पञ्चवग्गो

कम्मवग्गवण्णना

४८३. ‘‘उम्मत्तकसम्मुतिं उम्मत्तके याचित्वा गते असम्मुखापि दातुं वट्टती’’ति वुत्तं. तत्थ निसिन्नेपि न कुप्पति नियमाभावा. असम्मुखा कते दोसाभावं दस्सेतुं ‘‘असम्मुखाकतं सुकतं होती’’ति वुत्तं. दूतेन उपसम्पदा पनेत्थ सम्मुखा कातुं न सक्का. कम्मवाचानानत्तसभावा पत्तनिक्कुज्जनादयो हत्थपासतो अपनेत्वा कातब्बा, तेन वुत्तं ‘‘असम्मुखा कतं सुकतं होती’’ति. ‘‘पुच्छित्वा चोदेत्वा सारेत्वा कातब्बं अपुच्छित्वा अचोदेत्वा असारेत्वा करोती’’ति अयं वचनत्थो. ठपेत्वा कत्तिकमासन्ति सो पवारणामासो, द्वे च पुण्णमासियोति पठमदुतियवस्सूपगतानं पवारणा पुण्णमासा द्वे.

४८५. पदं वा छड्डेतीति अत्थो. क-वग्गादीसु पञ्चसु. गरुकन्ति दीघं, संयोगपरञ्च. ‘‘बुद्धरक्खितत्थेरस्स यस्स नक्खमती’’ति एत्थ त-कारक-कारा संयोगपरा. दीघे वत्तब्बे रस्सन्ति ‘‘सो तुण्ही अस्सा’’ति वत्तब्बे सो तुण्हि अस्साति वचनं.

४८६. सेसट्ठकथासु वुत्तवचनं कुरुन्दियं पाकटं कत्वा ‘‘निसीदितुं न सक्कोन्ती’’ति वुत्तं.

४८७-८. परिसुद्धसीला चत्तारो भिक्खूति पाराजिकं अनापन्ना. न तेसं छन्दो वा पारिसुद्धि वा एतीति तीसु, द्वीसु वा निसिन्नेसु एकस्स, द्विन्नं वा छन्दपारिसुद्धि आहटापि अनाहटाव.

अपलोकनकम्मकथावण्णना

४९५-६. कायसम्भोगसामग्गिदानसहसेय्यपटिग्गहणादि इमस्स अपलोकनकम्मस्स ठानं होतीति एवम्पि अपलोकनकम्मं पवत्ततीति अत्थो. कम्मञ्ञेव लक्खणन्ति कम्मलक्खणं. ओसारणनिस्सारणभण्डुकम्मादयो विय कम्मञ्च हुत्वा अञ्ञञ्च नामं न लभति, कम्ममेव हुत्वा उपलक्खीयतीति कम्मलक्खणं उपनिस्सयो विय. हेतुपच्चयादिलक्खणविमुत्तो हि सब्बो पच्चयविसेसो तत्थ सङ्गय्हति, एवम्पि ‘‘कम्मलक्खणमेवा’’ति वुत्तं. कम्मलक्खणं दस्सेतुं ‘‘अच्छिन्नचीवरजिण्णचीवरनट्ठचीवरान’’न्तिआदि वुत्तं. ‘‘ततो अतिरेकं देन्तेन अपलोकेत्वा दातब्ब’’न्ति वुत्तं अपलोकनं कम्मलक्खणमेव. एवं सब्बत्थ लक्खणं वेदितब्बं. इणपलिबोधम्पीति सचे तादिसं भिक्खुं इणायिका पलिबुज्झन्ति. तत्रुप्पादतो दातुं वट्टति. अन्तरसन्निपातोति उपोसथप्पवारणादिमहासन्निपाते ठपेत्वा अन्तरा मङ्गलुच्चारणादि. उपनिक्खेपतोति चेतियस्स आपदत्थाय निक्खित्ततो. ‘‘अञ्ञा कतिका कातब्बा’’ति ये रुक्खे उद्दिस्स पुब्बे कतिका कता, तेहि इमेसं अञ्ञत्ताति वुत्तं. ‘‘सचे तत्थ मूले’’ति पुब्बे ‘‘इतो पट्ठाय भाजेत्वा खादन्तू’’ति वचनेन पुग्गलिकपरिभोगो पटिक्खित्तो होति. अनुविचरित्वाति पच्छतो पच्छतो गन्त्वा. तेसं सन्तिका पच्चयं पच्चासीसन्तेनाति अत्थो. मूलभागन्ति दसमभागं कत्वा. पुब्बकाले दसमभागं कत्वा अदंसु, तस्मा ‘‘मूलभागो’’ति वुत्तं. अकतावासं वा कत्वाति उप्पन्नआयेन. जग्गितकालेयेव न वारेतब्बाति जग्गिता हुत्वा पुप्फफलभरितकालेति अत्थो. जग्गनकालेति जग्गितुं आरद्धकाले. ञत्तिकम्मट्ठानभेदे पनाति ञत्तिकम्मस्स ठानभेदे.

इदं पनेत्थ पकिण्णकं – अत्थि सङ्घकम्मं सङ्घो एव करोति, न गणो, न पुग्गलो, तं अपलोकनकम्मस्स कम्मलक्खणेकदेसं ठपेत्वा इतरं चतुब्बिधम्पि कम्मं वेदितब्बं. अत्थि सङ्घकम्मं सङ्घो च करोति, गणो च करोति, पुग्गलो च करोति, तं पुब्बे ठपितं. वुत्तञ्हेतं ‘‘यस्मिं विहारे द्वे तयो जना वसन्ति, तेहि निसीदित्वा कतम्पि सङ्घेन कतसदिसमेव. यस्मिं पन विहारे एको भिक्खु होति, तेन भिक्खुना’’तिआदि (परि. अट्ठ. ४९५-४९६). अत्थि गणकम्मं सङ्घो च करोति, गणो च करोति, पुग्गलो च करोति, तं यो पारिसुद्धिउपोसथो अञ्ञेसं सन्तिके करीयति, तस्स वसेन वेदितब्बं. अत्थि गणकम्मं गणोव करोति, न सङ्घो, न पुग्गलो, तं यो पारिसुद्धिउपोसथो अञ्ञमञ्ञं आरोचनवसेन करीयति, तस्स वसेन वेदितब्बं. अत्थि पुग्गलकम्मं पुग्गलोव करोति, न सङ्घो, न गणो, तं अधिट्ठानुपोसथवसेन वेदितब्बं. अत्थि गणकम्मं एकच्चोव गणो करोति, एकच्चो न करोति, तत्थ अञत्तिकं द्वेयेव करोन्ति, न तयो. सञत्तिकं तयोव करोन्ति, न ततो ऊना वा अधिका वाति.

अपञ्ञत्तेपञ्ञत्तवग्गवण्णना

५००. ककुसन्धकोणागमनकस्सपा एव हि सत्त आपत्तिक्खन्धे पञ्ञपेसुं. विपस्सीआदयो पन ओवादपातिमोक्खं उद्दिसिंसु, न सिक्खापदं पञ्ञपेसुं.

निगमनकथावण्णना

उभतोविभङ्गखन्धकपरिवारेहि विभत्तं देसनं अत्थि तस्स विनयपिटकस्स, नामेन समन्तपासादिका नाम संवण्णना ‘‘समन्तपासादिका नामा’’ति वुत्तवचनसंवण्णना समत्ताति आह. तत्थ पधानघरे. इद्धा अत्थविनिच्छयादीहि.

सम्मा उदितो समुदितो, ते गुणे अकिच्छेन अधिगतो अधिकप्पमाणगुणेहि वा समुदितो, तेन समुदितेन ‘‘गतानं धम्मानं गतियो समन्नेसती’’ति वुत्ताय सतिया उप्पादिता सद्धादयो परमविसुद्धा नाम समन्नारक्खत्ता. इति सतिपि सद्धादीहि वुत्ता होति. एवं सन्ते एत्थ वुत्ते चतुब्बिधे सीले पातिमोक्खसंवरसीलं सद्धा मण्डेति. सद्धासाधनञ्हि तं. इन्द्रियसंवराजीवपारिसुद्धिपच्चयपरिभोगसीलानि पटिमण्डेन्ति सतिवीरियपञ्ञायोति यथायोगं वेदितब्बं. अपिच सद्धा च बुद्धिरहिता अविसुद्धा होति बुद्धिया पसादहेतुत्ता. बुद्धियो पन तस्सानुभावेन परमविसुद्धा नाम होन्ति. पञ्ञा सद्धारहिता केराटिकपक्खं भजति, सद्धायुत्ता एव विसुद्धा होति. वीरियञ्च समाधिरहितं उद्धच्चाय संवत्तति, न समाधियुत्तन्ति वीरियस्स सुद्धवचनतो समाधिपि वुत्तो होति, एवं परमविसुद्धा सद्धादयोपि पातिमोक्खं पटिमण्डेन्तीति ञातब्बं. कथं? पटिपत्तिदेसके सत्थरि च पटिपत्तियञ्च पटिपत्तिफले च सद्धाय विना सीलसमादानं, समादिन्नविसोधनञ्च कातुं न सक्काति सद्धा पातिमोक्खं पटिमण्डेति. तत्थ ‘‘इतिपि सो भगवा’’तिआदिना (दी. नि. १.२५५; म. नि. १.७४; सं. नि. १.२४९) सत्थरि च पूजेतुं सक्कोति. पटिपत्तियं सीलविपत्तिसम्पत्तिमूलके सन्दिट्ठिकसम्परायिकफले च सद्धापवत्ति वित्थारतो ञातब्बा, सीलविपत्तिसम्पत्तिनिमित्तं आदीनवमानिसंसञ्च आदीनवपरिच्चागे, आनिसंससम्पादने च उपायं दिस्वा तथा पवत्तमाना पञ्ञा पातिमोक्खसंवरं पटिमण्डेति. ‘‘अतिसीत’’न्तिआदिना अप्पवत्तनारहं कोसज्जं ‘‘यो च सीतञ्च उण्हञ्चा’’ति वुत्तानुसारेन पजहित्वा अनुप्पन्नुप्पन्नानं असंवरसंवरानं अनुप्पादनपजहनउप्पादनवड्ढनवसेन पवत्तमानवीरियं पातिमोक्खं पटिमण्डेति, इमिना नयेन इन्द्रियसंवरादीसुपि योजेतब्बं. चतुन्नम्पि सङ्गहवत्थूनं अनुकूलसमुदाचारो इध आचारोति वेदितब्बो. अज्जव-वचनेन लाभसक्कारहेतु कायदुच्चरितादिकुटिलकरमायासाठेय्यपटिपक्खअज्जवधम्मसमायोगदीपनेन अलोभज्झासयता दीपिता. मद्दव-वचनेन कक्खळभावकरपटिघादिपटिपक्खभूतमेत्तादिमद्दवधम्मसमायोगदीपनेन हितज्झासयादीनि दीपितानि होन्ति. आदि-सद्देन ‘‘खन्ति च सोरच्चञ्च साखल्यञ्च पटिसन्थारो चा’’तिआदिना (ध. स. दुकमातिका १२५-१२६) वुत्तधम्मेहि समायोगो दीपितो होति. इध वुत्ता अज्जवमद्दवादयो गुणा सीलसम्पत्तिया हेतू च होन्ति सीलसम्पत्तिफलञ्च तंसम्पादनतो. सकसमयोति चतुपरिसा. एतेन सभागदुक्खभावाभावो सूचितो. अथ वा सकसमयोति सोगतं पिटकत्तयं सकसमयो एव गहनं दुद्दीपनत्ता, सकसमयस्स सन्निट्ठानं सकसमयगहनं –

‘‘सच्चं सत्तो पटिसन्धि, पच्चयाकारमेव च;

दुद्दसा चतुरो धम्मा, देसेतुञ्च सुदुक्करा’’ति. (विभ. अट्ठ. २२५) –

वुत्तत्ता यथा सकसमयस्स गहनपदेन योजना वुत्ता, तथा परसमयस्सपि. पञ्ञावेय्यत्तियेनाति अनेन तिखिणेन ञाणेन कतसिलानिसितसत्थसदिससभावपञ्ञा वुत्ता. तिपिटकसङ्खाताय परियत्तिया पभेदो तिपिटकपरियत्तिप्पभेदो. तस्मिं पभेदे. तन्ति च तन्तिअत्थो च सासनं नाम. इध ‘‘तन्ति एवा’’ति वदन्ति. यस्मिं अयं संवण्णना निट्ठापिता, तस्मिं काले पटिवेधञाणाभावतो सुतमयं सन्धाय ‘‘अप्पटिहतञाणप्पभावेना’’ति वुत्तं. करणसम्पत्तिया जनितत्ता सुखविनिग्गतं. सुखविनिग्गतत्ता मधुरोदातवचनलावण्णयुत्तेनापि योजेतब्बं, ईदिसं वचनं सोतसुखञ्च सन्निवेससम्पत्तिसुखञ्च होति. ‘‘वेय्याकरणेना’’ति अवत्वा ‘‘महावेय्याकरणेना’’ति वुत्तत्ता सिक्खानिरुत्तिछन्दोविचित्यादिपटिमण्डितपाणिनियन्यासाधारणधारणसभावो सूचितो भवति. युत्तवादिनातिआदीसु युत्तमुत्तवादिना ठानुप्पत्तियपञ्ञाय समन्नागतेनाति अत्थो. ओजाभेदेपि आयुसत्तिकरणतादिसामत्थयोगानं महाकविना रचितगन्थस्स महन्तत्ता वा ‘‘तिपिटकपरियत्तिप्पभेदे’’तिआदीहि सासने, हेतुविसये, सद्दे चाति इमेसु तीसु ठानेसु पाटवभावं दीपेन्तो वेनयिकबुद्धिसम्पत्तिसब्भावमस्स सूचेति. येसं पुग्गलानं पभिन्ना पटिसम्भिदादि, ते पभिन्नपटिसम्भिदादयो धम्मा. तेहि परिवारितो उक्खित्तसन्ततिउपच्छेदमकत्वा अत्तनो सन्ताने उप्पादनवड्ढनवसेन वारितो सो पभिन्नपटिसम्भिदापरिवारो. तस्मिं पभिन्नपटिसम्भिदापरिवारे उत्तरिमनुस्सधम्मेति अत्थो. छळभिञ्ञचतुपटिसम्भिदादिप्पभेदगुणपटिमण्डिते पन छळभिञ्ञा उत्तरिमनुस्सधम्मा एव. चतूसु पटिसम्भिदासु अत्थपटिसम्भिदाय एकदेसोव. तदुभयं सयं उत्तरिमनुस्सधम्मपरियापन्नं कथं उत्तरिमनुस्सधम्मं पटिमण्डेतीति चे? रुक्खं रुक्खस्स अवयवभूतपुप्फादयो विय सयञ्च येसं उत्तरिमनुस्सधम्मानं अवयवत्ताति. कामावचरधम्मपरियापन्नपटिसम्भिदाञाणं उत्तरिमनुस्सधम्मानं अनवयवभूतं उत्तरिमनुस्सधम्मं पटिमण्डेति, पुरिसस्स अनवयवभूतो अलङ्कारो विय पुरिसं. अथ वा कामावचरपअसम्भिदापरिवारो छळभिञ्ञापटिसम्भिदादिप्पभेदगुणे पटिमण्डेति. लोकुत्तरपटिसम्भिदं सन्धाय पुन पटिसम्भिदावचनञ्च. सासने उप्पज्जित्वा सासनस्स अलङ्कारभूतेन, यस्मिं वंसे उप्पन्नो, तस्सेव वा अलङ्कारभूतेन. सङ्खेपवित्थारेसु इतरीतरकरणं, अप्पसन्नपसन्नानं पसादुप्पादनाभिवुड्ढिकरणं, वुत्तानं गम्भीरानं गम्भीरुत्तानभावकरणन्ति एवं छब्बिधाचरियगुणयोगतो विपुलबुद्धि नाम. ये धम्मचिन्तनं अतिधावन्ता केचि उच्छेदादिनानप्पकारं अन्तं वा गण्हन्ति, ‘‘सब्बं ञेय्यं पञ्ञत्ति एवा’’ति वा ‘‘परमत्थो एवा’’ति वा गण्हन्ति, तेसं बुद्धि मिच्छादिट्ठिपच्चयत्ता समला नाम होति, इमस्स पन बुद्धि धम्मचिन्तातिधावनरहितत्ता विसुद्धा नाम होति. तेन वुत्तं ‘‘विपुलविसुद्धबुद्धिना’’ति. गरूहि ‘‘पियो गरु भावनीयो’’तिआदिना (अ. नि. ७.३७; नेत्ति. ११३) वुत्तगुणेहि युत्तगरूहि. गुणेहि थिरभावं गतत्ता थेरेन.

सीलेन सीलस्स वा विसुद्धिया सीलविसुद्धिया. अविज्जण्डकोसं पदालेत्वा पठमं अभिनिब्बत्तत्ता लोकजेट्ठस्स. लोकस्स वा गम्भीरे महन्ते सीलादिक्खन्धे एसि गवेसीति महेसीति.

एत्तावता समधिकसत्तवीसतिसहस्सपरिमाणाय समन्तपासादिकसञ्ञिताय विनयट्ठकथाय सब्बपदेसु विनिच्छयजातं सङ्खिपित्वा गण्ठिट्ठानविकासना कता होति, तथापि यं एत्थ लिखितं, तं सुट्ठु विचारेत्वा पाळिञ्च अट्ठकथञ्च सल्लक्खेत्वा ये आचरिया बुद्धस्स भगवतो महानुभावं, विनयपिटकस्स च विचित्रनयगम्भीरत्थतं सल्लक्खेत्वा पोराणानं कथामग्गं अविनासेत्वा अत्तनो मतिं पहाय केवलं सद्धम्मट्ठितिया, परानुग्गहकामताय च विनयपिटकं पकासेन्ता ठिता, तेसं पादमूले वन्दित्वा खन्तिसोरच्चादिगुणसमन्नागतेन हुत्वा वत्तसम्पत्तिया तेसं चित्तं आराधेत्वा पवेणिया आगतं विनिच्छयं कथापेत्वा उपधारेत्वा यं तेन संसन्दति, तं गहेतब्बं, इतरं छड्डेतब्बं. इतरथा तुण्हीभूतेन भवितब्बं. विनिच्छयसङ्करकरेन पन न भवितब्बमेव. कस्मा? सासनस्स नासहेतुत्ता. होति चेत्थ –

‘‘असम्बुधं बुद्धमहानुभावं,

धम्मस्स गम्भीरनयत्थतञ्च;

यो वण्णये तं विनयं अविञ्ञू,

सो दुद्दसो सासननासहेतु.

पाळिं तदत्थञ्च असम्बुधञ्हि,

नासेति यो अट्ठकथानयञ्च;

अनिच्छयं निच्छयतो परेहि,

गाहेति तेहेव पुरक्खतो सो.

अनुक्कमेनेव महाजनेन,

पुरक्खतो पण्डितमानिभिक्खु;

अपण्डितानं विमतिं अकत्वा,

आचरियलीळं पुरतो करोती’’ति.

समन्तपासादिकाय गण्ठिपदाधिप्पायप्पकासना समत्ता.

वजिरबुद्धिटीका निट्ठिता.