समथभेदवण्णना

अधिकरणपरियायवारादिवण्णना

२९३-४. लोभकारणा विवादनतो ‘‘लोभो पुब्बङ्गमो’’ति वुत्तं. एवं सेसेसु. ठानानीतिआदीनि कारणवेवचनानि. कारणञ्हि तिट्ठन्ति एत्थाति ठानं, वसन्ति एत्थाति वत्थु, भवन्ति एत्थाति भूमीति वुच्चति. के तिट्ठन्ति वसन्ति भवन्ति चाति? विवादाधिकरणादयो. कुसलाकुसलाब्याकतचित्तो हुत्वा विवदनतो ‘‘नव हेतू’’ति वुत्तं. कोधनो होति उपनाहीतिआदीनि द्वादस मूलानि. अक्कोसन्तेन हि चतूसु विपत्तीसु एकेन अनुवदनतो ‘‘चतस्सो विपत्तियो ठानानी’’ति वुत्तं. चुद्दस मूलानीति विवादाधिकरणे वुत्ता द्वादस, कायो, वाचा च.

२९५-६. सत्त आपत्तिक्खन्धा ठानानीति एत्थ ‘‘आपत्तिं आपज्जित्वा पटिच्छादेन्तस्स या आपत्ति होति, तस्सा आपत्तिया पुब्बे आपन्ना आपत्ति ठानं होती’’ति वुत्तं. ‘‘नत्थि आपत्ताधिकरणं कुसलन्ति वचनतो नत्थि आपत्ताधिकरणस्स कुसलहेतु, कुसलचित्तं पन अङ्गं होती’’ति लिखितं. चत्तारि कम्मानि ठानानीति एत्थ ‘‘एवं कत्तब्बन्ति ठितपाळि कम्मं नाम. ‘यथाठितपाळिवसेन करोन्तानं किरिया किच्चाधिकरणं नामा’’’ति वुत्तं, ‘‘पाळिअनुसारेन पटिकातब्बलक्खणं वा कम्मं. तथेव करणं किच्चाधिकरण’’न्ति च. ञत्तिञत्तिदुतियञत्तिचतुत्थकम्मानि ञत्तितो जायन्ति, अपलोकनकम्मं अपलोकनतो, ‘‘किच्चाधिकरणं एकेन समथेन सम्मति सम्पज्जतीति अत्थो’’ति लिखितं. सियुन्ति होन्ति. कथञ्च सियाति कथं होति. विवादाधिकरणस्स द्वेति ते द्वे ठपेत्वा अञ्ञेहि न सम्मति.

२९७. साधारणाति तं समेतब्बा.

२९८. तब्भागियाति तंकोट्ठासा.

२९९. एकाधिकरणं सब्बे समथा समग्गा हुत्वा समेतुं भब्बाति पुच्छन्तो ‘‘समथा समथस्स साधारणा’’ति आह. समथा समथस्सा सिया साधारणा सिया असाधारणा.

३००. समथा समथस्स तब्भागियवारेपि एसेव नयो.

३०१. इमे समथा समथा, न सम्मुखाविनयोति अत्थो.

३०२. ‘‘समथा विनयो’’तिपि वुच्चति, तस्मा विनयो सम्मुखाविनयोति विनयवारो उद्धटो सिया. न सम्मुखाविनयोति सम्मुखाविनयं ठपेत्वा सतिविनयादयो सेससमथा.

३०३. सङ्घस्स सम्मुखा पटिञ्ञाते तं पटिजाननं सङ्घस्स सम्मुखता नाम होतीति ‘‘तस्स पटिजाननचित्तं सन्धाय ‘सम्मुखाविनयो कुसलो’तिआदि वुत्त’’न्ति वदन्ति. नत्थि सम्मुखाविनयो अकुसलोति ‘‘धम्मविनयपुग्गलसम्मुखताहि तिवङ्गिको सम्मुखाविनयो एतेहि विना नत्थि. तत्थ कुसलचित्तेहि करणकाले कुसलो, अरहन्तानं करणकाले अब्याकतो, एतेसं अकुसलपटिपक्खत्ता अकुसलस्स सम्भवो नत्थि, तस्मा ‘नत्थि सम्मुखाविनयो अकुसलो’ति वुत्त’’न्ति लिखितं. ‘‘येभुय्यसिका अधम्मवादीहि वूपसमनकाले सलाकग्गाहापके धम्मवादिम्हि कुसला, धम्मवादीनम्पि अधम्मवादिम्हि सलाकग्गाहापके जाते अकुसला, सब्बत्थ अरहतो वसेनेव अब्याकतता, अनरहतो सञ्चिच्च सतिविनयदाने सतिविनयो अकुसलो, अमूळ्हविनयो अनुम्मत्तकस्स दाने, पटिञ्ञातकरणं मूळ्हस्स अजाननतो पटिञ्ञायकरणे, तस्सपापियसिका सुद्धस्स करणे, तिणवत्थारकं महाकलहे, सञ्चिच्च करणे च अकुसल’’न्ति लिखितं.

यत्थवारपुच्छावारवण्णना

३०४. लब्भतीति पुच्छा.

समथवारविस्सज्जनावारवण्णना

३०५. यस्मिं समये सम्मुखाविनयेन चातिआदि तस्सा विस्सज्जनं. यस्मिं समये सम्मुखाविनयेन च येभुय्यसिकाय च अधिकरणं वूपसम्मति, तस्मिं समये यत्थ येभुय्यसिका लब्भति, तत्थ सम्मुखाविनयो लब्भतीति एवं सब्बत्थ सम्बन्धो. यत्थ पटिञ्ञातकरणं लब्भति, तत्थ सम्मुखाविनयो लब्भतीति एत्थ एकं वा द्वे वा बहू वा आपत्तियो आपन्नो भिक्खु ‘‘इमं नाम आपत्तिं आपन्नोसी’’ति पुच्छितो ‘‘आमा’’ति आपत्तिं पटिजानाति, द्वेपि लब्भन्ति. तत्थ सङ्घसम्मुखता धम्मविनयपुग्गलसम्मुखताति एवं वुत्तसम्मुखाविनये सङ्घस्स पुरतो पटिञ्ञातं कतं चे, सङ्घसम्मुखता. तत्थेव देसितं चे, धम्मविनयसम्मुखतायोपि लद्धा होन्ति. अविवदन्ता अञ्ञमञ्ञं पटिजानन्ति चे, पुग्गलसम्मुखता. तस्सेव सन्तिके देसितं चे, धम्मविनयसम्मुखतायोपि लद्धा होन्ति. एकस्सेव वा एकस्स सन्तिके आपत्तिदेसनकाले ‘‘पस्ससि, पस्सामी’’ति वुत्ते तत्थ धम्मविनयपुग्गलसम्मुखतासञ्ञितो सम्मुखाविनयो च पटिञ्ञातकरणञ्च लद्धं होति.

संसट्ठवारादिवण्णना

३०६. अधिकरणानं वूपसमोव समथो नाम, सो अधिकरणं विना नत्थि, तस्मा न च लब्भा विनिभुज्जित्वा नानाकरणं कातुं.

३०९-३१०. समथा समथेहि सम्मन्तीति एत्थ सम्मन्तीति सम्पज्जन्ति. अधिकरणा वा पन सम्मन्ति वूपसम्मन्तीति अत्थो, तस्मा ‘‘येभुय्यसिका सम्मुखाविनयेन सम्मती’’ति इमाय सम्मुखाविनयेन सद्धिं सम्पज्जति, न सतिविनयादीहि तेसं तस्सा अनुपकारत्ताति अत्थो. समथा अधिकरणेहि सम्मन्तीति एत्थ समथा अभावं गच्छन्तीति अत्थो.

३११. ‘‘सम्मुखाविनयो विवादाधिकरणेन न सम्मती’’ति पाठो. येभुय्यसिकाय समानभावतो च अवसाने ‘‘सम्मुखाविनयो न केनचि सम्मती’’ति (परि. ३१३) वुत्तत्ता च सम्मुखाविनयो सयं समथेन वा अधिकरणेन वा समेतब्बो न होतीति कत्वा वुत्तो. सतिविनयो किच्चाधिकरणेन सम्मति. अमूळ्हविनयतस्सपापियसिकतिणवत्थारकापि किच्चाधिकरणेन सम्मन्ति.

३१३. विवादाधिकरणं किच्चाधिकरणेन सम्मतीति ‘‘सुणातु मे, भन्ते…पे… पठमं सलाकं निक्खिपामी’’ति एवं विवादाधिकरणं किच्चाधिकरणेन सम्मति. अनुवादाधिकरणआपत्ताधिकरणापि किच्चाधिकरणेन सम्मन्ति. ‘‘‘अकतं कम्मं दुक्कटं कम्म’न्ति एवं किच्चाधिकरणम्पि किच्चाधिकरणेन सम्मतीति एवं पाठो वेदितब्बो’’ति लिखितं. अञ्ञतरस्मिं पन गण्ठिपदे ‘‘‘समथा अधिकरणेहि सम्मन्ती’ति एत्थ यस्मा सब्बे समथा किच्चाधिकरणेन सम्मन्ति, तस्मा ‘समथा किच्चाधिकरणेन सम्मन्ती’ति पाठो गहेतब्बो’’ति वुत्तं.

३१४. विवादाधिकरणं कतमं अधिकरणं समुट्ठापेतीति ‘‘नायं धम्मो’’ति वुत्तमत्तेन किञ्चि अधिकरणं न समुट्ठापेति.

३१८-९. ‘‘कतमाधिकरणपरियापन्न’’न्ति पाठो. विवादाधिकरणं विवादाधिकरणं भजतीति पठमुप्पन्नविवादं पच्छा उप्पन्नो भजति. विवादाधिकरणं द्वे समथे भजतीति ‘‘इमं वूपसमेतुं समत्था तुम्हे’’ति वदन्तं विय भजति ‘‘मयं तं वूपसमेस्सामा’’ति वदन्तेहि विय द्वीहि समथेहि सङ्गहितं.

समथभेदवण्णना निट्ठिता.