३. ततियसङ्घादिसेससिक्खापदवण्णना
६८७. भद्दाकापिलानी महाकस्सपस्स पुराणदुतिया किर. ञातीनं कुलं यस्मिं गामके, तदेतं गामकं ञातिकुलं, कुलसन्निहितं गामकं अगमासीति अत्थो. ‘‘अजं गामं नेती’’तिआदीसु विय वा द्विकम्मिकं कत्वा गामकं अगमासि ञातिकुलं अगमासीतिपि युज्जति.
६९२. ‘‘अपरिक्खित्तस्स गामस्स उपचारं अतिक्कामेन्तिया’’ति वचनेनपि एवं वेदितब्बं – विकालगामप्पवेसने द्विन्नं लेड्डुपातानंयेव वसेन उपचारो परिच्छिन्दितब्बो, इतरथा यथा एत्थ परिक्खेपारहट्ठानं परिक्खेपं विय कत्वा ‘‘अतिक्कामेन्तिया’’ति वुत्तं, एवं तत्थापि ‘‘अपरिक्खित्तस्स गामस्स उपचारं अतिक्कमन्तस्सा’’ति वदेय्य. यस्मा पन तत्थ परिक्खेपारहट्ठानतो उत्तरि एको लेड्डुपातो उपचारोति अधिप्पेतो, तस्मा तदत्थदीपनत्थं ‘‘अपरिक्खित्तस्स गामस्स उपचारं ओक्कमन्तस्सा’’ति वुत्तं. यं पन अन्धकट्ठकथायं ‘‘परिक्खेपारहट्ठानंयेव ‘उपचार’न्ति सल्लक्खेत्वा परिक्खेपपरिक्खेपारहट्ठानानं निन्नानाकारणदीपनत्थं ‘उपचारं ओक्कमन्तस्सा’ति वुत्तं पाळिविसेसमसल्लक्खेत्वाव अपरिक्खित्तस्स गामस्स उपचारं अतिक्कमन्तस्स इध उपचारो परिक्खेपो यथा भवेय्य, तं उपचारं पठमं पादं अतिक्कमन्तस्स आपत्ति दुक्कटस्स. दुतियं पादं अतिक्कमन्तस्स आपत्ति पाचित्तियस्सा’’ति वुत्तं, तं न गहेतब्बमेव पाळिया विसेससब्भावतोति. ‘‘अपरिक्खित्तस्स गामस्स उपचारं ओक्कमन्तियातिपि एकच्चेसु दिस्सति, तं न गहेतब्बन्ति अपरे’’ति वुत्तं. तत्थ ‘‘पाळिविसेसमसल्लक्खेत्वा’’ति दुवुत्तं, कस्मा? विकालगामप्पवेसनसिक्खापदेपि कत्थचि ‘‘उपचारं अतिक्कमन्तस्सा’’ति पाठो दिस्सतीति, सो अन्धकट्ठकथापाठतो गहितोति आचरियो. अपरिक्खित्तस्स उपचारोक्कमनमेव पाठो युज्जति, न अतिक्कमनं. कस्मा? बहूसु ठानेसु पाळिया अट्ठकथाहि विरुज्झनतो, इमस्मिं वापि सिक्खापदे विरुज्झति. कथं? गणम्हा ओहीयमानाय अरञ्ञे आपत्ति होति, न गामे. अथ च पन निदस्सनम्पि ‘‘सिक्खापदा बुद्धवरेना’’ति (परि. ४७९) गाथा दस्सिता, तस्मा उपचारोक्कमनपरियापन्ननदिं अतिक्कामेन्तिया होति. किञ्च भिय्यो ‘‘गच्छन्तस्स चतस्सो आपत्तियो, ठितस्स चापि तत्तकातिआदीनं (परि. ४७५) परिवारगाथानं अट्ठकथाहि उपचारोक्कमनमेव पाठोति निट्ठं गन्तब्ब’’न्ति च वुत्तं, सुट्ठु सल्लक्खेत्वा कथेतब्बं.
‘‘पदसा गमनमेव हि इधाधिप्पेतं, तेनेव पठमं पादं अतिक्कामेन्तियातिआदिमाहा’’ति एत्थ विकालगामप्पवेसनसिक्खापदादीसु तदभावा यानेन वा इद्धिया वा पविसतो, अद्धानं गच्छतो च आपत्तीति दीपेति. तत्थ असारुप्पत्ता आपत्तिमोक्खो नत्थीति एके, विचारेत्वा गहेतब्बं. भिक्खुनीविहारभूमि ‘‘गामन्तर’’न्ति न वुच्चति गामन्तरपरियापन्नायपि कप्पियभूमित्ता. ‘‘परतो ‘सचे भिक्खुनीसु महाबोधियङ्गणं पविसन्तीसु एका बहि तिट्ठति, तस्सा आपत्ती’तिआदिवचनतो भिक्खुविहारो न कप्पियभूमीति सिद्धं, तस्मा कञ्चिनगरे खन्धधम्मविहारो विय, कावीरपट्टने सारीधम्मविहारो विय च अञ्ञोपि सो विहारो, तस्मा सीमबद्धसुखत्थं गामन्तरभावे निरन्तरा अधिट्ठानत्थं पविसन्तिया, निक्खमन्तियापि गामन्तरापत्ति होतीति अपरे’’ति वुत्तं. चतुगामसाधारणत्ताति एत्थ एवंविधे विहारे सीमं बन्धन्तेहि चत्तारोपि ते गामा सोधेतब्बाति वेदितब्बा. संविदहित्वा भिक्खुनिया वा मातुगामेन वा थेय्यसत्थेन वा सद्धिं तं विहारं ओक्कमन्तिया चतस्सो आपत्तियो एकतोव होन्ति. ‘‘गामन्तरे गामन्तरे आपत्ति पाचित्तियस्सा’’ति वुत्ताति एके.
दुतियपादुद्धारे सङ्घादिसेसोति एत्थ सचे दुतियो पादुद्धारो कप्पियभूमियं होति, न सङ्घादिसेसो, अकप्पियभूमियं एव सङ्घादिसेसो. ‘‘उभयतीरेसु विचरन्ति, वट्टतीति दस्सनूपचारस्सेत्थ सम्भवा’’ति लिखितं, तं युत्तं. सवनूपचारो हेत्थ नदीपारे, गामन्तरे वा अप्पमाणन्ति. अन्धकट्ठकथायं पन ‘‘परतीरतो नदिं ओतरित्वा दस्सनूपचारतो दारूनि, पण्णानिवा मग्गित्वा आनेति, अनापत्ति. तिचीवरानि परतीरे ओतापेति, अनापत्ती’’ति वुत्तं. ‘‘ओरिमतीरमेव आगच्छति, आपत्ती’’ति अतिक्कमितुकामताय पविट्ठत्ता वुत्तं. ‘‘न्हायनादिकिच्चेन पविट्ठानं कत्थेवालयसम्भवा वट्टती’’ति वुत्तं. गामन्तरे पमाणन्ति अट्ठकथायं परतीरतो नदिं ओतरित्वा दस्सनूपचारतो दारूनि पण्णानि सकगामतो थोकम्पि तरणवारेन न वट्टति किर निक्खमित्वा पविसितुं.
अगामके अरञ्ञेति अगामलक्खणे अरञ्ञेति अत्थो. इमिना आपत्तिखेत्तं दस्सितं. यस्मा इदं आपत्तिखेत्तं, तस्मा या भिक्खुनुपस्सयतो गामस्स इन्दखीलं अतिक्कमति, सा असन्ते गामे गणम्हा ओहीयनापत्तिं आपज्जति. दस्सनसवनूपचाराभावेपि पगेव गामे इन्दखीलातिक्कमनक्खणेयेव आपज्जति. सचे तत्थ एका भिक्खुनी अत्थि, तस्सा दस्सनसवनूपचारातिक्कमनक्खणे आपज्जति, अरञ्ञमग्गगमनकाले एवायं विधीति न गहेतब्बं. गामतो पन निक्खमन्ती इतो पट्ठाय आपज्जतीति दस्सनत्थं ‘‘अगामकं अरञ्ञ’’न्ति वुत्तं. वुत्तञ्हेतं ‘‘आराधिका च होन्ति सङ्गाहिका लज्जिनियो, ता कोपेत्वा अञ्ञत्थ न गन्तब्बं. गच्छति चे, गामन्तरनदीपाररत्तिविप्पवासगणम्हा ओहीयनापत्तीहि न मुच्चती’’तिआदि. तत्थ ‘‘गणम्हा ओहीयनापत्ति सकिंयेवापज्जति. इतरा गामे गामे पारे पारे अरुणे अरुणे चाति वेदितब्ब’’न्ति वुत्तं. तत्थ ‘‘वुत्तञ्हेत’’न्तिआदीनि असाधकानि यथासम्भवं गहेतब्बत्ता. ‘‘महाबोधियङ्गणन्तिआदि एवं गामस्स आसन्नट्ठानेपि इमं आपत्तिं आपज्जतीति दस्सनत्थं वुत्त’’न्ति लिखितं.
ततियसङ्घादिसेससिक्खापदवण्णना निट्ठिता.