६. सेनासनक्खन्धकवण्णना
विहारानुजाननकथावण्णना
२९४. निलीयन्ति भिक्खू एत्थाति विहारादयो लेणानि नाम. आगत-वचनेन तस्सागतसङ्घोव सामी, न अनागतोति केचि, तं न युज्जति समानलाभकतिकाय सिद्धत्ता.
२९६-७. दीपिनङ्गुट्ठेनाति एत्थ ‘‘दीपिना अकप्पियचम्मं दस्सेती’’ति लिखितं. थम्भकवातपानं नाम तिरियं दारूनि अदत्वा उजुकं ठितेहेव दारूहि कत्तब्बं. भिसीनं अनुञ्ञातं वट्टतीति बिम्बोहने वट्टतीति अत्थो. तूलपूरितं भिसिं अपस्सयितुं न वट्टति उण्णादीनंयेव अनुञ्ञातत्ता. निसीदननिपज्जनं सन्धाय वुत्तं, तस्मा अपस्सयितुं वट्टतीति चे? अकप्पियन्ति न वट्टतीति केचि. यदि एवं अकप्पियमञ्चञ्च अपस्सयितुं न वट्टेय्य. यस्मा वट्टति, तस्मा दोसो नत्थि. अपिच गिलानस्स बिम्बोहनं निपज्जितुम्पि अनुञ्ञातं, तस्मा भिसिपि वट्टति अपस्सयितुं. आचरिया च अनुजानन्ति, वळञ्जेन्ति चाति एके. सिम्बलितूलसुत्तेन सिब्बितं चीवरं वट्टति. कस्मा? कप्पासस्स अनुलोमतो. ‘‘अक्कफलसुत्तमयम्पि अक्कवाकमयमेव पटिक्खित्त’’न्ति ते एव वदन्ति.
२९८. अनिबन्धनीयो अलग्गो. पटिबाहेत्वाति मट्ठं कत्वा. ‘‘सेतवण्णादीनं यथासङ्ख्यं इक्कासादयो बन्धनत्थं वुत्ता’’ति लिखितं.
३००. पकुट्टं समन्ततो आविद्धपमुखं.
३०३. सुधालेपोति सुधामत्तिकालेपो.
३०५. आसत्ति तण्हा. सन्तिं अदरं.
३०७. केतुन्ति कयेन गहेतुं.
३०८. चिताति इट्ठकायो कबळेन निद्धमनवसेन छिन्दित्वा कताति अत्थो.
३१०. छब्बग्गियानं भिक्खूनं अन्तेवासिकाति एत्थ वीसतिवस्सं अतिक्कमित्वा छब्बग्गिया उप्पन्ना. ‘‘आराधयिंसु मे भिक्खू चित्त’’न्ति (म. नि. १.२२५) वुत्तत्ता अञ्ञस्मिं काले सावत्थिगमने उप्पन्नं वत्थुं इध आपत्तिदस्सनत्थं आहरित्वा वुत्तन्ति युत्तं विय, विचारेत्वा गहेतब्बं. वुद्धन्ति वुद्धतरं.
३१३. सन्थरेति तिणसन्थरादयो.
सेनासनग्गाहकथावण्णना
३१८. ‘‘सेय्यग्गेनाति मञ्चट्ठानपरिच्छेदेन. विहारग्गेनाति ओवरकग्गेना’’ति लिखितं. थावराति नियता. पच्चयेनेव हि तन्ति तस्मिं सेनासने महाथेरा तस्स पच्चयस्स कारणा अञ्ञत्थ अगन्त्वा वसन्तायेव नं पटिजग्गिस्सन्तीति अत्थो. अघट्टनकम्मं दस्सेतुं ‘‘न तत्थ मनुस्सा’’तिआदिमाह. ‘‘वितक्कं छिन्दित्वा सुद्धचित्तेन गमनवत्तेनेव गन्तब्ब’’न्ति पाठो. मुद्दवेदिका नाम चेतियस्स हम्मियवेदिका. पटिक्कम्माति अपसक्कित्वा. समानलाभकतिका मूलावासे सति सिया, मूलावासविनासेन कतिकापि विनस्सति. समानलाभ-वचनं सति द्वीसु, बहूसु वा युज्जति, तेनेव एकस्मिं अवसिट्ठेति नो मति. तावकालिकं कालेन मूलच्छेदनवसेन वा अञ्ञेसं वा कम्मं अञ्ञस्स सिया नावायं सङ्गमोति आचरियो. पुग्गलवसेनेव कातब्बन्ति अपलोकनकाले सङ्घो वस्संवुत्थभिक्खूनं पाटेक्कं ‘‘एत्तकं वस्सावासिकं वत्थं देति, रुच्चति सङ्घस्सा’’ति पुग्गलमेव परामसित्वा दातब्बं, न सङ्घवसेन कातब्बं. न सङ्घो सङ्घस्स एत्तकं देतीति. ‘‘एकस्मिं आवासे सङ्घस्स कम्मं करोती’ति वचनतो सङ्घवसेन कातब्ब’’न्ति लिखितं. न हि तथा वुत्ते सङ्घस्स किञ्चि कम्मं कतं नाम होति. ‘‘सम्मतसेनासनग्गाहापकतो अञ्ञेन गाहितेपि गाहो रुहति अग्गहितुपज्झायस्स उपसम्पदा विया’’ति लिखितं. ‘‘कम्मवाचायपि सम्मुति वट्टती’’ति लिखितं.
अट्ठपि सोळसपि जनेति एत्थ किं विसुं विसुं, उदाहु एकतोति? एकतोपि वट्टति. न हि ते तथा सम्मता सङ्घेन कम्मकता नाम होन्ति, तेनेव सत्तसतिकक्खन्धके एकतो अट्ठ जना सम्मताति. तेसं सम्मुति कम्मवाचायपीति ञत्तिदुतियकम्मवाचायपि. अपलोकनकम्मस्स वत्थूहि सा एव कम्मवाचा लब्भमाना लब्भति, तस्सा च वत्थूहि अपलोकनकम्ममेव लब्भमानं लब्भति, न अञ्ञन्ति वेदितब्बं. इमं नयं मिच्छा गण्हन्तो ‘‘अपलोकनकम्मं ञत्तिदुतियकम्मं कातुं, ञत्तिदुतियकम्मञ्च अपलोकनकम्मं कातुं वट्टती’’ति गण्हाति, एवञ्च सति कम्मसङ्करदोसो आपज्जति. मग्गो पोक्खरणीति एत्थ मग्गो नाम मग्गे कतदीघसाला, पोक्खरणीति नहायितुं कतपोक्खरणी. एतानि हि असेनासनानीति एत्थ भत्तसाला न आगता, तस्मा तं सेनासनन्ति चे? सापि एत्थेव पविट्ठा वासत्थाय अकतत्ता. भोजनसाला पन उभयत्थ नागता. किञ्चापि नागता, उपरि ‘‘भोजनसाला पन सेनासनमेवा’’ति (चूळव. अट्ठ. ३१८) वुत्तत्ता सेनासनं. ‘‘कप्पियकुटि च एत्थ कातब्बा’’ति वदन्ति, तं नेति एके. रुक्खमूलवेळुगुम्बा छन्ना कवाटबद्धाव सेनासनं. ‘‘अलाभकेसु आवासेसूति अलाभकेसु सेनासनेसू’’ति लिखितं, तं युत्तं. न हि पाटेक्कं सेनासनं होति. तं सञ्ञापेत्वाति एत्थ पञ्ञत्तिं अगच्छन्ते बलक्कारेनपि वट्टति. अयम्पीति पच्चयोपि.
उपनिबन्धित्वाति तस्स समीपे रुक्खमूलादीसु वसित्वा तत्थ वत्तं कत्वाति अधिप्पायो. परियत्तिपटिपत्तिपटिवेधवसेन तिविधम्पि. ‘‘दसकथावत्थुकं दसअसुभं दसअनुस्सति’’न्ति पाठो. ‘‘पठमभागं मुञ्चित्वाति इदं चे पठमगाहितवत्थुतो महग्घं होती’’ति लिखितं. छिन्नवस्सानं वस्सावासिकं नाम पुब्बे गहितवस्सावासिकानं पच्छा छिन्नवस्सानं. भतिनिविट्ठन्ति भतिं कत्वा विय निविट्ठं परियिट्ठं. ‘‘सङ्घिकं पन…पे… विब्भन्तोपि लभतेवा’’ति इदं तत्रुप्पादं सन्धाय वुत्तं. इमिना अपलोकनमेव पमाणं, न गाहापनन्ति केचि. विनयधरा पन ‘‘अम्हाकं विहारे वस्सं उपगतानं एकेकस्स तिचीवरं सङ्घो दस्सती’तिआदिना अपलोकितेपि अभाजितं विब्भन्तको न लभति. ‘अपलोकनकम्मं कत्वा गाहित’न्ति वुत्तत्ता, ‘अभाजिते विब्भमती’ति एवं पुब्बे वुत्तत्ता चा’’ति वदन्ति. ‘‘पच्चयवसेनाति गहपतिकं वा अञ्ञं वा वस्सावासिकं पच्चयवसेन गाहित’’न्ति लिखितं. ‘‘एकमेव वत्थं दातब्बन्ति तत्थ निसिन्नानं एकमेकं वत्थं पापुणाती’’ति लिखितं. दुतियो थेरासनेति अनुभागो. पठमभागो अञ्ञथा थेरेन गहितोति जानितब्बं.
उपनन्दवत्थुकथावण्णना
३२०. तिवस्सन्तरेनाति तिण्णं वस्सानं अन्तो ठितेन. हत्थिम्हि नखो अस्साति हत्थिनखो. पासादस्स नखो नाम हेट्ठिमपरिच्छेदो. गिहिविकटनीहारेनाति गिहीहि कतनीहारेनेव. ‘‘तेहि अत्थरित्वा दिन्नानेव निसीदितुं लब्भन्ति, न भिक्खुना सयं अत्थरित्वा विस्सज्जितब्बं सङ्घेन अत्थरापेत्वा वा’’ति लिखितं.
अविस्सज्जियवत्थुकथावण्णना
३२१. ‘‘न विस्सज्जेतब्बं सङ्घेन वा गणेन वा पुग्गलेन वा’’ति वचनं ‘‘यं अगरुभण्डं विस्सज्जियं वेभङ्गियं सङ्घिकं, तं गणो चे तस्मिं आवासे वसति पुग्गलोपि वा, गणेन वा पुग्गलेन वा विस्सज्जितं सङ्घेन विस्सज्जितसदिसमेव होती’’ति अट्ठकथायं वुत्तवचनं साधेति, अञ्ञथा एत्थ गणपुग्गलग्गहणं निरत्थकं. अरञ्जरो उदकचाटि, अलञ्जलो, बहुउदकगण्हनकोति अत्थो. ‘‘वट्टचाटि विय हुत्वा थोकं दीघमुखो मज्झे परिच्छेदं दस्सेत्वा कतो’’ति लिखितं. मंसदिब्बधम्मबुद्धसमन्तचक्खुवसेन पञ्च.
गरुभण्डेन च गरुभण्डन्ति संहारिमं सन्धाय वुत्तं. पत्तचीवरं निक्खिपितुन्ति अट्टकच्छन्नेन कते मञ्चे. वट्टलोहं नाम पीतवण्णं. पारिहारियं न वट्टतीति आगन्तुकस्स अदत्वा परिचारिकहत्थतो अत्तनो नामं लिखापेत्वा गहेत्वा यथासुखं परिहरितुं न वट्टति. ‘‘गिहिविकटनीहारेनेवाति याव अत्तनो कम्मनिब्बत्ति, ताव गहेत्वा देती’’ति लिखितं. सिखरं नाम येन परिब्भमन्ता छिन्दन्ति. पत्तबन्धको नाम पत्तस्स गण्ठिआदिकारको. ‘‘पटिमानं सुवण्णादिपत्तकारको’’तिपि वदन्ति. ‘‘अड्ढबाहूति कप्परतो पट्ठाय याव अंसकूट’’न्ति लिखितं. इतो पट्ठायाति इमं पाळिं आदिं कत्वा. दण्डमुग्गरो नाम येन रजितचीवरं पोथेन्ति. ‘पच्चत्थरणगतिक’न्ति वुत्तत्ता, ‘‘तम्पि गरुभण्डमेवाति वुत्तत्ता च अपि-सद्देन पावारादिपच्चत्थरणं सब्बं गरुभण्डमेवा’’ति वदन्ति. एतेनेव सुत्तेन अञ्ञथा अत्थं वत्वा ‘‘पावारादिपच्चत्थरणं न गरुभण्डं, भाजनीयमेव, सेनासनत्थाय दिन्नपच्चत्थरणमेव गरुभण्ड’’न्ति वदन्ति, उपपरिक्खितब्बं. गण्ठिकाति चीवरगण्ठिका. भञ्चको नाम सरको.
नवकम्मदानकथावण्णना
३२३-४. अग्गळबन्धसूचिद्वारकरणमत्तेनपि. ‘‘कपोतभण्डिका नाम वळभिया उपरि ठपेतब्बवलयं वा तिणच्छदनगेहस्स पिट्ठिवंसस्स हेट्ठा ठपेतब्बं वा उभयमस्स गता दारू’’ति लिखितं. कारन्तराति तदा पुन पविसट्ठं पुब्बपयोजितानानं वचनपातसेनासनवासो. न पन पतिसट्ठतोति दट्ठब्बं. सब्बत्थ विनट्ठवासो न च पटिसेधको होतीति दट्ठब्बो. द्वारवातपानादीनि अपहरित्वा दातुं असक्कुणेय्यतो ‘‘पटिदातब्बानियेवा’’ति वुत्तं. गोपानसिआदयो देन्तस्स विहारो पलुज्जतीति ‘‘मूलं वा दातब्ब’’न्तिआदि वुत्तन्ति एके. ‘‘नेवासिका पकतिया अनत्थताय भूमिया ठपेन्ति चे, तेसम्पि अनापत्तियेवा’’ति लिखितं. ‘‘द्वारवातपानादयो अपरिकम्मकतापि अपटिच्छादेत्वा न अपस्सयितब्बा’’ति लिखितं.
सङ्घभत्तादिअनुजाननकथावण्णना
उद्देसभत्तकथावण्णना
३२५. या भत्तुद्देसट्ठानभूताय भोजनसालाय पकतिठितिका. दिन्नं पनाति यथा सो दायको देति, तं दस्सेन्तो ‘‘सङ्घतो भन्ते’’तिआदिमाह. एकवळञ्जन्ति एकद्वारेन वळञ्जितब्बं. तिचीवरपरिवारन्ति एत्थ ‘‘उदकमत्तलाभी विय अञ्ञोपि उद्देसभत्तं अलभित्वा वत्थादिमनेकप्पकारं लभति चे, तस्सेव त’’न्ति लिखितं. ‘‘उद्देसपत्ते देथा’ति वत्वा गहेत्वा आगतभावेन सङ्घस्स परिच्चत्तं न होतियेव तस्सेव हत्थे गतत्ता, तस्मा तेहि वुत्तक्कमेन सब्बेहि भाजेत्वा भुञ्जितब्ब’’न्ति वुत्तं. पटिपाटिपत्तं वा ठितिकाय ठितपत्तं वा. ‘‘कूटट्ठितिका नाम अग्गहेतब्बानम्पि गाहितत्ता’’ति लिखितं, ‘‘पणीतभत्तट्ठितिकञ्च अजानित्वा मिस्सेत्वा गाहितेपि एवमेव पटिपज्जितब्ब’’न्ति च लिखितं. तञ्चे थेय्याय हरन्ति पत्तहारका, आणापकस्स गीवा होति. अतिक्कन्तम्पि ठितिकं ठपेत्वाति एत्थ ‘‘तंदिवसमेव चे भिक्खा लब्भति, अपरदिवसतो पट्ठाय न लब्भति किरा’’ति लिखितं. पच्छा ‘‘सब्बो सङ्घो परिभुञ्जतू’’ति अवुत्तेपि भाजेत्वा परिभुञ्जितब्बं. ‘‘एत्तके भिक्खू सङ्घतो उद्दिसित्वा देथा’ति अवत्वा ‘एत्तकानं भिक्खूनं भत्तं गण्हथा’ति दिन्नं सङ्घिकनिमन्तनं नामा’’ति लिखितं.
निमन्तनभत्तकथावण्णना
पटिपाटियाति यथालद्धपटिपाटिया. विच्छिन्दित्वाति भत्तं गण्हथाति पदं अवत्वा. आलोपसङ्खेपेनाति अयं नयो निमन्तनायमेव, उद्देसभत्ते पन एकस्स पहोनकप्पमाणे एव ठितिका तिट्ठति. ‘‘एकवारन्ति याव तस्मिं आवासे वसन्ति भिक्खू, सब्बेव लभन्ती’’ति लिखितं.
सलाकभत्तकथावण्णना
न हि बहिसीमाय सङ्घलाभोति एत्थ ‘‘उद्देसभत्तादीसु बहिसीमाय ठितस्सपि चे उपासका देन्ति, गहेतुं लभन्ति, अत्तनोपि पापेत्वा गहणं अनुञ्ञातं, तथा इध न वट्टती’’ति वुत्तं. न पापुणन्तीति उद्दिसित्वापि. वारगामन्ति दूरत्ता वारेन निग्गहेन गन्तब्बगामे. फातिकम्ममेवाति अतिरेकलाभा च भवन्ति. सम्मुखीभूतस्साति येभुय्येन चे भिक्खू बहिसीमं गता, सम्मुखीभूतस्स पापेतब्बं. सभागत्ता हि एकेन लद्धं सब्बेसं पहोति, तस्मिम्पि असति अत्तनो पापेत्वा दातब्बं. ‘‘लद्धा वा अलद्धा वा’’ति वचनसिलिट्ठवसेन वुत्तं. विहारे अपापितं पन…पे… न वट्टतीति सलाकभत्तं विहारे उद्दिसियति. तेन पन दिन्नसलाकेन. तस्साति गहेत्वा गतस्स. सलाका गहेतब्बाति युत्तं विय. सब्बपोत्थकेसु ‘‘गाहेतब्बा’’ति पाठो, तस्मा तेनाति सलाकग्गाहापकेनाति अत्थो. ‘‘चोरिकाय गहितत्ता न पापुणाती’’ति वचनतो ‘‘कुटिसोधनं वट्टती’’ति च दीपवासिनो वदन्ति किर. एकं महाथेरस्साति महाथेरो विहारतो येभुय्येन न गच्छति, इतरे कदाचि गच्छति, तस्मा सभागा चे, अत्तनो पापेत्वा पुन इतरेसं दिय्यति. विहारे थेरस्स पत्तसलाकभत्तन्ति महाथेरो एककोव विहारे ओहीनो, ‘‘अवस्सं सब्बसलाका अत्तनो पापेत्वा ठितो’’ति पटिस्सयं गन्त्वा आगन्तुकभिक्खूनम्पि अदस्सनतो कुक्कुच्चं अकत्वा भुञ्जन्ति.
पक्खिकभत्तकथावण्णना
उपोसथदिवसे आपत्तिदेसनं सन्धाय ‘‘परिसुद्धसीलान’’न्ति आह. लेखं कत्वा निबद्धापितं. ‘‘आगन्तुकभत्तम्पि गमिकभत्तम्पी’’ति आगन्तुकोव हुत्वा गच्छन्तं सन्धाय वुत्तं. अनाथगिलानुपट्ठाकोपि तेन दिन्नं भुञ्जति चे, तस्सपि पापेतब्बमेव. गुळपिण्डं तालपक्कमत्तं.
सेनासनक्खन्धकवण्णना निट्ठिता.