलसिक्खा, अयं इमस्मिं अत्थे अधिप्पेता सिक्खा’’ति वुत्तत्ता लोकियापि अधिचित्ताधिपञ्ञा अनधिप्पेताति विञ्ञायति. तस्मा पाळियं अट्ठकथायञ्च एवमधिप्पायो वेदितब्बो – ‘‘मेथुनं धम्मं पटिसेविस्सामी’’ति चित्ते उप्पन्नमत्ते लोकियं अधिचित्तं अधिपञ्ञा च परिहायति, अधिसीलं पन चित्तुप्पादमत्तेन न परिहायतीति पाळियं अधिसीलसिक्खाव वुत्ता. अट्ठकथायं पन पटिलद्धलोकुत्तरमग्गस्स भिक्खुनो ‘‘मेथुनं पटिसेविस्सामी’’ति चित्तम्पि न उप्पज्जति सब्बसो अकुप्पधम्मत्ता, पुथुज्जनानं समापत्तिलाभीनम्पि केनचि कारणेन उप्पज्जति कुप्पधम्मत्ताति इमं विसेसं दस्सेतुं ‘‘न हि तंसमापन्नो’’ति लोकुत्तराव पटिक्खित्ताति वेदितब्बं.
अत्थि दिन्नन्ति एत्थ दिन्नन्ति दानचेतना अधिप्पेता, तस्स दिन्नस्स फलं अत्थीति अत्थो. एस नयो अत्थि यिट्ठन्ति एत्थापि. आदि-सद्देन हुतादीनं सङ्गहो. तत्थ यिट्ठन्ति महायागो सब्बसाधारणं महादानमेव. हुतन्ति पहोनकसक्कारो, अत्तनो वा होतु, परेसं वा दस अकुसलकम्मपथा, सब्बेपि वा अकुसला धम्मा अनत्थुप्पादनतो न सकं कम्मं नाम, तब्बिपरीता कुसला धम्मा सकं नाम, तदुभयम्पि वा कुसलाकुसलं कम्मस्सकोम्हीतिआदिवचनतो सति संसारप्पवत्तियं अधिमुच्चनट्ठेन सत्तानं सकन्ति एवं कम्मस्सकताय सकभावे अत्तनो सन्तकताय उप्पज्जनकञाणं कम्मस्सकतञ्ञाणं, उपलक्खणमत्तञ्चेतं. सासननिस्सिता पन सब्बापि वट्टगामिनिकुसलपञ्ञा कम्मस्सकतञ्ञाणे पविट्ठा. सासननिस्सिता हि विवट्टगामिनी सब्बापि पञ्ञा ‘‘सच्चानुलोमिकञाण’’न्ति वुच्चति. सा एव च अधिपञ्ञा तदवसेसं सब्बं कम्मस्सकतञ्ञाणन्ति वेदितब्बं, तेनेव भगवा ‘‘कम्मस्सकतञ्ञाणं सच्चानुलोमिकञाणं मग्गसमङ्गिस्स ञाणं फलसमङ्गिस्स ञाण’’न्ति सब्बम्पि ञाणचतुक्केयेव सङ्गहेसि. तिलक्खणाकारपरिच्छेदकं पन विपस्सनाञाणन्ति इदं पन मग्गस्स आसन्नपच्चयताय उक्कट्ठवसेन वुत्तं. तदितरासञ्हि रतनत्तयानुस्सरणादिपञ्ञानम्पि मग्गहेतुताय अधिपञ्ञता समानावाति गहेतब्बं.
साजीवपदभाजनीयवण्णनानयो निट्ठितो.
पच्चक्खानविभङ्गवण्णना
दुब्बल्ये आविकतेति यंनूनाहं बुद्धं पच्चक्खेय्यन्तिआदिना दुब्बलभावे पकासिते. मुखारुळ्हताति लोकजनानं सत्तट्ठातिआदीसु मुखारुळ्हञायेनाति अधिप्पायो. दिरत्ततिरत्तन्ति (पाचि. ५२) एत्थ यथा अन्तरन्तरा सहसेय्यावसेन तिरत्तं अग्गहेत्वा निरन्तरमेव तिस्सो रत्तियो अनुपसम्पन्नेन सद्धिं सहसेय्याय अरुणुट्ठापनवसेन तिरत्तग्गहणत्थं ‘‘दिरत्ततिरत्त’’न्ति अब्यवधानेन वुत्तन्ति दिरत्तग्गहणस्स पयोजनम्पि सक्का गहेतुं, एवमिधापि दुब्बल्यं अनाविकत्वाति इमस्सापि गहणस्स पयोजनमत्थेवाति दस्सेतुं यस्मा वा सिक्खापच्चक्खानस्सातिआदि वुत्तं.
इदानि दुब्बल्यं अनाविकत्वाति इमस्स पुरिमपदस्सेव विवरणभावं विनापि विसुं अत्थसब्भावं दस्सेतुं अपिचातिआदि वुत्तं. विसेसाविसेसन्ति एत्थ येन वाक्येन दुब्बल्याविकम्ममेव होति, न सिक्खापच्चक्खानं, तत्थ सिक्खापच्चक्खानदुब्बल्याविकम्मानं अञ्ञमञ्ञं विसेसो होति. येन पन वचनेन तदुभयम्पि होति, तत्थ नेवत्थि विसेसो अविसेसोपि, तं विसेसाविसेसं. ‘‘कठ किच्छजीवने’’ति धातूसु पठितत्ता वुत्तं ‘‘किच्छजीविकप्पत्तो’’ति. उक्कण्ठनञ्हि उक्कण्ठा, तं इतो गतोति उक्कण्ठितो, किच्छजीविकं पत्तोति अत्थो. उद्धं गतो कण्ठो एतिस्साति उक्कण्ठा, अनभिरतिया वजे निरुद्धगोगणो विय गमनमग्गं गवेसन्तो पुग्गलो उक्कण्ठो होति, तं उक्कण्ठं. अनभिरतिं इतोतिपि उक्कण्ठितोति अत्थं दस्सेन्तो आह – ‘‘उद्धं कण्ठं कत्वा विहरमानो’’ति. सा च उक्कण्ठता विक्खेपेनेवाति विक्खित्तोतिआदि वुत्तं.
समणभावतोति उपसम्पदतो. भावविकप्पाकारेनाति भिक्खुभावतो चवित्वा यं यं गिहिआदिभावं पत्तुकामो ‘‘अहं अस्स’’न्ति अत्तनो भवनं विकप्पेति, तेन तेन गिहिआदिआकारेन, अत्तनो भवनस्स विकप्पनाकारेनाति अधिप्पायो.
४६. पाळियं यदि पनाहन्ति अहं यदि बुद्धं पच्चक्खेय्यं, साधु वतस्साति अत्थो. अपाहं, हन्दाहन्ति एत्थापि वुत्तनयेनेव अत्थो गहेतब्बो. ‘‘होति मे बुद्धं पच्चक्खेय्य’’न्ति मम चित्तं उप्पज्जतीति वदति.
५०. न रमामीति पब्बज्जाय दुक्खबहुलताय सुखाभावं दस्सेति. नाभिरमामीति पब्बज्जाय विज्जमानेपि अनवज्जसुखे अत्तनो अभिरतिअभावं दस्सेति.
५१. तेनेव वचीभेदेनाति वचीभेदं कत्वापि अञ्ञेन कायप्पयोगेन विञ्ञापनं निवत्तेति. अयं सासनं जहितुकामोतिआदिना भासाकोसल्लाभावेन सब्बसो पदत्थावबोधाभावेपि ‘‘अयं अत्तनो पब्बजितभावं जहितुकामो इमं वाक्यभेदं करोती’’ति एत्तकं अधिप्पेतत्थमत्तं चेपि सो ताव जानाति, पच्चक्खानमेव होतीति दस्सेति. तेनाह ‘‘एत्तकमत्तम्पि जानाती’’ति. पदपच्छाभट्ठन्ति पदपरावत्ति, मागधभासतो अवसिट्ठा सब्बापि भासा ‘‘मिलक्खभासा’’ति वेदितब्बा. खेत्तमेव ओतिण्णन्ति सिक्खापच्चक्खानस्स रुहनट्ठानभूतं खेत्तमेव ओतिण्णं.
दूतन्ति मुखसासनं. सासनन्ति पण्णसासनं, भित्तिथम्भादीसु अक्खरं वा छिन्दित्वा दस्सेति. पच्चक्खातुकामताचित्ते धरन्तेयेव वचीभेदसमुप्पत्तिं सन्धाय ‘‘चित्तसम्पयुत्त’’न्ति वुत्तं, चित्तसमुट्ठानन्ति अत्थो. नियमितानियमितवसेन विजाननभेदं दस्सेतुमाह यदि अयमेव जानातूतिआदि. अयञ्च विभागो वदति विञ्ञापेतीति एत्थ यस्स वदति, तस्सेव विजाननं अधिप्पेतन्ति इमिना वुत्तनयेन लद्धोति दट्ठब्बं, न हेत्थ एकस्स वदति अञ्ञस्स विञ्ञापेतीति अयमत्थो सम्भवति. ‘‘तेसु एकस्मिं जानन्तेपी’’ति वुत्तत्ता ‘‘द्वेयेव जानन्तु एको मा जानातू’’ति एवं द्विन्नम्पि जनानं नियमेत्वा आरोचितेपि तेसु एकस्मिम्पि जानन्ते पच्चक्खानं होतियेवाति गहेतब्बं. परिसङ्कमानोति ‘‘वारेस्सन्ती’’ति आसङ्कमानो. समयञ्ञूति सासनसङ्केतञ्ञू, इध पन अधिप्पायमत्तजाननेनापि समयञ्ञू नाम होति, तेनाह उक्कण्ठितोतिआदि. तस्मा बुद्धं पच्चक्खामीतिआदिखेत्तपदानं सब्बसो अत्थं ञत्वापि सचे ‘‘भिक्खुभावतो चवितुकामताय एस वदती’’ति अधिप्पायं न जानाति, अप्पच्चक्खाताव होति सिक्खा. अत्थं पन अजानित्वापि ‘‘उक्कण्ठितो वदती’’ति तं जानाति, पच्चक्खाताव होति सिक्खा. सोतविञ्ञाणवीथिया सद्दमत्तग्गहणमेव, अत्थग्गहणं पन मनोविञ्ञाणवीथिपरम्परायाति आह तङ्खणञ्ञेवातिआदि.
५३. वण्णपट्ठानन्ति सत्थुगुणवण्णप्पकासकं पकरणं. उपालिगाथासूति उपालिसुत्ते उपालिगहपतिना धीरस्स विगतमोहस्सातिआदिना वुत्तगाथासु. यथारुतन्ति पाळियं वुत्तमेवाति अत्थो. अनन्तबुद्धीतिआदीनि वण्णपट्ठाने आगतनामानि. धीरन्तिआदीनि (म. नि. २.७६) पन उपालिगाथासु. तत्थ बोधि वुच्चति सब्बञ्ञुतञ्ञाणं, सा जाननहेतुत्ता पञ्ञाणं एतस्साति बोधिपञ्ञाणो. स्वाक्खातं धम्मन्तिआदीसु धम्म-सद्दो स्वाक्खातादिपदानं धम्मवेवचनभावं दस्सेतुं वुत्तो. तस्मा स्वाक्खातं पच्चक्खामीतिआदिना वुत्तेयेव वेवचनेन पच्चक्खानं नाम होति. धम्म-सद्देन सह योजेत्वा वुत्ते पन यथारुतवसेन पच्चक्खानन्ति वेदितब्बं. सुप्पटिपन्नं सङ्घन्तिआदीसुपि एसेव नयो. कुसलं धम्मन्तिआदीनिपि कुसला धम्मा अकुसला धम्मातिआदिधम्ममेव (ध. स. तिकमातिका १) सन्धाय वुत्तनामानि, इतरथा अकुसलधम्मपच्चक्खाने दोसाभावप्पसङ्गतोति, तेनाह चतुरासीतिधम्मक्खन्धसहस्सेसूतिआदि. पठमपाराजिकन्तिआदिना सिक्खापदानंयेव गहणं वेदितब्बं, न आपत्तीनं.
यस्स मूलेनाति यस्स सन्तिके. आचरियवेवचनेसु यो उपज्झं अदत्वा आचरियोव हुत्वा पब्बाजेसि, तं सन्धाय ‘‘यो मं पब्बाजेसी’’ति वुत्तं. तस्स मूलेनाति तस्स सन्तिके. ओकल्लकोति खुप्पिपासादिदुक्खातुरानं किसलूखसरीरवेसानं गहट्ठमनुस्सानं अधिवचनं. मोळिबद्धोति बद्धकेसकलापो गहट्ठो. कुमारकोति कुमारावत्थो अतिविय दहरो सामणेरो. चेल्लकोति ततो किञ्चि महन्तो. चेटकोति मज्झिमो. मोळिगल्लोति महासामणेरो. समणुद्देसोति अविसेसतो सामणेराधिवचनं. असुचिसङ्कस्सरसमाचारोति असुचि हुत्वा ‘‘मया कतं परे जानन्ति नु खो, न नु खो’’ति अत्तना, ‘‘असुकेन नु खो इदं कत’’न्ति परेहि च सङ्काय सरितब्बेन अनुस्सरितब्बेन समाचारेन युत्तो. सञ्जातरागादिकचवरत्ता कसम्बुजातो. कोण्ठोति दुस्सीलाधिवचनमेतं.
५४. तिहेतुकपटिसन्धिकाति अतिखिप्पं जाननसमत्थे सन्धाय वुत्तं, न दुहेतुकानं तत्थ असम्भवतो. सभागस्साति पुरिसस्स. विसभागस्साति मातुगामस्स. पोत्थकरूपसदिसस्साति मत्तिकादीहि कतरूपसदिसस्स. गरुमेधस्साति आरम्मणेसु लहुप्पवत्तिया अभावतो दन्धगतिकताय गरुपञ्ञस्स, मन्दपञ्ञस्साति वुत्तं होति.
इदानेत्थ सिक्खापच्चक्खानवारस्स पाळियं अट्ठकथायञ्च वुत्तनयानं सम्पिण्डनत्थवसेन एवं विनिच्छयो वेदितब्बो – तत्थ हि सामञ्ञा चवितुकामोतिआदीहि पदेहि चित्तनियमं दस्सेति. बुद्धन्तिआदीहि पदेहि खेत्तनियमं, पच्चक्खामि धारेतीति एतेन कालनियमं, वदतीति इमिना पयोगनियमं, अलं मे बुद्धेन, किं नु मे, न ममत्थो, सुमुत्ताहन्तिआदीहि अनामट्ठकालवसेनपि पच्चक्खानं होतीति दस्सेति, विञ्ञापेतीति इमिना विजानननियमं, उम्मत्तको सिक्खं पच्चक्खाति उम्मत्तकस्स सन्तिकेतिआदीहि पुग्गलनियमं, सो च नप्पटिविजानातीतिआदीहि विजानननियमाभावेन पच्चक्खानाभावं दस्सेति, दवायातिआदीहि चित्तनियमाभावेन, सावेतुकामो न सावेतीति इमिना पयोगनियमाभावेन, अविञ्ञुस्स सावेति विञ्ञुस्स न सावेतीति एतेहि यं पुग्गलं उद्दिस्स सावेति, तस्सेव सवने सीसं एति, नाञ्ञस्साति. सब्बसो वा पन न सावेति अप्पच्चक्खाता होति सिक्खाति इदं पन चित्तादिनियमेनेव सिक्खापच्चक्खानं होति, न अञ्ञथाति दस्सनत्थं वुत्तं. तस्मा चित्तखेत्तकालपयोगपुग्गलविजाननवसेन सिक्खाय पच्चक्खानं ञत्वा तदभावेन अप्पच्चक्खानं वेदितब्बं.
कथं? उपसम्पन्नभावतो चवितुकामताचित्तेनेव हि सिक्खापच्चक्खानं होति, न दवा वा रवा वा भणन्तस्स. एवं चित्तवसेन सिक्खापच्चक्खानं होति, न तदभावेन. तथा बुद्धं पच्चक्खामीतिआदिना वुत्तानं बुद्धादीनं सब्रह्मचारिपरियोसानानं चतुद्दसन्नञ्चेव गिहीति मं धारेहीतिआदिना वुत्तानं गिहिआदीनं असक्यपुत्तियपरियोसानानं अट्ठन्नञ्चाति इमेसं द्वावीसतिया खेत्तपदानं यस्स कस्सचि सवेवचनस्स वसेन तेसु यं किञ्चि वत्तुकामस्स यं किञ्चि वदतोपि सिक्खापच्चक्खानं होति. एवं खेत्तवसेन सिक्खापच्चक्खानं होति, न तदभावेन. तत्थ यदेतं ‘‘पच्चक्खामीति च मं धारेहीति चा’’ति वुत्तं वत्तमानकालवचनं, यानि च ‘‘अलं मे बुद्धेन, किं नु मे बुद्धेन, न ममत्थो बुद्धेन, सुमुत्ताहं बुद्धेना’’तिआदिना नयेन आख्यातवसेन कालं अनामसित्वा पुरिमेहि चुद्दसहि पदेहि सद्धिं योजेत्वा वुत्तानि अलं मेतिआदीनि चत्तारि पदानि, तेसंयेव च सवेवचनानं वसेन पच्चक्खानं होति, न पन ‘‘पच्चक्खासि’’न्ति वा, ‘‘पच्चक्खिस्स’’न्ति वा, ‘‘मं धारेसी’’ति वा, ‘‘मं धारेस्ससी’’ति वा, ‘‘यंनून पच्चक्खेय्य’’न्ति वातिआदीनि अतीतानागतपरिकप्पवचनानि भणन्तस्स. एवं वत्तमानकालवसेन चेव अनामट्ठकालवसेन च पच्चक्खानं होति, न तदभावेन. पयोगो पन दुविधो कायिको वाचसिको, तत्थ बुद्धं पच्चक्खामीतिआदिना नयेन याय कायचि भासाय वचीभेदं कत्वा वाचसिकपयोगेनेव पच्चक्खानं होति, न अक्खरलिखनं वा हत्थमुद्दादिदस्सनं वा कायपयोगं करोन्तस्स. एवं वाचसिकपयोगेनेव पच्चक्खानं होति, न तदभावेन.
पुग्गलो पन दुविधो यो च पच्चक्खाति, यस्स च पच्चक्खाति, तत्थ यो पच्चक्खाति, सो सचे उम्मत्तकखित्तचित्तवेदनट्टानं अञ्ञतरो न होति, यस्स पन पच्चक्खाति, सो सचे मनुस्सजातिको होति, न च उम्मत्तकादीनं अञ्ञतरो सम्मुखीभूतो च, सिक्खापच्चक्खानं होति. न हि असम्मुखीभूतस्स दूतेन वा पण्णेन वा आरोचनं रुहति. एवं यथावुत्तपुग्गलवसेन पच्चक्खानं होति, न तदभावेन. विजाननम्पि नियमितानियमितवसेन दुविधं. तत्थ यस्स येसं वा नियमेत्वा इमस्स इमेसं वा आरोचेमीति वदति, सचे ते यथा पकतिया लोके मनुस्सा वचनं सुत्वा आवज्जनसमये जानन्ति, एवं तस्स वचनानन्तरमेव ‘‘अयं उक्कण्ठितो’’ति वा, ‘‘गिहिभावं पत्थयती’’ति वा येन केनचि आकारेन मनुस्सजातिको वचनत्थं जानाति, पच्चक्खाताव होति सिक्खा. अथ अपरभागे ‘‘किं इमिना वुत्त’’न्ति चिन्तेत्वा जानन्ति, अञ्ञे वा जानन्ति, अप्पच्चक्खाताव होति. अनियमेत्वा आरोचेन्तस्स पन सचे वुत्तनयेन यो कोचि मनुस्सजातिको वचनत्थं जानाति, पच्चक्खाता होति सिक्खा, एवं जाननवसेन पच्चक्खानं होति, न तदभावेन. इति इमेसं वुत्तप्पकारानं चित्तादीनं वसेनेव सिक्खापच्चक्खानं होति, न अञ्ञथाति दट्ठब्बं.
सिक्खापच्चक्खानवण्णनानयो निट्ठितो.
मूलपञ्ञत्तिवण्णना
५५. इतो पट्ठायाति दुट्ठुल्लपदतो पट्ठाय. मेथुनधम्मो यथा सरूपेनेव दुट्ठुल्लं, एवं दस्सनादिदुट्ठुल्लधम्मपरिवारत्तापि दुट्ठुल्लन्ति दस्सेतुं यस्मातिआदि वुत्तं. अवस्सुतानन्ति मेथुनरागेन तिन्तानं. परियुट्ठितानन्ति मेथुनरागेन अभिभूतचित्तानं. मेथुन-सद्दस्स सदिससद्दपअयायत्ता वुत्तं ‘‘सदिसान’’न्ति, रत्ततादीहि सदिसानन्ति अत्थो. इदञ्च येभुय्यतो वुत्तं उभोसु अञ्ञतरस्स रागाभावेपि इतरस्स मेथुनसेवनसंसिद्धितो. मेथुन-सद्दो वा उभयसद्दपअयायो, मेथुनं युगळं यमकं उभयन्ति हि अत्थतो एकं, तेनाह ‘‘उभिन्नं रत्तान’’न्ति. ‘‘द्वयंद्वयसमापत्ती’’ति हि पाळियम्पि वुत्तं. निमित्तेनाति भुम्मत्थे करणवचनं, इत्थिनिमित्ते अत्तनो निमित्तं पवेसेतीति अत्थो. निमित्तं अङ्गजातन्ति अत्थतो एकं. तिलफलन्ति सासपमत्तं तिलबीजं अधिप्पेतं, न कोससहितं फलन्ति आह ‘‘तिलबीजमत्तम्पी’’ति. अल्लोकासेति सभावेन पिहितस्स निमित्तस्स पकतिवातेन असम्फुट्ठे तिन्तप्पदेसे. तादिसो पदेसो सचेपि केनचि वातादिविकारेन सुक्खति, तथापि अनल्लोकासोति उपक्कमतो पाराजिकमेव.
वेमज्झन्ति यथा चत्तारि पस्सानि अफुसन्तो पवेसेति, एवं कतविवरस्स इत्थिनिमित्तस्स अब्भन्तरतलं वुच्चति. पुरिसनिमित्ते पन मज्झन्ति अग्गकोटिं सन्धाय वदति. उपरीति मज्झिमपब्बेन समिञ्जित्वा पवेसियमानस्स अङ्गजातस्स समिञ्जितङ्गुलिया मज्झिमपब्बपिट्ठिसदिसअग्गकोटियेव. हेट्ठा पवेसेन्तोति इत्थिनिमित्तस्स हेट्ठाभागेन छुपियमानं पवेसेन्तो, यथा इत्थिनिमित्तस्स अल्लोकासं हेट्ठिमतलं तिलबीजमत्तम्पि अत्तनो निमित्तेन छुपति, एवं पवेसेन्तोति अत्थो. छुपनमेव हेत्थ पवेसनं, एवं सेसेसुपि. मज्झेन पवेसेन्तोति अब्भन्तरतलेन छुपियमानं पवेसेन्तो, यथा अब्भन्तरतलं छुपति, एवं पवेसेन्तोति अत्थो. कत्थचि अच्छुपन्तं पवेसेत्वा आकासगतमेव नीहरन्तस्स नत्थि पाराजिकं, दुक्कटं पन होति छिन्नसीसवत्थुस्मिं (पारा. ७३) विय. मज्झेनेव छुपन्तं पवेसेन्तोति अग्गकोटिया छुपन्तं पवेसेन्तो. मज्झिमपब्बपिट्ठिया सङ्कोचेत्वाति निमित्तं अत्तनो मज्झिमपब्बपिट्ठिया समिञ्जित्वा उपरिभागेन छुपन्तं पवेसेन्तोपि. किं विय? समिञ्जितङ्गुलि वियाति योजना. अथ वा मज्झिमपब्बपिट्ठिया समिञ्जितङ्गुलि वियाति सम्बन्धो, समिञ्जितङ्गुलिं वा मज्झिमपब्बपिट्ठिया पवेसेन्तो वियातिपि योजेतब्बं. उपरिभागेनाति सङ्कोचितस्स निमित्तस्स उपरिकोटिया.
इदानि पुरिसनिमित्तस्स हेट्ठा वुत्तेसु छसु ‘‘उपरी’’ति वुत्तस्स छट्ठस्स ठानस्स वसेन विसुं चत्तारि पस्सानि गहेत्वा पुरिसनिमित्ते दसट्ठानभेदं दस्सेन्तो तत्थातिआदिमाह. हेट्ठा पन अगहितग्गहणवसेन छ ठानानि वुत्तानि. तुलादण्डसदिसं पवेसेन्तस्सापीति असमिञ्जित्वा उजुकं पवेसेन्तस्स. चम्मखीलन्ति एळकादीनं गीवाय विय निमित्ते जातं चम्मङ्कुरं, ‘‘उण्णिगण्डो’’तिपि वदन्ति. ‘‘उपहतकायप्पसाद’’न्ति अवत्वा नट्ठकायप्पसादन्ति वचनेन उपादिन्नभावे सति केनचि पच्चयेन उपहतेपि कायप्पसादे उपहतिन्द्रियवत्थुस्मिं (पारा. ७३) विय पाराजिकमेवाति दस्सेति. इत्थिनिमित्तस्स पन नट्ठेपि उपादिन्नभावे सति मतसरीरे विय पाराजिकक्खेत्तता न विजहतीति वेदितब्बा. मेथुनस्सादेनाति इदं कायसंसग्गरागे सति सङ्घादिसेसो होतीति वुत्तं. बीजानीति अण्डानि.
मुखं अपिधायाति पमादेन समुप्पन्नम्पि हासं बीजनिया पटिच्छादनम्पि अकत्वा निसीदनं अगारवन्ति वुत्तं. अथ वा अपिधायाति पिदहित्वा, बीजनिया मुखं पटिच्छादेत्वा हसमानेन न निसीदितब्बन्ति अत्थो. दन्तविदंसकन्ति दन्ते दस्सेत्वा. गब्भितेनाति ‘‘अयुत्तकथा’’ति सङ्कोचं अनापज्जन्तेन, निरवसेसाधिप्पायकथने सञ्जातुस्साहेनाति अत्थो.
अनुपञ्ञत्तिवण्णना
पाराजिकवत्थुभूताति येसं तीसु मग्गेसु तिलबीजमत्तम्पि निमित्तस्स पवेसोकासो होति, ते इत्थिपुरिसादिभेदा सब्बे सङ्गय्हन्ति, न इतरे. इध पन तिरच्छानगतायाति-पाळिपदानुरूपतो न सब्बातिआदिना इत्थिलिङ्गवसेन वुत्तं. गोनसाति सप्पविसेसा, येसं पिट्ठीसु महन्तमहन्तानि मण्डलानि होन्ति. कच्छपमण्डूकानं चतुप्पदत्तेपि ओदकतासामञ्ञेन अपदेहि सह गहणं. मुखसण्ठानन्ति ओट्ठचम्मसण्ठानं. वणसङ्खेपन्ति वणसङ्गहं. वणे थुल्लच्चयञ्च ‘‘अमग्गेन अमग्गं पवेसेति, आपत्ति थुल्लच्चयस्सा’’ति (पारा. ६६) इमस्स सुत्तस्स वसेन वेदितब्बं. मङ्गुसाति नकुला. एतमेव हि अत्थन्ति यो नं अज्झापज्जति, तं पराजेतीति इममत्थं वुत्तानंयेव पाराजिकादिसद्दानं निब्बचनप्पसङ्गे इमिस्सा परिवारगाथाय पवत्तत्ता. भट्ठोति सासनतो परिहीनो. निरङ्कतोति निराकतो. एतन्ति आपत्तिरूपं पाराजिकं. छिन्नोति अन्तराखण्डितो.
पकतत्तेहि भिक्खूहीति एत्थ पकतत्ता नाम पाराजिकं अनापन्ना अनुक्खित्ता च. केचि पन ‘‘पकतत्तेहि भिक्खूहि एकतो कत्तब्बत्ताति अट्ठकथायं वुत्तत्ता पकतत्तभूतेहि अलज्जीहिपि सद्धिं उपोसथादिसङ्घकम्मकरणे दोसो नत्थी’’ति वदन्ति, तं न युत्तं, इमिना वचनेन तस्स अत्थस्स असिज्झनतो. यदि हि सङ्घकम्मं करीयति, पकतत्तेहेव करीयति, न अपकतत्तेहीति एवं अपकतत्तेहि सहसंवासपटिक्खेपपरं इदं वचनं, न पन पकतत्तेहि सब्बेहि अलज्जीआदीहि एकतो सङ्घकम्मं कत्तब्बमेवाति. एवं संवासविधानपरं पकतत्तेसुपि सभागापत्तिं आपन्नेहि अञ्ञमञ्ञञ्च अलज्जीहि च सद्धिं एकतो कम्मकरणस्स पटिक्खित्तत्ता. वुत्तञ्हि ‘‘सचे सब्बो सङ्घो सभागापत्तिया सति वुत्तविधिं अकत्वा उपोसथं करोति, वुत्तनयेनेव सब्बो सङ्घो आपत्तिं आपज्जती’’तिआदि (कङ्खा. अट्ठ. निदानवण्णना). ‘‘यत्थ आमिसपरिभोगो वट्टति, धम्मपरिभोगोपि तत्थ वट्टती’’ति अलज्जीहि सह परिभोगो च अट्ठकथायं पटिक्खित्तो एकतो कम्मकरणस्सापि धम्मपरिभोगत्ता. तस्मा यथा हि पाळियं पाराजिकापत्तिआपज्जनकपुग्गलनियमत्थं य्वायं ञत्तिचतुत्थेन कम्मेन…पे… उपसम्पन्नो, अयं इमस्मिं अत्थे अधिप्पेतो भिक्खूति इमस्मिं वचने सब्बेपि ञत्तिचतुत्थकम्मेन उपसम्पन्ना पाराजिकापज्जनकपुग्गलायेवाति नियमो न सिज्झति पाराजिकानापज्जनकानम्पि सेक्खादीनं सम्भवा, अथ खो ञत्तिचतुत्थकम्मेन उपसम्पन्नेसुयेव पाराजिकापत्तिआपज्जनका अलज्जी बालपुथुज्जना लब्भन्ति, न पन एहिभिक्खुआदीसूति एवं नियमो सिज्झति, एवमिधापि पकतत्तेसुयेव एकतो कम्मकरणारहा अनापत्तिका लज्जी कुक्कुच्चका सिक्खाकामा उपलब्भन्ति, न अपकतत्तेसूति एवमेव नियमो सिज्झति अपकतत्तानं गणपूरणत्ताभावेन असंवासिकत्तनियमतो. अलज्जिनो पन गणपूरका हुत्वा कम्मस्स साधनतो असंवासिकेसु न गहिता कत्तब्बविधिं अकत्वा तेहि सह मद्दित्वा कम्मं करोन्तानं आपत्ति अलज्जिता च न विगच्छतीति वेदितब्बं. ‘‘एको अलज्जी अलज्जीसतम्पि करोती’’ति (पारा. अट्ठ. २.५८५) हि वुत्तं, तेनेव वक्खति ‘‘सब्बेपि लज्जिनो एतेसु कम्मादीसु सह वसन्ती’’तिआदि. अयञ्चत्थो उपरि वित्थारतो आवि भविस्सति.
तथाति सीमापरिच्छिन्नेहीतिआदिं परामसति. एकतो वन्दनभुञ्जनगामप्पवेसनवत्तापटिवत्तकरणउग्गहपरिपुच्छासज्झायकरणादिसामग्गिकिरियावसेन भगवता पञ्ञत्तसिक्खापदसिक्खनं समसिक्खता नाम, तञ्च लज्जीहेव समं सिक्खितब्बं, न अलज्जीहीति दस्सेतुं ‘‘पञ्ञत्तं पन…पे… समसिक्खता नामा’’ति वुत्तं. तत्थ अनतिक्कमनवसेन उग्गहपरिपुच्छादिवसेन च लज्जीपुग्गलेहि समं एकतो सिक्खितब्बा समसिक्खाति सिक्खापदानि वुत्तानि, तासं समसिक्खनं यथावुत्तनयेन लज्जीहि सिक्खितब्बभावो समसिक्खता नामाति अधिप्पायो. यथावुत्तेसु एककम्मादीसु अलज्जीनं लज्जिधम्मे अनोक्कन्ते लज्जीहि सह संवासो नत्थि, ततो बहियेव ते सन्दिस्सन्तीति आह सब्बेपि लज्जिनोतिआदि.
५६. यं तं वुत्तन्ति सम्बन्धो. वत्थुमेव न होतीति सुवण्णादीहि कतइत्थिरूपानं अङ्गजातेसुपि निमित्तवोहारदस्सनतो तत्थ पाराजिकासङ्कानिवत्तनत्थं वुत्तं. तेनेव विनीतवत्थूसु लेपचित्तादिवत्थूसु सञ्जातकुक्कुच्चस्स पाराजिकेन अनापत्ति वुत्ता.
पठमचतुक्कवण्णना
५७. अस्साति आख्यातपदन्ति तस्स अत्थं दस्सेन्तो ‘‘होती’’ति आह, भवेय्याति अत्थो, होतीति वुत्तं होति. दुतिये अत्थविकप्पे ‘‘होती’’ति इदं वचनसेसो.
५८. सादियन्तस्सेवाति एत्थ सादियनं नाम सेवेतुकामताचित्तस्स उप्पादनमेवाति आह ‘‘पटिसेवनचित्तसमङ्गिस्सा’’ति. पटिपक्खन्ति अनिट्ठं अहितं. ‘‘भिक्खूनं पच्चत्थिका भिक्खुपच्चत्थिका’’ति वुत्ते उपरि वुच्चमाना राजपच्चत्थिकादयोपि इधेव पविसन्तीति तं निवत्तनत्थं भिक्खू एव पच्चत्थिकाति राजपच्चत्थिकानुरूपेन अत्थो दस्सितो. तस्मिं खणेति पवेसनक्खणे. अग्गतो हि याव मूला पवेसनकिरियाय वत्तमानकालो पवेसनक्खणो नाम. पविट्ठकालेति अङ्गजातस्स यत्तकं ठानं पवेसनारहं, तत्तकं अनवसेसतो पविट्ठकाले, पवेसनकिरियाय निट्ठितक्खणेति अत्थो. एवं पविट्ठस्स उद्धरणारम्भतो अन्तरा ठितकाले ठितं अङ्गजातं, तस्स ठिति वा ठितं नाम, अट्ठकथायं पन मातुगामस्स सुक्कविस्सट्ठिं पत्वा सब्बथा वायामतो ओरमित्वा ठितकालं सन्धाय ‘‘सुक्कविस्सट्ठिसमये’’ति वुत्तं, तदुभयम्पि ठितमेवाति गहेतब्बं. उद्धरणं नाम याव अग्गा नीहरणकिरियाय वत्तमानकालोति आह ‘‘नीहरणकाले पटिसेवनचित्तं उपट्ठापेती’’ति.
एत्थ च यस्मा परेहि उपक्कमियमानस्स अङ्गजातादिकायचलनस्स विज्जमानत्ता सेवनचित्ते उपट्ठितमत्ते तस्मिं खणे चित्तजरूपेन सञ्जायमानं अङ्गजातादिचलनं इमिना सेवनचित्तेन उप्पादितमेव होति. अपिच सेवनचित्ते उप्पन्ने परेहि अनुपक्कमियमानस्सापि अङ्गजाते चलनं होतेव, तञ्च तेन कतं नाम होति, तस्मा कायचित्ततो समुट्ठितं पाराजिकापत्तिं सो आपज्जतियेव उब्भजाणुमण्डलिका (पाचि. ६५७-६५८) विय. तत्थापि हि ‘‘अधक्खकं उब्भजाणुमण्डलं आमसनं वा…पे… पटिपीळनं वा सादियेय्या’’ति (पाचि. ६५७) सादियनमत्तेयेव आपत्ति वुत्ता, भिक्खुनो कायसंसग्गे पन ‘‘कायसंसग्गं समापज्जेय्या’’ति (पारा. २७०) अत्तनो उपक्कमस्स आपत्तिनिमित्तभावेन वुत्तत्ता इत्थिया फुसियमानस्स कायसंसग्गरागे च इत्थिया सञ्जनितकायचलने च विज्जमानेपि अत्तनो पयोगाभावेन अनापत्तियेव वुत्ताति गहेतब्बं. केचि पन ‘‘पठमसङ्घादिसेसविसयेपि परेहि बलक्कारेन हत्थादीहि उपक्कमियमानस्स मोचनस्सादो च उप्पज्जति, तेन च असुचिम्हि मुत्ते सङ्घादिसेसो, अमुत्ते थुल्लच्चयं एवा’’ति वदन्ति. अङ्गारकासुन्ति अङ्गाररासिं, अङ्गारपुण्णावाटं वा. इत्थिया उपक्कमियमाने असादियनं नाम न सब्बेसं विसयोति आह इमञ्हीतिआदि. एकादसहि अग्गीहीति रागदोसमोहजातिजरामरणसोकपरिदेवदुक्खदोमनस्सुपायाससङ्खातेहि एकादसग्गीहि. अस्साति असादियन्तस्स. चतुक्कं नीहरित्वा ठपेसीति एत्थ एकपुग्गलविसयताय एकोपि अनापत्तिवारो पवेसनपविट्ठठितउद्धरणसङ्खआतानं चतुन्नं पदानं वसेन ‘‘चतुक्क’’न्ति वुत्तो. पठमचतुक्ककथाति एत्थ पन अनापत्तिवारेन सद्धिं पञ्चन्नं वारानं वुत्तनयेन ‘‘पञ्च चतुक्का’’ति वत्तब्बेपि एकमग्गविसयताय तेसं एकत्तं आरोपेत्वा पठमचतुक्कता वुत्ता. तेनेव वक्खति तिण्णं मग्गानं वसेन तीणि सुद्धिकचतुक्कानीतिआदि.
एकूनसत्ततिद्विसतचतुक्ककथावण्णना
५९-६०. मत्तन्ति सुरादीहि मत्तं. अक्खायितनिमित्ता इध उत्तरपदलोपेन अक्खायितसद्देन वुत्ताति आह ‘‘अक्खायितनिमित्त’’न्ति. जागरन्तिन्तिआदि विसेसनरहितत्ता ‘‘सुद्धिकचतुक्कानी’’ति वुत्तं. समानाचरियकाथेराति एकाचरियस्स उद्देसन्तेवासिका. गङ्गाय अपरभागो अपरगङ्गं. वतरेति गरहत्थे निपातो. एवं विनयगरुकानन्ति इमिना उपरि उपतिस्सत्थेरेन वुच्चमानविनिच्छयस्स गरुकरणीयताय कारणं वुत्तं. सब्बं परियादियित्वाति सब्बं पाराजिकखेत्तं अनवसेसतो गहेत्वा. यदि हि सावसेसं कत्वा पञ्ञपेय्य, अलज्जीनं तत्थ लेसेन अज्झाचारसोतो पवत्ततीति आह ‘‘सोतं छिन्दित्वा’’ति. सहसेय्यादिपण्णत्तिवज्जसिक्खापदेसुयेव (पाचि. ४९-५१) सावसेसं कत्वापि पञ्ञापनं सम्भवति, न लोकवज्जेसूति आह इदञ्हीतिआदि. सहसेय्यसिक्खापदे हि (पाचि. ४९ आदयो) किञ्चापि येभुय्यच्छन्ने येभुय्यपरिच्छन्ने हेट्ठिमपरिच्छेदतो पाचित्तियं दस्सितं, उपड्ढच्छन्ने उपड्ढपरिच्छन्ने दुक्कटं, तथापि सावसेसत्ता पञ्ञत्तिया येभुय्यच्छन्नउपड्ढपरिच्छन्नादीसुपि अट्ठकथायं पाचित्तियमेव दस्सितं. इध पन निरवसेसत्ता पञ्ञत्तिया भगवता दस्सितं येभुय्येन अक्खायितनिमित्ततो हेट्ठा पाराजिकक्खेत्तं नत्थि, थुल्लच्चयादिमेव तत्थ लब्भति.
उपतिस्सत्थेरेन वुत्तस्सेव विनिच्छयस्स अञ्ञम्पि उपत्थम्भकारणं दस्सेन्तो अपिचातिआदिमाह. निमित्ते अप्पमत्तिकापि मंसराजि सचे अवसिट्ठा होति, तं येभुय्यक्खायितमेव होति, ततो परं पन सब्बसो खायिते निमित्ते दुक्कटमेवाति दस्सेन्तो आह ‘‘ततो परं थुल्लच्चयं नत्थी’’ति. केचि पनेत्थ वच्चमग्गादिं चत्तारो कोट्ठासे कत्वा ‘‘तेसु द्वे कोट्ठासे अतिक्कम्म याव ततियकोट्ठासस्स परियोसाना खायितं येभुय्यक्खायितं नाम, ततो परं थुल्लच्चयं नत्थि, याव चतुत्थकोट्ठासस्स परियोसाना खायितं, तम्पि दुक्कटवत्थुयेवा’’ति च वदन्ति, तं न युत्तं. मतसरीरस्मिंयेव वेदितब्बन्ति मतं येभुय्येन अक्खायितन्तिआदिवचनतो वुत्तं. यदिपि निमित्तन्तिआदि जीवमानकसरीरमेव सन्धाय वुत्तं तस्सेव अधिकतत्ता. तेनेव मातिकाट्ठकथायं (कङ्खा. अट्ठ. पठमपाराजिकवण्णना) ‘‘जीवमानकसरीरस्स वुत्तप्पकारे मग्गे सचेपि तचादीनि अनवसेसेत्वा सब्बसो छिन्ने’’तिआदि वुत्तं. सब्बसो खायितन्ति निमित्तमंसं सब्बं छिन्नन्ति अत्थो. निमित्तसण्ठानन्ति छिन्नमंसस्स अन्तो याव मुत्तवत्थिकोसा छिद्दाकारो अब्भन्तरछविचम्ममत्तो इत्थिनिमित्ताकारो, तेनाह ‘‘पवेसनं जायती’’ति. निमित्तसण्ठानं पन अनवसेसेत्वाति पवेसनारहछिद्दाकारेन ठितअब्भन्तरमंसादिं अनवसेसेत्वा. एतेन याव पवेसो लब्भति, ताव मग्गोयेवाति दस्सेति. निमित्ततो पतिताय मंसपेसियाति इदं निमित्तसण्ठानविरहितं अब्भन्तरमंसखण्डं सन्धाय वुत्तं. निमित्तसण्ठानं अकोपेत्वा समन्ततो छिन्दित्वा उद्धटमंसपेसिया पन मतसरीरे येभुय्येन अक्खायितनिमित्ते विय उपक्कमन्तस्स पाराजिकमेव.
एवं जीवमानकमनुस्ससरीरे लब्भमानविसेसं दस्सेत्वा इदानि मतसरीरे दस्सेतुं मतसरीरे पनातिआदिमाह. वत्थिकोसेसूति पुरिसानं अङ्गजातकोसचम्मेसु. ‘‘नवद्वारो महावणो’’तिआदि (मि. प. २.६.१) वचनतो मनुस्सानं अक्खिनासादीनि वणसङ्खेपेन थुल्लच्चयक्खेत्तानीति तेसुपि थुल्लच्चयं वुत्तं, एवं मनुस्सानं मतसरीरेपि, तेनाह मते अल्लसरीरेतिआदि. तत्थ अल्लसरीरेति अकुथितं सन्धाय वुत्तं. पाराजिकक्खेत्तेति येभुय्येन अक्खायितम्पि सन्धाय वुत्तं. थुल्लच्चयक्खेत्तेति उपड्ढक्खायितादिम्पि सन्धाय वुत्तं. एत्थ च अक्खिनासादिथुल्लच्चयक्खेत्तेसु येभुय्येन अक्खायितेसुपि थुल्लच्चयं, उपड्ढक्खायितादीसु दुक्कटन्ति वेदितब्बं. सब्बेसम्पीति यथावुत्तहत्थिआदीहि अञ्ञेसं तिरच्छानानं सङ्गण्हनत्थं वुत्तं. तिरच्छानगतानं अक्खिकण्णवणेसु दुक्कटं पन अट्ठकथाप्पमाणेन गहेतब्बं, ‘‘अमग्गेन अमग्गं पवेसेति, आपत्ति थुल्लच्चयस्सा’’ति (पारा. ६६) हि सामञ्ञतो वुत्तं, न पन मनुस्सानन्ति विसेसेत्वा. यदि हि मनुस्सानञ्ञेव वणेसु थुल्लच्चयं सिया, हत्थिअस्सादीनं नासवत्थिकोसेसुपि पटङ्गमुखमण्डूकस्स मुखसण्ठानेपि च वणसङ्खेपतो थुल्लच्चयं न वत्तब्बं सिया, वुत्तञ्च. तस्मा अट्ठकथाचरिया एवेत्थ पमाणं. मतानं तिरच्छानगतानन्ति मतकेन सम्बन्धो.
मेथुनरागेन वत्थिकोसं पवेसेन्तस्स थुल्लच्चयं वुत्तन्ति आह ‘‘वत्थिकोसं अप्पवेसेन्तो’’ति. मेथुनरागो च नाम कायसंसग्गरागं मोचनस्सादञ्च मुञ्चित्वा विसुं द्वयंद्वयसमापत्तिया रागो, सो च पुरिसादीसुपि उप्पज्जति, तेन च अपाराजिकक्खेत्ते इत्थिसरीरेपि उपक्कमन्तस्स असुचिम्हि मुत्तेपि सङ्घादिसेसो न होति, खेत्तानुरूपं थुल्लच्चयदुक्कटमेव होतीति वेदितब्बं. अप्पवेसेन्तोति इमिना तीसु मग्गेसु पवेसनाधिप्पाये असतिपि मेथुनरागेन बहि घट्टनं सम्भवतीति दस्सेति, तेनेव थुल्लच्चयं वुत्तं, इतरथा पवेसनाधिप्पायेन बहि छुपन्तस्स मेथुनस्स पुब्बपयोगत्ता दुक्कटमेव वत्तब्बं सिया. निमित्तेन निमित्तं छुपति थुल्लच्चयन्ति इदञ्च ‘‘न च, भिक्खवे, रत्तचित्तेन अङ्गजातं छुपितब्बं, यो छुपेय्य, आपत्ति थुल्लच्चयस्सा’’ति (महाव. २५२) इमस्स चम्मक्खन्धके आगतस्स सुत्तस्स वसेन वुत्तं. तत्थ च केसञ्चि अञ्ञथापि अत्थविकप्पस्स बीजं दस्सेन्तो महाअट्ठकथायं पनातिआदिमाह. मुखेनेव छुपनं सन्धायाति ओट्ठजिव्हादिमुखावयवेन छुपनं सन्धाय. ओळारिकत्ताति अज्झाचारस्स थुल्लत्ता. तं सन्धायभासितन्ति तं यथावुत्तसुत्तं. सुत्तञ्हि अज्झाचारं सन्धाय पटिच्च वुत्तत्ता ‘‘सन्धायभासित’’न्ति वुच्चति. सुट्ठुसल्लक्खेत्वाति पिट्ठिं अभिरुहन्तानं अङ्गजातमुखेनेव निमित्तछुपनस्स सम्भवं मेथुनरागीनञ्च अङ्गजातेन छुपनस्सेव अनुरूपतञ्च सुत्ते च ‘‘मुखेना’’ति अवुत्ततञ्च अञ्ञञ्च नयं यथाबलं सुट्ठु सल्लक्खेत्वाति अत्थो. सङ्घादिसेसोति मनुस्सित्थिं सन्धाय वुत्तं. पस्सावमग्गन्ति इदं चम्मक्खन्धके निदानवसेन वुत्तं. इतरमग्गद्वयं पन निमित्तमुखेन छुपन्तस्स वणसङ्खेपेन थुल्लच्चयमेव. वुत्तनयेनेवाति मेथुनरागेनेव. निमित्तमुखेन पन विना मेथुनरागेन मनुस्सित्थिया वा तिरच्छानगतित्थिया वा पस्सावमग्गं पकतिमुखेन छुपन्तस्स दुक्कटमेव पकतिमुखेन पकतिमुखछुपने विय, इतरथा तत्थापि थुल्लच्चयेन भवितब्बं, तञ्च न युत्तं खन्धकसुत्तेपि तथा अवुत्तत्ता. कायसंसग्गरागेन दुक्कटन्ति निमित्तमुखेन वा पकतिमुखादिं इतरकायेन वा कायसंसग्गरागेन छुपन्तस्स दुक्कटमेव.
एत्थ च कायसंसग्गरागेन बहिनिमित्ते उपक्कमतो अजानन्तस्सेव अङ्गजातं यदि पाराजिकक्खेत्तं छुपति, तत्थ किं होतीति? केचि ताव ‘‘मेथुनरागस्स अभावा मनुस्सित्थिया सङ्घादिसेसो, सेसेसु वत्थुवसेन थुल्लच्चयदुक्कटानी’’ति वदन्ति. अञ्ञे पन ‘‘पवेसनक्खणे फस्सस्स सादियनसम्भवतो बलक्कारेन उपक्कमनक्खणे विय पाराजिकमेवा’’ति वदन्ति, इदमेव युत्ततरं. मग्गत्तयतो हि अञ्ञस्मिं पदेसेयेव कायसंसग्गादिरागभेदतो आपत्तिभेदो लब्भति, न मग्गत्तये. तत्थ पन येन केनचि आकारेन फस्सस्स सादियनक्खणे पाराजिकमेव, तेनेव परोपक्कमेन पवेसनादीसु रागभेदं अनुद्धरित्वा सादियनमत्तेन पाराजिकं वुत्तं.
सन्थतचतुक्कभेदकथावण्णना
६१-२. पटिपन्नकस्साति आरद्धविपस्सकस्स. उपादिन्नकन्ति कायिन्द्रियं सन्धाय वुत्तं. उपादिन्नकेन फुसतीति उपादिन्नकसरीरेन फुसीयतीति कम्मसाधनेन अत्थो दट्ठब्बो. अथ वा एवं करोन्तो भिक्खु किञ्चि उपादिन्नकं उपादिन्नकेन न फुसतीति अत्थो. लेसं ओड्डेस्सन्तीति लेसं ठपेस्सन्ति, परिकप्पेस्सन्तीति अत्थो. सन्थतादिभेदेहि भिन्दित्वाति सन्थतादिविसेसनेहि विसेसेत्वा. सन्थतायाति समुदाये एकदेसवोहारो दड्ढस्स पटस्स छिद्दन्तिआदीसु विय. यथा हि पटस्स एकदेसोव वत्थतो दड्ढोति वुच्चति, तं एकदेसवोहारं समुदाये पटे उपचारतो आरोपेत्वा पुन तं समुदायं दड्ढप्पदेससङ्खातछिद्दसम्बन्धीभावेन ‘‘दड्ढस्स पटस्स छिद्द’’न्ति वोहरन्ति, एवमिधापि इत्थिया मग्गप्पदेसवोहारं समुदायभूताय इत्थिया आरोपेत्वा पुन तं इत्थिं सन्थतमग्गसम्बन्धिनिं कत्वा सन्थताय इत्थिया वच्चमग्गेनातिआदि वुत्तं. सारत्थदीपनियं (सारत्थ. टी. पाराजिककण्ड २.६१-६२) पनेत्थ ‘‘एकदेसे समुदायवोहारो’’ति वुत्तं, तं न युत्तं अवयववोहारेन समुदायस्सेव पतीयमानत्ता. इतरथा हि सन्थताय वच्चमग्गेनाति इत्थिलिङ्गता मग्गसम्बन्धिता च न सिया, एकदेसे समुदायोपचारस्स पन एकदेसोव अत्थो साखाय छिज्जमानाय रुक्खो छिज्जतीतिआदीसु विय.
वत्थादीनि मग्गस्स अन्तो अप्पवेसेत्वा बहियेव वेठनं सन्धाय ‘‘पलिवेठेत्वा’’ति वुत्तं. समुदाये अवयवूपचारेनेव भिक्खुपि सन्थतो नामातिआदि वुत्तं. यत्तके पविट्ठेति तिलबीजमत्ते पविट्ठे. अक्खिनासादीनं सन्थतत्तेपि यथावत्थुकमेवाति आह थुल्लच्चयक्खेत्ते थुल्लच्चयन्तिआदि. खाणुं घट्टेन्तस्स दुक्कटन्ति इत्थिनिमित्तस्स अन्तो खाणुं पवेसेत्वा समतलं, अतिरित्तं वा ठितं खाणुं सचे घट्टेति, घट्टेन्तस्स दुक्कटं पवेसाभावतो. सचे पन ईसकं अन्तो अल्लोकासे पवेसेत्वा ठितं अनुपादिन्नमेव खाणुसीसं अङ्गजातेन छुपति, पाराजिकमेव. तस्स तलन्ति वेळुनळादिकस्स अन्तोतलं. बहिद्धा खाणुकेति अन्तो पवेसितवेळुपब्बादिकस्स बहि निक्खन्तसीसं सन्धाय वुत्तं. यथा च इत्थिनिमित्तेतिआदीसु यथा इत्थिया पस्सावमग्गे खाणुं कत्वा घट्टनादिकं वुत्तं, एवं सब्बत्थ वच्चमग्गादीसुपि लक्खणं वेदितब्बन्ति अत्थो.
राजपच्चत्थिकादिचतुक्कभेदकथावण्णना
६५. केराटिकाति वञ्चका. पठमं इत्थिधुत्तमेव दस्सेत्वा इदानि इतरधुत्तेपि सङ्गहेत्वा दस्सेतुं ‘‘इत्थिधुत्तसुराधुत्तादयो वा’’ति वुत्तं.
आपत्तानापत्तिवारवण्णना
६६. पटिञ्ञातकरणं नत्थि सेवेतुकामता मग्गेन मग्गप्पटिपत्तीति द्विन्नं अङ्गानं सिद्धत्ता. दूसितस्स पन मग्गेन मग्गप्पटिपत्ति एवमेकं अङ्गं सिद्धं, सेवेतुकामतासङ्खातं सादियनं असिद्धं. तस्मा सो पुच्छित्वा ‘‘सादियि’’न्ति वुत्तपटिञ्ञाय नासेतब्बो. तत्थेवाति वेसालियं महावने एव. सब्बङ्गगतन्ति सब्बकायगतं. ‘‘लोहितं विया’’ति वुत्तत्ता केसादीनं विनिमुत्तट्ठाने सब्बत्थाति गहेतब्बं. निच्चमेव उम्मत्तको होतीति यस्स पित्तकोसतो पित्तं चलित्वा सब्बदा बहि निक्खन्तं होति, तं सन्धाय वुत्तं. यस्स पन पित्तं चलित्वा पित्तकोसेयेव ठितं होति, कदाचि वा निक्खन्तं पुन निक्खमति, सोपि अन्तरन्तरा सञ्ञं पटिलभति भेसज्जेन च पकतिआरोग्यं पटिलभतीति वेदितब्बं.
पदभाजनीयवण्णनानयो निट्ठितो.
पकिण्णककथावण्णना
पकिण्णकन्ति वोमिस्सकनयं. समुट्ठानन्ति उप्पत्तिकारणं. किरियातिआदि निदस्सनमत्तं अकिरियादीनम्पि सङ्गहतो. वेदनाय सह कुसलञ्च वेदितब्बन्ति योजेतब्बं. सब्बसङ्गाहकवसेनाति सब्बेसं सिक्खापदानं सङ्गाहकवसेन ‘‘कायो वाचा कायवाचा कायचित्तं वाचाचित्तं कायवाचाचित्त’’न्ति एवं वुत्तानि छ आपत्तिसमुट्ठानानि. समुट्ठानादयो हि आपत्तिया एव होन्ति, न सिक्खापदस्स. तंतंसिक्खापदस्स नियतआपत्तिया एव गहणत्थं पन सिक्खापदसीसेन समुट्ठानादीनं कथनं. एवञ्हि आपत्तिविसेसो पञ्ञायति आपत्ति-सद्दस्स सब्बापत्तिसाधारणत्ता, इमेसु पन छसु समुट्ठानेसु पुरिमानि तीणि अचित्तकानि, पच्छिमानि सचित्तकानि. समासतो तं इमं पकिण्णकं विदित्वा वेदितब्बन्ति सम्बन्धो. छ समुट्ठानानि एतस्साति छसमुट्ठानं. एवं सेसेसुपि.
अत्थि कथिनसमुट्ठानन्तिआदि समुट्ठानसीसवसेन द्विसमुट्ठानएकसमुट्ठानानं दस्सनं. तेरस हि समुट्ठानसीसानि पठमपाराजिकसमुट्ठानं अदिन्नादानसमुट्ठानं सञ्चरित्तसमुट्ठानं समनुभासनसमुट्ठानं कथिनसमुट्ठानं एळकलोमसमुट्ठानं पदसोधम्मसमुट्ठानं अद्धानसमुट्ठानं थेय्यसत्थसमुट्ठानं धम्मदेसनासमुट्ठानं भूतारोचनसमुट्ठानं चोरीवुट्ठापनसमुट्ठानं अननुञ्ञातसमउट्ठानन्ति. तत्थ अत्थि छसमुट्ठानन्ति इमिना सञ्चरित्तसमुट्ठानं वुत्तं, पञ्चसमुट्ठानस्स अभावतो ‘‘अत्थि पञ्चसमुट्ठान’’न्ति अवत्वा ‘‘अत्थि चतुसमुट्ठान’’न्ति वुत्तं, इमिना च अद्धानसमुट्ठानं अननुञ्ञातसमुट्ठानञ्च सङ्गहितं. यञ्हि पठमततियचतुत्थछट्ठेहि समुट्ठानेहि समुट्ठाति, इदं अद्धानसमुट्ठानं. यं पन दुतियततियपञ्चमछट्ठेहि समुट्ठाति, इदं अननुञ्ञातसमुट्ठानं. अत्थि तिसमुट्ठानन्ति इमिना अदिन्नादानसमुट्ठानं भूतारोचनसमुट्ठानञ्च सङ्गहितं. यञ्हि सचित्तकेहि तीहि समुट्ठाति, इदं अदिन्नादानसमुट्ठानं. यं पन अचित्तकेहि तीहि समुट्ठाति, इदं भूतारोचनसमुट्ठानं. अत्थि कथिनसमुट्ठानन्तिआदिना पन अवसेससमउट्ठानसीसवसेन द्विसमुट्ठानं एकसमुट्ठानञ्च सङ्गण्हाति. तत्थ हि यं ततियछट्ठेहि समुट्ठाति, इदं कथिनसमुट्ठानं नाम. यं पन पठमचतुत्थेहि समुट्ठाति, इदं एळकलोमसमुट्ठानं. यं छट्ठेनेव समुट्ठाति, इदं धुरनिक्खेपसमुट्ठानं, ‘‘समनुभासनसमउट्ठान’’न्तिपि तस्सेव नामं. इति सरूपेन अट्ठ आपत्तिसीसानि दस्सितानि. आदिसद्देन पनेत्थ अवसेसानि पठमपाराजिकसमुट्ठानपदसोधम्मथेय्यसत्थधम्मदेसनाचोरीवुट्ठापनसमुट्ठानानि पञ्चपि समुट्ठानसीसानि सङ्गहितानि. तत्थ यं कायचित्ततो समुट्ठाति, इदं पठमपाराजिकसमुट्ठानं. यं दुतियपञ्चमेहि समुट्ठाति, इदं पदसोधम्मसमुट्ठानं. यं चतुत्थछट्ठेहि समुट्ठाति, इदं थेय्यसत्थसमुट्ठानं. यं पञ्चमेनेव समुट्ठाति, इदं धम्मदेसनासमउट्ठानं. यं पञ्चमछट्ठेहि समुट्ठाति, इदं चोरीवुट्ठापनसमुट्ठानं. एत्थ च पच्छिमेसु तीसु सचित्तकसमुट्ठानेसु एकेकसमुट्ठानवसेन एकसमुट्ठानानि तिविधानि. द्विसमुट्ठानानि पन पठमचतुत्थेहि वा दुतियपञ्चमेहि वा ततियछट्ठेहि वा चतुत्थछट्ठेहि वा पञ्चमछट्ठेहि वा समुट्ठानवसेन पञ्चविधानीति वेदितब्बानि.
एवं समुट्ठानवसेन सब्बसिक्खापदानि तेरसधा दस्सेत्वा इदानि किरियावसेन पञ्चधा दस्सेतुं तत्रापीतिआदि वुत्तं. किञ्चीति सिक्खापदं. किरियतोति पथवीखणनादि (पाचि. ८४-८५) विय कायवचीविञ्ञत्तिजनितकम्मतो. अकिरियतोति पठमकथिनादि (पारा. ४५९ आदयो) विय कत्तब्बस्स अकरणेनेव. किरियाकिरियतोति अञ्ञातिकाय भिक्खुनिया हत्थतो चीवरपटिग्गहणादि (पारा. ५०८ आदयो) विय. सिया किरियतो, सिया अकिरियतो रूपियपटिग्गहणादि (पारा. ५८२ आदयो) विय, सिया किरियतो, सिया किरियाकिरियतो कुटिकारादि (पारा. ३४२) विय. वीतिक्कमसञ्ञाय अभावेन विमोक्खो अस्साति सञ्ञाविमोक्खन्ति मज्झेपदलोपीसमासो दट्ठब्बो. चित्तङ्गं लभति सचित्तकसमुट्ठानेहेव समुट्ठहनतो. इतरन्ति यस्स चित्तङ्गनियमो नत्थि, तं, अनापत्तिमुखेन चेतं सञ्ञादुकं वुत्तं, आपत्तिमुखेन सचित्तकदुकन्ति एत्तकमेव विसेसो, अत्थतो समानाव.
कायवचीद्वारेहि आपज्जितब्बम्पि कायकम्मे वा वचीकम्मे वा सङ्गय्हति. तत्थ बाहुल्लवुत्तितो अदिन्नादानमुसावादादयो वियाति अत्थि सिक्खापदं कायकम्मन्तिआदिना कायकम्मं वचीकम्मञ्चाति दुकमेव वुत्तं, विभागतो पन कायवचीकम्मेन सद्धिं तिकमेव होति. तेनेव मातिकाट्ठकथायं (कङ्खा. अट्ठ. पठमपाराजिकवण्णना) वुत्तं ‘‘सब्बा च कायकम्मवचीकम्मतदुभयवसेन तिविधा होन्ती’’ति. ततोयेव इधापि अदिन्नादानादीसु (पारा. ८९) कायकम्मवचीकम्मन्ति तदुभयवसेन दस्सितं. अत्थि पन सिक्खापदं कुसलन्तिआदि आपत्तिसमुट्ठापकचित्तवसेन कारिये कारणोपचारेन वुत्तं, न पन आपत्तिया कुसलादिपरमत्थधम्मतावसेन आपत्तिया सम्मुतिसभावत्ता. कुसलाकुसलादिपरमत्थधम्मे उपादाय हि भगवता आपत्तिसम्मुति पञ्ञत्ता. वक्खति हि ‘‘यं कुसलचित्तेन आपज्जति, तं कुसल’’न्तिआदि (पारा. अट्ठ. १.६६ पकण्णककथा). न हि भगवतो आणायत्ता आपत्ति कुसलादिपरमत्थसभावा होति अनुपसम्पन्नानं आदिकम्मिकानञ्च आपत्तिप्पसङ्गतो, तस्सा देसनादीहि विसुद्धिअभावप्पसङ्गतो च. न हि कारणबलेन उप्पज्जमाना कुसलादिसभावा आपत्ति अनुपसम्पन्नादीसु निवत्तति, उप्पन्नाय च तस्सा केनचि विनासो न सम्भवति. सरसविनासतो देसनादिना च आपत्ति विगच्छतीति वचनमत्थि, न पन तेन अकुसलादि विगच्छति. पितुघातादिकम्मेन हि पाराजिकं आपन्नस्स भिक्खुनो गिहिलिङ्गं गहेत्वा भिक्खुभावपरिच्चागेन पाराजिकापत्ति विगच्छति, न पाणातिपातादिअकुसलं आनन्तरियादिभावतो. तस्मा दुम्मङ्कूनं निग्गहादिदसअत्थवसे (पारा. ३९; परि. २) पटिच्च भगवता यथापच्चयं समुप्पज्जमाने कुसलाकुसलादिनामरूपधम्मे उपादाय पञ्ञत्ता सम्मुतियेव आपत्ति, सा च यथाविधिपटिकम्मकरणेन विगता नाम होतीति वेदितब्बं, तेनाह द्वत्तिंसेव हि आपत्तिसमुट्ठापकचित्तानीतिआदि. आपत्तिसमुट्ठापकत्तेनेव हेत्थ कुसलादीनं आपत्तितो भेदो सिद्धो. न हि तंसमुट्ठितस्स ततो अभेदो युत्तो समुट्ठानसमुट्ठितभेदब्यवहारुपच्छेदप्पसङ्गतो. सारत्थदीपनियं (सारत्थ. टी. पाराजिककण्ड २.६६ पकिण्णककथावण्णना) पन आपत्तिया परमत्थतो कुसलत्तमेव न सम्भवति ‘‘आपत्ताधिकरणं सिया अकुसलं, सिया अब्याकतं, नत्थि आपत्ताधिकरणं कुसल’’न्ति वचनतो, ‘‘अकुसलत्तं पन अब्याकतत्तञ्च आपत्तिया सम्भवती’’ति सञ्ञाय कुसलचित्तसमुट्ठानक्खणेपि रूपाब्याकतत्तं आपत्तिया समत्थेतुं यं कुसलचित्तेन आपज्जति, तं कुसलं, इतरेहि इतरन्ति (पारा. अट्ठ. १.६६ पकिण्णककथा) इमं अट्ठकथावचनं निस्साय वुत्तं ‘‘यं कुसलचित्तेन आपज्जतीति यं सिक्खापदसीसे गहितं आपत्तिं कुसलचित्तसमङ्गी आपज्जति, इमिना पन वचनेन तं कुसलन्ति आपत्तिया वुच्चमानो कुसलभावो परियायतो, न परमत्थतोति दस्सेति. कुसलचित्तेन हि आपत्तिं आपज्जन्तो सविञ्ञत्तिकं अविञ्ञत्तिकं वा सिक्खापदवीतिक्कमाकारप्पवत्तं रूपक्खन्धसङ्खातं अब्याकतापत्तिं आपज्जती’’ति. तत्थ यं कुसलचित्तेन आपज्जतीति इमं वचनं उद्दिस्स ‘‘इमिना पन वचनेन तं कुसलन्ति आपत्तिया वुच्चमानो कुसलभावो परियायतो, न परमत्थतोति दस्सेती’’ति वुत्तं, एवं इतरेहि इतरन्ति वचनेन ‘‘यं अकुसलचित्तेन आपज्जहि, तं अकुसलं, यं अब्याकतचित्तेन आपज्जति, तं अब्याकत’’न्ति इमस्स अत्थस्स वुत्तत्ता इतरेहीति वचनं उद्दिस्स ‘‘इमिनापि वचनेन इतरन्ति आपत्तिया वुच्चमानो अकुसलभावो अब्याकतभावो च परियायतो दस्सेती’’ति वत्तब्बं. एवं अवत्वा कुसलपक्खे एव कथनस्स कारणं न पस्साम. यं पन आपत्ताधिकरणं सिया अकुसलन्तिआदिवचनं कारणत्तेन वुत्तं, तम्पि अकारणं यं अकुसलचित्तेन आपज्जति, तं अकुसलन्तिआदिना हेट्ठा वुत्तनयेन अकुसलादिभावस्स परियायदेसितत्ता, आपत्तिया कुसलवोहारस्स अयुत्तताय नत्थि आपत्ताधिकरणं कुसलन्ति वुत्तत्ता च. आपत्तिया हि कुसलचित्तसमुट्ठितत्तेपि भगवता पटिक्खित्तभावेन सावज्जधम्मत्ता कारणूपचारेनापि अनवज्जकुसलवोहारो न युत्तो सावज्जानवज्जानं अञ्ञमञ्ञविरुद्धत्ता. यथा आकासादिसम्मुतिसच्चानं उप्पन्नतादिवोहारो विय जातिजराभङ्गानं उप्पन्नतादिवोहारो अनवट्ठानादिदेसतो अयुत्तो, एवमिधापि कुसलवोहारो अयुत्तो विरुद्धत्ता. अकुसलादिवोहारो पन युत्तो, कारणूपचारेन पन अकुसलादिसभावता यथावुत्तदोसानतिवत्तनतो. सुत्तस्सापि हि यथा सुत्तसुत्तानुलोमादीहि विरोधो न होति, तथेव अत्थो गहेतब्बो.
यं पन वुत्तं ‘‘कुसलचित्तेन हि आपत्तिं आपज्जन्तो…पे… रूपक्खन्धसङ्खातं अब्याकतापत्तिं आपज्जती’’ति, तं अयुत्तमेव रूपक्खन्धस्स खणिकताय आपत्तियापि देसनादिपटिकम्मं विनाव पटिपस्सद्धिप्पसङ्गतो. रूपपरम्परा आपत्तीति चे? तन्न, पटिकम्मेनापि अविगमप्पसङ्गतो. न हि रूपसन्ततिदेसनादीहि विगच्छति सकारणायत्तत्ता, इति सब्बथा आपत्तिया परमत्थता अयुत्ता, एतेनेव यं वुत्तं ‘‘निपज्जित्वा निरोधसमापन्नस्स सहसेय्यवसेन तथाकारप्पवत्तरूपधम्मस्सेव आपत्तिभावतो’’तिआदि, तम्पि पटिसिद्धन्ति वेदितब्बं. इध पन निरोधसमापन्नानं रूपधम्ममेव पटिच्च उप्पन्नत्ता आपत्ति अचित्ता अवेदना, अञ्ञत्थ पन सचित्ता सवेदनाव, सब्बत्थापि पञ्ञत्तिसभावाति वेदितब्बा. तेनेव दुट्ठदोससिक्खापदट्ठकथायं आपत्तिया अकुसलादिसभावं परपरिकप्पितं निसेधेतुं ‘‘आदिकम्मिकस्स अनापत्तिवचनतो…पे… पण्णत्तिमत्तमेव आपत्ताधिकरणन्ति वेदितब्ब’’न्ति सयमेव वक्खति, तस्मा ‘‘तंतंकुसलादिधम्मसमुप्पत्तिया भगवता पञ्ञत्ता आपत्तिसम्मुति समुट्ठिता’’ति च, ‘‘याव पटिप्पस्सद्धिकारणा तिट्ठती’’ति च, ‘‘पटिप्पस्सद्धिकारणेहि विनस्सती’’ति च वोहरीयति. आपत्तिया च सम्मुतिसभावत्तेपि हि सञ्चिच्च तं आपज्जन्तस्स, पटिकिरियं अकरोन्तस्स च अनादरे अकुसलरासि चेव सग्गमग्गन्तरायो च होतीति लज्जिनो यथाविधिं नातिक्कमन्ति, अनतिक्कमनप्पच्चया च तेसं अनन्तप्पभेदा सीलादयो धम्मा परिवड्ढन्तीति गहेतब्बं. द्वत्तिंसेवाति नियमो आपत्तिनिमित्तानं कायवचीविञ्ञत्तीनं एतेहेव समुप्पज्जनतो कतो, न पन सब्बापत्तीनम्पि एतेहेव समुप्पज्जनतो. निपज्जित्वा निद्दायन्तानञ्हि झाननिरोधसमापन्नानञ्च अविञ्ञत्तिजनकेहि विपाकअप्पनाचित्तेहि चेव रूपधम्मेहि च सहसेय्यादिआपत्ति सम्भवति.
दसाति किरियाहेतुकमनोविञ्ञाणधातुद्वयेन सह अट्ठ महाकिरियचित्तानि. पञ्ञत्तिं अजानित्वा इद्धिविकुब्बनादीसु अभिञ्ञानं आपत्तिसमुट्ठापकत्तं वेदितब्बं. एत्थ च किञ्चि सिक्खापदं अकुसलचित्तमेव, किञ्चि कुसलाब्याकतवसेन द्विचित्तं, किञ्चि तिचित्तन्ति अयमेव भेदो लब्भति, नाञ्ञोति वेदितब्बं. किरियासमुट्ठानन्ति परूपक्कमेन जायमानं अङ्गजातादिचलनं सादियनचित्तसङ्खाते सेवनचित्ते उप्पन्ने तेन चित्तेन समुप्पादितमेव होतीति वुत्तं इतरथा ‘‘सिया किरियसमुट्ठानं, सिया अकिरियसमुट्ठान’’न्ति वत्तब्बतो.
यं पन सारत्थदीपनियं (सारत्थ. टी. पाराजिककण्ड २.६६ पकिण्णककथावण्णना) वुत्तं ‘‘किरियसमुट्ठानन्ति इदं येभुय्यवसेन वुत्तं परूपक्कमे सति सादियन्तस्स अकिरियसमुट्ठानभावतो’’तिआदि, तं न गहेतब्बं पठमपाराजिकस्स अकिरियसमुट्ठानताय पाळिअट्ठकथासु अवुत्तत्ता. ‘‘मनोद्वारे आपत्ति नाम नत्थी’’ति (कङ्खा. अट्ठ. पठमपाराजिकवण्णना; पारा. अट्ठ. २.५८३-४) हि वुत्तं. कथञ्हि नाम परूपक्कमेन मेथुनं सादियन्तो अत्तनो अङ्गजातादिकायचलनं न सादियेय्य, सादियनचित्तानुगुणमेव पन सकलसरीरे चित्तजरूपसमुप्पत्तिया विञ्ञत्तिपि सुखुमा समुप्पन्ना एव होतीति दट्ठब्बं, तेनाह कायद्वारेनेव समुट्ठानतो कायकम्मन्तिआदि. चित्तं पनेत्थ अङ्गमत्तं होतीति कायविञ्ञत्ति एव कायकम्मभावे कारणं, न चित्तं. तं पनेत्थ कायसङ्खाताय विञ्ञत्तियायेव अङ्गमत्तं, न कायकम्मभावस्स, इतरथा मेथुनस्स ‘‘मनोकम्म’’न्ति वत्तब्बतो, तेनाह ‘‘न तस्स वसेन कम्मभावो लब्भती’’ति. कम्मभावोति कायकम्मभावो. सब्बञ्चेतन्ति एतं समुट्ठानादिकं. सिक्खापदसीसेनाति तंतंसिक्खापदनियतआपत्तिया एव गहणत्थं सिक्खापदमुखेन.
पकिण्णककथावण्णनानयो निट्ठितो.
विनीतवत्थुवण्णना
इदं किन्ति कथेतुकामतापुच्छा. इमातिआदि विस्सज्जनं. विनीतानि आपत्तिं त्वं भिक्खु आपन्नोतिआदिना (पारा. ६७) भगवता विनिच्छिनितानि वत्थूनि विनीतवत्थूनि. तं तं वत्थुं उद्धरित्वा दानतो दस्सनतो उद्दानभूता गाथा उद्दानगाथा, सङ्गहगाथा, उद्देसगाथाति वुत्तं होति. वत्थु गाथाति तेन खो पन समयेन अञ्ञतरो भिक्खूतिआदिका विनीतवत्थुपाळियेव तेसं तेसं विनीतवत्थूनं गन्थनतो ‘‘वत्थुगाथा’’ति वुत्ता, न छन्दोविचितिलक्खणेन. उद्दानगाथानं वत्थु वत्थुगाथाति एवं वा एत्थ अत्थो दट्ठब्बो. एत्थाति विनीतवत्थूसु. दुतियादीनन्ति दुतियपाराजिकादीनं. यं पस्सित्वा चित्तकारादयो सिप्पिका चित्तकम्मादीनि सिक्खन्ति, तं पटिच्छन्नकरूपं, पटिमारूपन्ति अत्थो.
६७. पुरिमानि द्वेति मक्कटीवज्जिपुत्तकवत्थूनि द्वे. तानिपि भगवता विनीतभावेन पुन विनीतवत्थूसु पक्खित्तानि. तत्थ तस्स कुक्कुच्चं अहोसीतिआदि पन किञ्चापि तेसं पठमं कुक्कुच्चं न उप्पन्नं, भिक्खूहि पन भगवता च गरहित्वा वुत्तवचनं सन्धाय पच्छा उप्पन्नत्तं सन्धाय वुत्तं. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुन्तिआदि च भिक्खूहि आनन्दत्थेरेन च पठमं भगवतो आरोचिते, भगवता च तेसं पाराजिकत्ते पकासिते भीता ते सयम्पि गन्त्वा अत्तनो कुक्कुच्चं पच्छा आरोचेन्ति एव. ‘‘सच्चं किर त्व’’न्तिआदिना भगवता पुट्ठा पन ‘‘सच्चं भगवा’’ति पटिजाननवसेनापि आरोचेन्ति. भगवापि आपत्तिं त्वन्तिआदिना तेसं पाराजिकत्तं विनिच्छिनोति एव. अनुपञ्ञत्तिकथायं पन तं सब्बं अवत्वा अनुपञ्ञत्तिया अनुगुणमेव किञ्चिमत्तं वुत्तं, इधापि तेसं वत्थूनं भगवता विनीतभावदस्सनत्थं एवं वुत्तन्ति वेदितब्बं. केचि इमं अधिप्पायं अमनसिकत्वा ‘‘अञ्ञानेवेतानि वत्थूनी’’ति वदन्ति. कुसेति कुसतिणानि. केसेहीति मनुस्सकेसेहि.
६८. वण्णपोक्खरतायाति एत्थ पोक्खलं नाम समिद्धं सुन्दरञ्च, तस्स भावो ‘‘पोक्खरता’’ति र-कारं कत्वा वुत्तो, समिद्धता सुन्दरताति अत्थो. पधंसेसीति अभिभवि. न लिम्पतीति न अल्लीयति.
६९. एवरूपा परिवत्तलिङ्गा भिक्खुनियो अत्थतो एकतो उपसम्पन्नापि उभतोसङ्घे उपसम्पन्नासुयेव सङ्गय्हन्ति भिक्खूपसम्पदाय भिक्खुनीउपसम्पदतोपि उक्कट्ठत्ता. पाळियं ‘‘ताहि आपत्तीहि अनापत्ति’’न्ति उपयोगवचनं कत्वा अनुजानामीति पदेन सम्बन्धितब्बं. इत्थिलिङ्गन्ति थनादिकं इत्थिसण्ठानं वुत्तन्ति आह – ‘‘पुरिस…पे… इत्थिसण्ठानं उप्पन्न’’न्ति. तं नानन्तरिकतो पन ‘‘पुरिसिन्द्रियम्पि अन्तरहितं, इत्थिन्द्रियञ्च उप्पन्न’’न्ति वुत्तमेव होति, एवं उपरिपि लिङ्गग्गहणेनेव इत्थिन्द्रियादिग्गहणं वेदितब्बं. ताति आपत्तियो, तस्स वुट्ठातुन्ति इमिना सम्बन्धो, ताहि आपत्तीहि वुट्ठापेतुन्ति अत्थो. कथन्ति आह ता सब्बापि भिक्खुनीहि कातब्बन्तिआदि. तेन पटिच्छन्नायपि अप्पटिच्छन्नायपि गरुकापत्तिया पक्खमानत्तचरणादिकं विधिं दस्सेति.
ओक्कन्तिकविनिच्छयोति पसङ्गानुगुणं ओतरणकविनिच्छयो. बलवअकुसलेनाति परदारिककम्मादिना. दुब्बलकुसलेनाति यथावुत्तबलवाकुसलोपहतसत्तिना ततो एव दुब्बलभूतेन कुसलेन. दुब्बलअकुसलेनाति पुरिसभावुप्पादकब्रह्मचरियादिबलवकुसलोपहतसत्तिना ततो एव दुब्बलभूतेन परदारिकादिअकुसलेन. सुगतियं भावद्वयस्स कुसलकम्मजत्ता अकुसलेनेव विनासो कुसलेनेव उप्पत्तीति आह उभयम्पीतिआदि. दुग्गतियं पन अकुसलेनेव उभिन्नम्पि उप्पत्ति च विनासो च, तत्थ दुब्बलबलवभावोव विसेसो.
‘‘एहि मयं गमिस्सामा’’ति भिक्खुनिया सद्धिं संविधाय एकद्धानगमने पाचित्तियापत्तिपरिहारत्थं वुत्तं ‘‘संविदहनं परिमोचेत्वा’’ति. तेन एकगामक्खेत्तेपि बहिगामतो अन्तरघरं संविधाय गमनम्पि आपत्तिकरमेवाति दस्सेति. परिमोचनविधिं दस्सेन्तो आह मयन्तिआदि. बहिगामेति गामन्तरे. दुतियिका भिक्खुनी पक्कन्ता वा होतीतिआदिना (पाचि. ६९३) वुत्तअनापत्तिलक्खणं अनुलोमेतीति वुत्तं ‘‘गामन्तर…पे… अनापत्ती’’ति. कोपेत्वाति परिच्चजित्वा. लज्जिनियो…पे… लब्भतीति लिङ्गपरिवत्तनदुक्खपीळितस्स सङ्गहेपि असति हीनायावत्तनम्पि भवेय्याति ‘‘आपदासू’’ति वुत्तअनापत्तिअनुलोमेन वुत्तं. ताय दुतियिकं गहेत्वाव गन्तब्बं. अलज्जिनियो…पे… लब्भतीति अलज्जिनीहि सद्धिं एककम्मादिसंवासे आपत्तिसम्भवतो ता असन्तपक्खं भजन्तीति वुत्तं, इमिनापेतं वेदितब्बं ‘‘अलज्जिनीहि सद्धिं परिभोगो न वट्टती’’ति. यदि हि वट्टेय्य, ततोपि दुतियिकं विना गामन्तरगमनादीसु आपत्ति एव सिया सङ्गाहिकत्ता तासं सङ्गाहिकलज्जिनिगणतो विय. ञातिका न होन्ति…पे… वट्टतीति वदन्तीति इमिना अट्ठकथासु अनागतभावं दीपेति. तत्थापि विस्सासिकञातिकभिक्खुनियो विना भिक्खुनिभावे अरमन्तस्स मानपकतिकस्स आपदाट्ठानसम्भवेन तं वचनं अप्पटिक्खित्तम्पि तदञ्ञेसं न वट्टतियेवाति गहेतब्बं. भिक्खुभावेपीति भिक्खुकालेपि. तं निस्सायाति तं निस्सयाचरियं कत्वा. उपज्झा गहेतब्बाति उपसम्पदागहणत्थं उपज्झा गहेतब्बा.
विनयकम्मन्ति विकप्पनं सन्धाय वुत्तं. पुन कातब्बन्ति पुन विकप्पेतब्बं. पुन पटिग्गहेत्वा सत्ताहं वट्टतीति ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, भिक्खुनीनं सन्निधिं भिक्खूहि, भिक्खूनं सन्निधिं भिक्खुनीहि च पटिग्गाहापेत्वा परिभुञ्जितु’’न्ति (चूळव. ४२१) वचनतो पुन पटिग्गहेत्वा परिभुञ्जितुं वट्टतीति दस्सनत्थं वुत्तं. सत्तमे दिवसेति इदञ्च निस्सग्गियं अनापज्जित्वाव पुनपि सत्ताहं परिभुञ्जितुं वट्टतीति दस्सनत्थं वुत्तं. पकतत्तोति अपरिवत्तलिङ्गो. रक्खतीति तं पटिग्गहणविजहनतो रक्खति, अविभत्तताय पटिग्गहणं न विजहतीति अधिप्पायो.
सामं गहेत्वान निक्खिपेय्याति सहत्थेन पटिग्गहेत्वान निक्खिपेय्य. परिभुञ्जन्तस्स आपत्तीति लिङ्गपरिवत्ते जाते पुन अप्पटिग्गहेत्वा परिभुञ्जन्तस्स आपत्ति.
हीनायावत्तनेनाति एत्थ केचि ‘‘पकतत्तस्स भिक्खुनो सिक्खं अप्पच्चक्खाय ‘गिही भविस्सामी’ति गिहिलिङ्गग्गहणं हीनायावत्तन’’न्ति वदन्ति, तं न युत्तं तत्तकेन भिक्खुभावस्स अविजहनतो. अञ्ञे पन ‘‘पाराजिकं आपन्नस्स भिक्खुपटिञ्ञं पहाय गिहिलिङ्गभावूपगमनम्पि हीनायावत्तन’’न्ति वदन्ति, तं युत्तमेव. पाराजिकं आपन्नो हि तं पटिच्छादेत्वा याव भिक्खुपटिञ्ञो होति, ताव भिक्खु एव होति भिक्खूनमेव पाराजिकस्स पञ्ञत्तत्ता. ‘‘यो पन भिक्खू’’ति हि वुत्तं. तथा हि सो संवासं सादियन्तोपि थेय्यसंवासको न होति, सहसेय्यादिआपत्तिञ्च न जनेति, अत्तानं ओमसन्तस्स पाचित्तियञ्च जनेति. वुत्तञ्हि –
‘‘असुद्धो होति पुग्गलो अञ्ञतरं पाराजिकं धम्मं अज्झापन्नो, तञ्चे सुद्धदिट्ठि समानो ओकासं कारापेत्वा अक्कोसाधिप्पायो वदेति, आपत्ति ओमसवादस्सा’’ति (पारा. ३८९).
एके पन ‘‘पाराजिकं आपन्नानं दोसं पटिजानित्वा गिहिलिङ्गग्गहणं नाम सिक्खापच्चक्खाने समोधानं गच्छति तेनापि पटिञ्ञाय भिक्खुभावस्स विजहनतो. तेनेव विनयविनिच्छयादीसु हीनायावत्तनं सिक्खापच्चक्खाने समोधानेत्वा विसुं तं न वुत्तं. तस्मा भिक्खुनीनं विब्भमितुकामताय गिहिलिङ्गग्गहणं इध हीनायावत्तनं तासं सिक्खापच्चक्खानस्स अभावतो. तासं पटिग्गहणविजहनस्सापि सब्बसो वत्तब्बत्ता’’ति वदन्ति, तम्पि अप्पटिबाहियमेव. तस्मा पाराजिकानं भिक्खुनीनञ्च ‘‘उप्पब्बजिस्सामी’’ति गिहिलिङ्गग्गहणं हीनायावत्तनन्ति गहेतब्बं. विब्भमोतिपि एतस्सेव नामं, तेनेव तं खुद्दसिक्खायं ‘‘अच्छेदविस्सज्जनगाहविब्भमा’’ति अधिट्ठानविजहने विब्भमनामेन वुत्तं.
अनपेक्खविस्सज्जनेनाति अञ्ञस्स अदत्वाव अनत्थिकस्सेव पटिग्गहितवत्थूनं बहि छड्डनेन. केचि ‘‘पटिग्गहितवत्थूसु सापेक्खस्स पुरे पटिग्गहितभावतो परिमोचनत्थं तत्थ पटिग्गहमत्तस्स विस्सज्जनम्पि अनपेक्खविस्सज्जनमेव चीवरादिअधिट्ठानपच्चुद्धारो विया’’ति वदन्ति, तं न सुन्दरं तथावचनाभावा. यथेव हि चीवरादीसु अनपेक्खविस्सज्जनेन अधिट्ठानविजहनं वत्वापि विसुं पच्चुद्धारो च वुत्तो, एवमिधापि वत्तब्बं, यथा च चीवरादीसु कायपटिबद्धेसुपि पच्चुद्धारेन अधिट्ठानं विगच्छति, न एवमिध. इध पन पटिग्गहितवत्थुस्मिं अनपेक्खस्सापि कायतो मुत्तेयेव तस्मिं पटिग्गहणं विजहति. तथा हि वुत्तं ‘‘सतक्खत्तुम्पि परिच्चजतु, याव अत्तनो हत्थगतं पटिग्गहितमेवा’’ति. अनपेक्खविस्सज्जनेनाति एत्थ च ‘‘अनपेक्खाया’’ति एत्तकमेव वत्तब्बं अनपेक्खतं मुञ्चित्वा इध विसुं विस्सज्जनस्स अभावा. न हेत्थ पच्चुद्धारे विय विस्सज्जनविधानमत्थि. अपिच पटिग्गहणमत्तविस्सज्जने सति पुरे पटिग्गहितोपि आहारो भुञ्जितुकम्यताय उप्पन्नाय पटिग्गहणमत्तं विस्सज्जेत्वा पुन पटिग्गहेत्वा यथासुखं भुञ्जितब्बो सियाति, तथा च सन्निधिकारकसिक्खापदे वुत्ता सब्बापि विनिच्छयभेदा निरत्थका एव सियुं. वुत्तञ्हि तत्थ –
‘‘गण्ठिकपत्तस्स वा गण्ठिकन्तरे स्नेहो पविट्ठो होति…पे… तादिसे पत्तेपि पुनदिवसे भुञ्जन्तस्स पाचित्तिय’’न्तिआदि (पाचि. अट्ठ. २५३).
तत्थ पन ‘‘पटिग्गहणं अनपेक्खचित्तेन विस्सज्जेत्वा भुञ्जितब्ब’’न्ति एत्तकमेव वत्तब्बं, न च वुत्तं. कत्थचि ईदिसेसु च गण्ठिकपत्तादीसु पटिग्गहणे अपेक्खा कस्सचिपि नत्थेव तप्पहानाय वायामतो, तथापि तत्थगतआमिसे पटिग्गहणं न विगच्छति. कस्मा? भिक्खुस्स पत्ते पुन भुञ्जितुकामतापेक्खाय विज्जमानत्ता पत्तगतिके आहारेपि तस्सा वत्तनतो. न हि पत्तं अविस्सज्जेत्वा तग्गतिकं आहारं विस्सज्जेतुं सक्का, नापि आहारं अविस्सज्जेत्वा तग्गतिकं पटिग्गहणं विस्सज्जेतुं. तस्मा वत्थुनो विस्सज्जनमेव अनपेक्खविस्सज्जनं, न पटिग्गहणस्साति निट्ठमेत्थ गन्तब्बं. तेनेव सन्निधिसिक्खापदस्स अनापत्तिवारे –
‘‘अन्तोसत्ताहं अधिट्ठेति, विस्सज्जेति, नस्सति, विनस्सति, डय्हति, अच्छिन्दित्वा गण्हन्ति, विस्सासं गण्हन्ति, अनुपसम्पन्नस्स चत्तेन वन्तेन मुत्तेन अनपेक्खो दत्वा पटिलभित्वा परिभुञ्जती’’ति –
एवं सब्बत्थ वत्थुविस्सज्जनमेव वुत्तं. एत्थ च ‘‘अन्तोसत्ताहं अधिट्ठेती’’ति बाहिरपरिभोगाय अधिट्ठानवचनतो वत्थुं अविस्सज्जेत्वापि केवलं अनज्झोहरितुकामताय सुद्धचित्तेन बाहिरपरिभोगत्थाय नियमनम्पि विसुं एकं पटिग्गहणविजहनकारणमेव, इदञ्च सन्धाय पटिग्गहणमत्तविस्सज्जनं वुत्तं सिया, सुवुत्तमेव सिया, तथा च ‘‘पुन पटिग्गहेत्वा परिभुञ्जिस्सामी’’ति पटिग्गहणविस्सज्जनं न वत्तब्बं सिया बाहिरपरिभोगाधिट्ठानस्स इधाधिप्पेतत्ता.
सारत्थदीपनियञ्हि (सारत्थ. दी. पाराजिककण्ड २.६९) ‘‘अनपेक्खविस्सज्जनेनाति एत्थ अञ्ञस्स अदत्वाव अनत्थिकताय ‘नत्थि इमिना कम्मं न दानि नं परिभुञ्जिस्सामी’ति वत्थूसु वा, ‘पुन पटिग्गहेत्वा पटिभुञ्जिस्सामी’ति पटिग्गहणे वा अनपेक्खविस्सज्जनेना’’ति एवं परिभुञ्जितुकामस्सेव पटिग्गहणमत्तविस्सज्जनम्पि पटिग्गहणविजहनकारणं वुत्तं, तं न गहेतब्बं. पुरिममेव पन बाहिरपरिभोगाधिट्ठानं गहेतब्बं. इदं पन अट्ठकथासु ‘‘अनपेक्खविस्सज्जनसङ्खाते विस्सज्जेती’’ति वुत्तपाळिपदत्थे सङ्गहेत्वा विसुं न वुत्तं. नस्सति, विनस्सति, डय्हति, विस्सासं वा गण्हन्तीति इमानि पन पदानि अच्छिन्दित्वा गण्हन्तीति इमस्मिं पदे सङ्गहितानीति वेदितब्बं.
अच्छिन्दित्वा गहणेनाति अनुपसम्पन्नानं बलक्कारादिना अच्छिन्दित्वा गहणेन. उपसम्पन्नानञ्हि अच्छिन्दनविस्सासग्गाहेसु पटिग्गहणं न विजहति. एत्थाति भिक्खुविहारे. उपरोपकाति तेन रोपिता रुक्खगच्छा. तेरससु सम्मुतीसूति भत्तुद्देसकसेनासनपञ्ञापकभण्डागारिकचीवरपटिग्गाहकचीवरभाजकयागुभाजकफलभाजकखज्जभाजकअप्पमत्तकविस्सज्जकसादियगाहापकपत्तगाहापकआरामिकपेसकसामणेरपेसकसम्मुतिसङ्खातासु तेरससु सम्मुतीसु.
पच्छिमिकाय सेनासनग्गाहे पटिप्पस्सद्धेपि अप्पटिप्पस्सद्धेपि कथिनत्थारस्स, तम्मूलकानं पञ्चानिसंसानञ्च अभावस्स समानत्ता तत्थ विज्जमानम्पि सेनासनग्गाहपटिप्पस्सद्धिं अदस्सेत्वा तत्थ भिक्खूहि कत्तब्बं सङ्गहमेव दस्सेतुं सचे पच्छिमिकायातिआदि वुत्तं. सचे अकुसलविपाके …पे… छारत्तं मानत्तमेव दातब्बन्ति इदं पटिच्छन्नाय साधारणापत्तिया परिवसन्तस्स असमादिन्नपरिवासस्स वा लिङ्गे परिवत्ते पक्खमानत्तं चरन्तस्स वसेन वुत्तं. सचे पनस्स पक्खमानत्ते असमादिन्ने एव पुन लिङ्गं परिवत्तति, परिवासं दत्वा परिवुत्थपरिवासस्सेव छारत्तं मानत्तं दातब्बं. परिवासदानं नत्थि भिक्खुकाले अप्पटिच्छन्नभावतो. सचे पन भिक्खुकालेपि सञ्चिच्च नारोचेति, आपत्ति पटिच्छन्नाव होति, आपत्तिपटिच्छन्नभावतो परिवासो च दातब्बोति वदन्ति. पाराजिकं आपन्नानं इत्थिपुरिसानं लिङ्गे परिवत्तेपि पाराजिकत्तस्स एकस्मिं अत्तभावे अविजहनतो पुन उपसम्पदा न दातब्बाति गहेतब्बं. तेनेव तेसं सीसच्छिन्नपुरिसादयो निदस्सिता.